ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

 

ئا/ ئاودێر

دوای دوو ساڵ بەسەر ریفراندۆم بۆ سەربەخۆیی هەرێمی كوردستان، ئایا بەڕێوەچوونی ئەو پڕۆسەیە بڕیارێكی دروست بوو؟ دۆخی هەرێمی كوردستان و بەتایبەتیش ناوچە كوردستانییەكان بەهۆی ریفراندۆمەوە گەرانەوە پێش روخانی رژێمی بەعس؟ ئەوەی بەدەستمان هێنا بەهۆی ریفراندۆمەوە زیاترە لەوەی لەدەستماندا، ئایا ئەو ناوچانە هەر لە بنەڕەتدا و بۆ هەمیشەیی بەدەست كوردەوە دەمانەوە؟ پیادەكردنی ئەو مافە دەكرا بەو شێوەیە بێت كەكرا، لەم دیمانەیەدا دكتۆر سەربەست تۆفیق، مامۆستای یاسای نێودەوڵەتی لە زانكۆی سەڵاحەدین، باس لە ڕیفراندۆم و دەرئەنجامەكا دەكات، هاوكات بە پێچەوانەی زۆرینەوە جەخت لەوە دەكاتەوە كە لە ڕووی یاسایی و كردارییەوە ناوچە كوردستانییەكان بەشێك نەبوون لە هەرێمی كوردستان، تا بەهۆی ڕیفراندۆمەوە لەدەست درابن، هاوكات باس لەو هەرێم و ناوچانە دەكات كە سەركەوتوو بون لە ئەنجامدانی ریفراندۆم و ئەوانەشی كە شكستیان هێناوە چۆن بەردەوام كار بۆ پیادەكردنی دەكەن، ریفراندۆمەكەی هەرێمی كوردستانیش بە ئەزموونێكی نوێ ناو دەبات.

دوای دوو ساڵ بەسەر بەڕێوەچوونی ریفراندۆم بۆ سەربەخۆیی هەرێمی كوردستان، ئایا بەڕێوەچوونی ئەو پڕۆسەیە بڕیارێكی دروست بوو؟

ڕیفراندۆم میكانیزمێكی دیموكراسیە بۆ بڕیاردان لەسەر بابەتێكی گرنگ لە ژیانی دانیشتوانی وڵاتێكدا كە راستەوخۆ پەیوەندی هەیە بە ژیان و داهاتووی ئەو نەتەوەیە یان ئەو دەوڵەتە.

ئەوەی لێرەدا مەبەستمانە كەیسی بڕیاری مافی چارەی خۆنووسینە لە ڕێگەی ریفراندۆمەوە، لەڕاستیدا ڕیفراندۆم تەنها ڕێگایەك، میكانیزمێكە بۆ پیادەكردنی مافی چارەی خۆنووسین بە شێوازیكی دیموكراتی لەلایەن نەتەوەیەك یان كەمایەتیەك یان هەرێمێك.

لەڕاستیدا پێویستە پێش ئەوەی باسی ڕیفراندۆم بكەین وەك و میتۆتێكی دیموكراسی بۆ بەدیهێنانی پرێنسیپی مافی چارەی خۆنووسین شێوازی مەترالیزبوونی و وە پیادەكردنی بۆتە بنەمایەكی نێودەوڵەتی، ئەم كۆنسێپتە زیاتر دەركەوت لە ئیپۆخی شۆرشی بۆرجوازیا لە سەدەی ١٩ كە مەبەست تێدا درووستكردنی دەوڵەتی سەربەخۆێی بۆجوازی نەتەوەیی لەو كاتەدا تەنها ئەم بنەمایە پیادە ئەكرا بۆ نەتەوەكانی ئەوروپا بەتایبەتی بۆ ئەو نەتەوانەی موتەحەزیر بوون.

دوای درووستبوونی ڕیكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان ئەم بنەمایە زیاتر مەترالیزكرا زۆر نەتەوەیی ژێر دەست هەرێمەكان وە نەتەوە ژێر دەستەكان بەپێ بڕیاری ١٥-١٤ ساڵی ١٩٦٠ نەتەوە یەگرتووەكان توانیان لە ڕێگەی ڕیفراندۆمەوە یان لە ڕێگەی نەتەوە یەگرتووەكان مافی سەربەخۆێی خۆیان رابگەینن، بەڵام بەداخەوە ئەم بڕیارە هەندێك نەتەوە و ئیقلیمی نەگرتەوە، بەپێی چەند ڕێكەوتنامەی نێودەوڵەتی بوون بە بەشێك لەو وڵاتانە، وەكو كەمە نەتەوەیی ڕیز بەندی كران، یاخود لە چوارچێوەی چەند دەوڵەتێكی فیدڕاڵی مافی ئۆتۆنۆمی پێ بەخشرا، بۆ نموونە رووسی،ا یۆغۆسلافیا، كەنەدا، بەڕیتانیا، ئیسپانیا، هیندستان، ئەسوپیا و چیكۆسۆلافاكیا.

مافی چارەی خۆنووسین بەرەوپێش چوونێكی تازەی بە خۆوە بینی دوای نەمانی شەری سارد و دامەزراندنی سیستەمی تازەی نێودەوڵەتی، ئەم بەرەوپێشەوە چوونە لە پێوەندیە نێودەوڵەتیەكان و سیاسەتی تازەی نێودەوڵەتی كەش و هەوای لە باری درووست كرد كە ئەو كەمە نەتەوەیانە هەوڵ بدەن لە چوارچێوەی هەرێمێكی فیدڕاڵی ئۆتۆنۆمی بەرەو مافی چارەی خۆنووسین بڕۆن، دەوڵەتی نەتەوەی خۆیان درووست بكەن، ئەوەی سەرنج راكێشە لێرەدا ئەم كیانانە لە یۆغۆسلافیا و ڕووسیا لە ڕێگەی ڕیفراندۆمی دیموكراتییەوە توانیان مافی چارەی خۆنووسین پیادە بكەن، دەوڵەتی سەربەخۆی خۆیان درووست بكەن، ئەمە لەلایەك لەلایەكی دیكەوە هەندێك هەرێمی فیدڕاڵی لە دەوڵەتە سەرەكییەكان ئەم تێندێسیە ڕوحی سەربەخۆ بوون و دەوڵەتی نەتەوەییان بەرز بۆوە وەك لە هەرێمی كەتەلۆنیا، سكۆتلەندیا، فڵاندێریا و كوێبیك هەوڵی پیادەكردنی مافی چارەی خۆنووسین هاتە كایەوە، بۆ درووستبوونی دەڵەتی سەربەخۆی خۆیان جیابوونەوە لە كیانی ئەو دەوڵەتانە، بەداخەوە تا ئێستا سەركەوتوو نەبوون، ئەمیش ئەوە ناگەینێ كە وازیان لە مافی سەربەخۆیی هێنابێت، بەڵكو بەردەوام خۆیان رێكدەخەن بۆ هەلێكی دیكە. 

چۆن پیادەی مافی چارەی خۆنووسین دەكرێت؟ 

لە یاسایی نێودەڵەتیدا پیادەكردنی ئەم مافە میكانیزمێكی دیاریكراو دیاری نەكراوە، بەڵام وەك و بنەمایەك مافیكی خەڵكە بنەما و ڕێگا شەرعیەكان بۆ بەدیهێنانی ڕەغبەتی سەربەخۆیی گەل تێیدا بەرجەستە بكرێت و ڕێزی لێ بگیرێت، بەڵام بەپێی پیادەكردنی ڕێگا دیموكراتیەكان و نێودەوڵەتیان دەركەوتووە كە باشترین رێگا لە ڕێگەی پیادەكردنی دیموكراتی و ڕێگای ڕیفراندۆمی دیموكراتی پیادەبكرێ زیاتر پشتگیری نێودەوڵەتی بەدەست دێنێت، ئەمە لەبواری نێودەوڵەتیەوە، بەڵام لە دەستووری هەندێ وڵاتی فیدڕاڵی ئەم مافە بەدەستووری دراوە بە هەرێمەكان، هەندێك لە كیانە فیدراڵیەكان وەكو سكۆتلەندا، كوبێك و ئەسوپیا هەوڵی سەربەخۆێی دراوە، بەڵام سەركەوتوو نەبووە لە ڕێگایی ڕیفراندۆمەوە، كەواتە ئەی بۆچی كوردیش لە ڕێگای ڕیفراندۆمەوە هەوڵێك نەدا تەنها جارێك پیادەی ئەم مافە بكات، ئەمیش مافی شەرعی خۆیەتی كە ئەم ڕێگەیە هەڵبژێرێ، ئەگەر بینێ كە پێداویستیەكان و كەش و هەوای نێودەوڵەتی لەبارە بۆ پیادەكردنی؟

لەم ئەزمونەدا دەركەوت كە هەرێمی كوردستان و خەڵكەكەی چۆن بە ڕۆحێكی نەتەوەیی بەشداری ئەم پرۆسەیان كرد، دەنگیان بۆ سەربەخۆیی كوردستاندا، ئەم هەنگاوە لە ڕوویی ناوخۆیەوە زۆر سەركەوتوو بوو، بەڵام لەسەر ئاستی دراوسێ و نێودەوڵەتی پشتگیری نەكراو و تووشی كۆنفلیكتی سیاسی و سەربازی لەگەڵ دەوڵەتی عێراق بوو، لەگەڵ ئەوەشدا دەركەوت كە گەلی كوردستان لە ڕێگەی ڕیفراندۆمەوە چەند ڕۆحی سەربەخۆێی لەلا بەرزەو هەر دەمێنێت. بێگومان سەركەوتنی پرۆسەی ڕیفراندۆم لەوەدا خۆێ دەبینێتەوە كە چۆن مافە دەستووریەكانی كورد لە دەستووری عێراقی ساڵی ٢٠٠٥ چەسپاوە، پێویستە حكومەتی ناوەند بە كردار پیادەی بكات، دوای ٢ ساڵ خاڵی بەرە و پێشەوە چوون لە پیادەكردنی مافی گەلی كورد بەرە و پێشەوە دەچێت، ئەمە لەلایەك، لەلایەكی دیكەوە نەتەوەیەكی ژێر دەستی وەكو كورد یەكەم ئەزمونیەتی كە بیر لە سەربەخۆیی بكاتەوە بە شێوازیكی دیموكراتی و ئاشتی خوازانە كە بۆی دروست بووە لە دەوڵەتی فیدڕاڵی عێراق وەك و ئەزموونی سكۆتلەندا و كوبێك و تایوان. 

هەرێمی كوردستان بە رێفراندۆم چی لەدەست هێناو چی بەدەست هێنا؟

لە ڕاستیدا ستەتووتی ناوچە دابڕاوەكان بەپیێ مادەی دەستووری (١٤٠) ڕێخراوە كە ئەبێ بەسێ قۆناغ ئەم مادەیە پیادەبكرێ، تائێستا ئەم قۆناغانە بەپیێ دەستوور كۆتایی نەهاتووە و هەوڵی جدی لەلایەن دەسەڵاتی كوردیەوە وەك و پێویست نەبووە بۆ جێبەجیكردن و پیادەكردنی ئەم قۆناغانە و گەڕانەوەیان بۆ سەر هەرێمی كوردستان، یاخود بە جۆرێكی دیكە، كەواتە لە ڕووی یاسایی و كردارییەوە ئەم ناوچانە بەشێك نەبوون لە هەرێمی كوردستان، بە تەنها ساخ نەكراونەتە تا ئێمە لە دەستمان دابێت، من وای نابینم كە لە ڕاگەیاندن و بڵاووكراوەوكانەوە لە هەندێ شوێن ئەڵێن كە ئێمە لە دەستمان داوە، ئەمە ڕاست نییە، چوونكە مادەی (١٤٠) هەتا ئێستا هێزی یاسایی هەیە، بەپیێ دەستووری عێراقی فیدڕالی ئەبێت ساخ بكرێتەوە، ئێستا هەوڵی جدی هەیە لەو بوارەدا بۆ پیادەكردنی مادەی (١٤٠) ئەمە لەلایەك لەلایەكی دیكوە ئەو بارو دۆخە و هاتنی گروپی تیرۆریستی داعش و داگیركردنی هەندێك لەو ناوچانە و بەرپابوونی شەڕ ئەو دۆخە نوێیەی بەو هۆیەوە دروست بوو، زیاتر جێبەجێكردن و هاتنەوە سەر هەرێمی كوردستان تەعقید كرد، بووە هۆی دروستبوونی كۆنفلیكتی سیاسی و سەربازی لەنێوان هەرێمی كوردستان و حكومەتی ناوەند، ئەویش حاڵەتێكی كاتییە و بە هەوڵی هاووڵاتیان و سەركردایەتی سیاسی كورد پێداگری لەسەر كوردستانی بوونی ئەو ناوچانە لە داهاتوودا بەرهەمی دەبێت، بە تایبەت ئەگەر بە جددی كاری لەسەر بكرێت و پرێشەر و گروپ دروست بكرێت لەلایەن هاووڵاتیانی ئەو ناوچانە بۆ كۆتایی هێنان بە بارودۆخی نا سورشتی ئەم ناوچانە.

دیدارو چاوپێكەوتنەكان