ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

بەشی دووەم

قسەكردن لەسەر ئایین و عەلمانیەت و ئیسلامی سیاسی وەكو كۆمەڵێك چەمكی گرنگی ناو مێژووی مرۆڤ، گفتوگۆیەكی بەردەوامی نێوان من و هاوڕێم زیرەك كەمال بووە، دواتر لەسەر داواكاری من و رەزامەندی بەڕێزیان دەقی گفتوگۆی نێوانمان كە چەندین ساڵە درێژەی هەیە كردە زنجیرەیەك دیمانە، بەهیوام لە ئایندەدا درێژەی هەبێت و ببێتە پڕۆژەیەكی تێرو تەسەلترو هەمەلایەنتر.

دیمانە: هێرش مەغدید

-ئایینی ئیسلام لە دوو مەزهەبی سەرەكی پێك دێت كە ئەویش شیعە‌و سوننەیە‌و جگە لە چەندین رێباز‌و رێچكەی تریش، بەڵام بۆچی كە بەناوی ئایینەوە كارێكی توند‌وتیژی ئەنجام دەدرێت یەكسەر گروپێكی سوننە بەرپرسیارێتی دەگرێتە ئەستۆی خۆی، یان سوننەكان بە ئەنجامدەرانی توند‌وتیژی تۆمەتبار دەكرێن، ئایا شیعە بڕوای بە توند‌وتیژی نییە؟ ئایا ئەوان لە مێژوودا هیچ كارێكی تیرۆریستیان ئەنجام نەداوە؟

+نا، مەسەلەكە بەم شێوەیە نییە لە نێو دنیای سوننەگەرایشیدا دەیان رەمزی جوانی مرۆڤایەتی دەبینین‌و ناكرێت، تیرۆر‌و توند‌وتیژی بە تەنها بە سوننە ببەستینەوە، ئەبوعەلای مەعەڕی‌و ئیبن ئەلعەرەبی‌و ئەبو نەواس‌و حافیزی شیرازی... هەموویان سوننە بوون‌و لە قوتابخانەی سوننەگەرایشەوە جوانترین قەسیدەی شیعری‌و بەرهەمی نووسینی فەلسەفی‌و سۆفیگەریان داهێنا، ئەگەر مەبەستیشت كارە تیرۆریستییەكانی نیوەی دووەمی سەدەی بیستەمە، ئەوە یەكەم كاری توند‌وتیژی لە فۆڕمی خۆتەقاندنەوە گەنجێكی شیعە ئەنجامیدا ئەوەبوو لە 6-6-1984 گەنجێكی (18) ساڵا بەناوی (بیلال فاحص) بە سواری ئۆتۆمبێلێكی مارسیدیس پڕ بارووتەوە خۆی بە كاروانێكی ئۆتۆمبێلی سوپای ئیسرائیلدا تەقاندنەوە‌و ئەوە بووە سەرەتای كاری خۆتەقاندنەوە لە مێژووی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، دواتریش كاری خۆتەقاندنەوە‌و ئەنجامدانی توند‌وتیژی لەلایەن بزووتنەوەی جیهادی ئیسلامی‌و بزووتنەوەی حەماس چووە ئاستێكی باڵاتر‌و بووە بەشێكی گەورەی چالاكی سەربازی ئەو حزب‌و گروپانە دژی ئیسرائیل.

-بەڵام بزووتنەوەی جیهادی ئیسلامی‌و حەماس‌و قاعیدە‌و داعش‌و نەسرە وەكو كۆمەڵێك هێز‌و گروپی تیرۆریست هەموویان سوننەن ئەی بۆ ئەمە چی دەڵێیت؟

+ئەمە راستە وەكو گوتم لەسەردەمی هاوچەرخدا تیرۆر لە فۆرمی خۆتەقاندنەوە لە شیعەوە گوازراوە بۆ ناو سوننە‌و مەبەستم رەهەندە مێژووییەكەیە، تەنانەت مێژووی ئەنجامدانی كاری تیرۆریستی لە مێژوودا شیعەكان‌و سەركردەكانی شیعە رۆڵێكی گەورەیان هەبووە لە كاری سەربڕین‌و تۆقاندن، ئایا بە بڕیاری (مختارسەقەفی) كە سەركردەیەكی گەورەی شیعەكان بوو سەری خەولی‌و ئیبن جەوشەن‌و حەڕمە كە لە كۆمەڵێك جەنگاوەری سوننە بوون نەبڕا؟! ئایا بە بڕیاری ئیبن یەزید‌و، جعفر‌و ئەبو موهەلەب بە مەنجەنیق ئاگر بارانی كەعبەی موسڵمانان نەكرا؟! ئایا ئیبن كامل كەسەركردەیەكی شیعەكان بوو بە دەستی خۆی (عومەری كوڕی سەعدی) نەكوشت؟ ئەی هەر سوپای شیعەكان نەبوو دوای سەركەوتنیان لە شەڕی بەسڕاو كوفەو حەڕەوڕا سەدان كەسیان سەربڕی؟ دواتر راستییەك هەیە كە دەبێت هەمیشە لە بەرچاومان بێت، ئەویش ئەوەیە یەكەم چیرۆك‌و حاڵەتی كوشتنی مرۆڤ لەلایەن مرۆڤەوە لە سەرەتای دروستبوونی یەكەم مرۆڤ‌و یەكەم ئایین دەستی پێكردووە، چونكە هەر سێ‌ ئایینی ئاسمانی راشكاوانە‌و بە روونی‌و بێ‌ پێچ‌و پەنا دەڵێن قابیل هابیلی كوشت، جا لەوەش مەترسیدارتر ئەوەیە كە قابیل‌و هابیل هەردووكیان برا بوون، هەڵبەت ئێمە نابێت بە تەنها راگوزارانە‌و سەرپێیانە بەسەر ئەمەدا تێپەڕین‌و ئیدی كوشتنی هابیل لەلایەن قابیلی برای وەكو هەواڵێك‌و بەسەرهاتێكی ئایینی سەیر بكەین، چونكە لێرەدا ئەوەی بە ئێمە دەڵێت دەشێت‌و ئەگەرێكی چاوەڕواننكراوە كە مرۆڤ لەسەر جیاوازی بیركردنەوە‌و قسەكردنی یەكتری بكوژرێت، ئاخر كاتێك دوو برای باوكی‌و دایكی ئامادەبن لەسەر جۆری بیركردنەوە لەسەر مەسەلەیەكی دیاریكراوی بچووكدا دەستیان بچێتە خوێنی یەكتری، ئەوەش چاوەڕواننكراوە كە نەوەكانی دوای ئەوان خراپتر‌و دڵڕەقترن لەوان بەرببنە گیانی یەكتری بەتایبەتیش بەپێی قەناعەتی ئایینی بێت ئامادەمی باوكی قابیل‌و هابیل نەك هەر یەكەم پێغەمبەر بووە، بەڵكو یەكەم مرۆڤیش بووە كە خوا لەسەر زەوی دروستی كردووە، جگە لەوەش هەموومان بەسەرهاتی یوسفی پێغەمبەر دەزانین كە چۆن براكانی خۆی كە ئەوانیش كوڕی پێغەمبەربوون، چۆن یوسفی برایان خستە چاڵا‌و دواتر فرۆشتیان، كە ئەمەش ئیرەیی براكانی بوو بەرامبەر یوسف، كەواتە دەبێت چاوەڕوانی ئەمەش بین هەموو شوێنكەوتوانی ئایینەكان لەسەر ئیرەیی بە یەكتری بەرببنە گیانی یەكتری‌و لە چاڵێ‌ بهاون.

-باسی ئایینت كرد لە فۆرمی دەق‌و رەهەند‌و ماناو مێژووییەكەی، ئێستا پێم باشە لەسەر ئیسلامی سیاسی قسە بكەین، ئایا ئایین لە كوێدا پێویستی بە خۆ بە سیاسی كردن هەیە، لە كوێش لێی جیادەبێتەوە، دیارە لێرە من مەبەستم ئایینی ئیسلامە، یان بۆچی عەلمانی‌و چەپەكان وەكو فۆبیاو مەترسی سەیری ئیسلامی سیاسی دەكەن؟

+ئایین هەر لەسەرەتای دروستبوونی وەكو بیرۆكە‌و دواتر گەشەكردن‌و گەیشتنی بە دەسەڵات لە كۆمەڵێك قۆناغی مێژووییدا، خۆی بە سیاسی كردووە‌و لە بەرگ‌و ناوەڕكدا لە قسەوكرداردا لە ستراتیژی بیركردنەوە‌و تاكتیكدا سیاسی بووە وە بە پێوەر‌و عەقڵیەت‌و ئامرازەكانی سیاسەت كاری كردووە، ئایا كاركردنی پێغەمبەری ئیسلام‌و یاوەرەكانی بە شێوەیەكی شاراوە‌و نهێنی لە سەرەتای دروستبوونی ئیسلام‌و كۆبوونەوە‌و كێشانی نەخشەو پلانی كاركردن دوور لە چاوی خەڵك‌و دەسەڵاتدارەكان‌و ئەنجامدانیان لە ژوورە تاریكەكان سیاسەت نەبوو؟ ئایا پەنابردنی عوسمانی كوڕی عەففان‌و هەزاران موسڵمان بۆ لای پاشای حەبەشە بۆ ئەوەی خۆیان لە دوژمنانی ئیسلام بپارێزن سیاسەت نەبوو؟ ئایا نووسینی سەدان نامە لەلایەن پێغەمبەر‌و سەركردەكانی ئیسلام بۆ پاشاكانی رۆم‌و فارس‌و حەبەشە سیاسەت نەبوو؟ بڕیاری هێرشكردن‌و بەرگری كردن‌و تەدارەكانی سوپا لە كاتی جەنگدا هەموویان تەكتیكی سیاسی نەبوون؟ هەڵبەت ئیسلام لە بەشی هەرەزۆر قۆناغەكانی مێژووی سەرهەڵدانیەوە، هەركاتێك لە كایەی كاركردن‌و جەنگدا كەمینە بووبێت پەنای بۆ وتوێژ‌و دانوستان‌و كۆبوونەوە‌و بەیەكەوە ژیان بردووە، هەركاتێكیش زۆرینە بووبێت لە رێگای هێزەوە هەموو ئەو نەخشە‌و بڕیار‌و بیرۆكانەی جێبەجێ‌ كردووە كە كێشاویەتی‌و بڕوای پێی هەبوو، ئەمەش خەسڵەت‌و مۆركی سیاسەتە‌و كەواتە ئایینیش وەكو هەر چەمك‌و ئایدیا‌و نەخشەیەكی فیكری لە رێگای خۆبە سیاسی كردنەوە بووە‌و بەو ئاینە بەهێز‌و گەورەیە.

-پێم باشە لە نێو رەهەندە مێژووییەكەی ئیسلام بێینە دەرەوە‌و باسی ئیسلامی سیاسی بكەین لە سەدەی بیستەم‌و دواتر بەولاوە تاكو بە ئێستا دەگات، ئایا ئەمە درێژكراوەی دەقەكانی ئایینە یاخود لە نێو دنیای سیاسەت سەرچاوەی گرتووە؟

+دیارە ئەگەر بگەڕێینەوە بۆ ئەو رێكەوت‌و بونیادە مێژووییە دەڵێم جیهانی ئیسلامی‌و ئیسلامی سیاسی دەكرێت بەسەر سێ‌ قوتابخانەدا دابەش بكرێت، واتا ئیسلام‌و هێنانەوەی ئیسلام بۆ ناو كایەی ململانێی سیاسی لەم مێژووەدا خۆی لە سێ‌ قوتابخانەدا مانیفێست دەكات. 

*سوننە، بە رابەرایەتی حەسەن بەننا.

*وڵاتانی پاكستان‌و هیندستان‌و بەشێك لە وڵاتانی قەوقاز‌و ئەبو عەلای مەودوودی.

*ئێرانی شیعی، لە ساڵی1979 كە بە رابەرایەتی ئیمام خومەینی لە چوارچێوەی كۆماری ئیسلامیدا خۆی رێكخست‌و بوو بە دەوڵەتێكی بەهێزی مەزهەبگەرایی شیعی لە ئێران، بەڵام لە بیرمان نەچێت دروشمی هەر سێ‌ قوتابخانەكە واتا حەسەن بەننا لە وڵاتانی عەرەبی‌و ئەبو عەلای مەودوودی لە وڵاتانی هیندستان‌و پاكستان‌و خومەینی لە ئێران بریتی بوو لە (ئیسلام چارەسەرە)‌و گەڕانەوە بۆ ئیسلام رزگارمن دەكات لە زوڵم‌و ستەم‌و بێدادی، واتا ئەگەرچی هەرسێ‌ قوتابخانەكە لە سێ‌ قۆناغی جیاجیای مێژوودا سەریان هەڵداو دروستبوون، بەڵام ئامانجی گەورە‌و دروشمی هەرسێكیان گەیشتنی ئیسلام بوو بە دەسەڵات‌و رێكخستنی ژیانی سیاسی‌و ئیداری‌و ئابووری‌و كلتوری بوو لەسەر بنەماكانی دەقەكانی ئایین‌و كاركردن بە شەریعەتی ئیسلام بوو.

-ئەگەر هەرسێ‌ قوتابخانەكە دروشم‌و ئامانجیان یەك بوو ئیسلامیان بە چارەسەرزانی، ئەی ئەو هەموو شەڕە خوێناوی‌و پێكدادانە گەورانە چی بوو لە نێوان گروپ‌و هێزە سیاسییە ئیسلامییەكان كە تاكو ئێستالش بەردەوامە.

+راستە دروشمی هەرسێكیان بە رووی دەرەوەدا یەك بوو، بەڵام نابێت لەبیرمان بچێت ئیسلامیش وەكو هەر ئاینێكی تر لەنێو دەق‌و گوتار‌و روئیاو جیهانبینی خۆیدا هەڵگری دەیان ئیشكالیەت‌و جیاوازی‌و تەتویل‌و لێكدانەوەی جیاجیایە، دیارە بەشێكی فاكتەرەكانی ئەو جیاوازییانە دەگەڕێتەوە بۆ تێگەیشتن‌و لێكدانەوەی دەقە ئایینەكان، بەشێكی زۆری جیاوازییەكان سیاسی‌و بەرژەوەندی سیاسیین، بە شێكیشیان ریشەیی‌و بونیادین لە كایەی سیاسی‌و مامەڵەكردن لەگەڵا دەقدا، هەڵبەت دابەش بوونی ئایینی ئیسلام بۆ سەر كۆمەڵێك جەمسەر‌و هێز‌و گروپی جیاجیا دەگەڕێتەوە بۆ سەرەتای دروستبوونی ئیسلام‌و دوای كۆچی دوایی پێغەمبەریش ئەم جیاوازییانە زیاتر تەشەنەیان كرد‌و لێكترازان‌و قووڵبوونەوەی بە خۆیەوە بینی، شەڕی (جەمەل) شەڕی گەورە‌و خوێناوی لە نێوان ئیمام عەلی وەكو چوارەم خەلیفە‌و عایشەی هاوسەری پێغەمبەر، سەربڕینی ئیمام حوسێنی كوڕی عەلی‌و كوژرانی ئیمامی عوسمان، عومەر، عەلی وەكو سێ‌ خەلیفەی جێنشینی پێغەمبەر بە دەستی برا موسلێمانەكانی خۆیان، شەڕو پێكدانەكانی كوفەو بەسڕاو حەڕەوڕاو ئاگرباران كردنی كەعەبەی قیبلەی موسڵمانان‌و سەربڕینی ئیبن جەوشەن‌و خەولی‌و كوژران‌و سەربڕینی حەوت هەزار كەس لەلایەن جەعفەری كوڕی یەزید دوای ئەوەی ئەوەی دەستی بەسەر كوفەدا گرت‌و هەمووشیان موسڵمان بوون. هەمووی دەرەنجامی ململانێ‌‌و كێشەی سیاسی نێوان خودی موسڵمانەكان خۆیانن، تۆ وەرە سەیر بكە لە چوار خەلیفەی موسلێمانان سێیان لە دەرەنجامی شەڕ‌و ململانێی نێوان موسڵمانان خۆیان كوژراون، دواتر ئیسلامی شیعە جیاوازە لە ئیسلامی سوننە، لەناو شیعە مەرجەعیەتی خومەینی جیاوازە لەگەڵا مەرجەعیەتی نەجەف، دنیایەك جیاوازی لە نێوان قوتابخانەی خوئی لەگەڵا باقرییەكان هەیە، لەناو سوننەكان سەلەفیەت جیاوازە لەگەڵا زانكۆی ئەزهەر، ئایینی ئیخوان جیاوازە لە ئایینی قاعیدە، قاعیدە جیاوازە لەگەڵا سۆفیگەری، داعش جیاوازە لەگەڵا ئایینی دایك‌و باوكی من تۆ، جیاوازییەكی گەورە لە نێوان حەسەن بەنناو جەمال بەننا هەیە، جیاوازییەكی گەورە لە نێوان فارابی‌و ئەبوعەلای مەودوودی هەیە، دنیایەك جیاوازی لە نێوان ئیمامی غەزالی‌و سەهر وەردی هەیە، لەنێوان تەها حوسێن‌و ئیبن ئەلعەرەبی لەلایەك‌و یوسف قەرەزاوی‌و سەید قوتب لەلایەكی تر هەیە، ئیسلامی یەكێتی زانایانی ئایینی كوردستان جیاوازە لەهی سەلەفیەكان، كۆمەڵی ئیسلامی‌و بزووتنەوەی ئیسلامی جیاوازە لە یەكگرتووی ئیسلامی.

ئەمەش ئەوەمان پێ‌ دەڵێت كە ئایینی ئیسلامیش وەكو هەر دیاردەیەكی تری مێژوویی‌و كۆمەڵایەتی پڕۆسەیەكی مێژوو كردەوە‌و دەرهاوێشتەی ئەو بە یاساو رێسا بابەتییانەیەكە لەسەر بنەمایەكی دیالەكتیكی بەدوای فاكتەرێكی لەبارو گونجاودا دەگەڕێت بۆ هەنگاو هاوێشتن‌و دروستكردنی قەڵەمبازێكی مێژوویی، واتا ئایینیش بەرهەمی ئەو وزە‌و ئامانج‌و خەونانەیە كە مێژوو هەرگیز ناتوانێت لە شوێنی خۆی قەتیسی بكات. ئایینیش لە ژێر گوشار‌و زەبری گۆڕانكارییەكان زۆرجار ناچارە ئەگەر وەكو كاژیش بێت خۆی لەگەڵا رەوتی رووداوەكان‌و یاساكانی گەشەسەندنی هۆشیاری كۆمەڵگا بگونجێنێت، چونكە ئاینیش وەكو هەر چەمكێكی تر وەكو هەر كائین‌و جولانەوەیەكی سیاسی‌و فیكری چۆن كارتێكەرە ئاواش كارتێكراوە، واتا لێرەدا دەگەینە ئەو باوەڕەی كە ئایینیش هەرچییەك بێت دواجار شێوەیەك لە شێوەكانی هۆشیاریی‌و خەونی مرۆڤ بۆ گەیشتن بە كۆمەڵێك ئامانج‌و هیوا بووە. 

هەڵبەت مەبەستی من ئەوەیە كەوا هیچ ئاینێك لە مێژوودا نابینین كە لەسەر بنەمای یەك فیكر‌و یەك مەزهەب‌و رێگاو گوتاری سیاسی‌و فیكری یەكگرتوو كاری كردبێت‌و كاربكات، دروستبوونی ئەو هەموو مەزهەب‌و رێگاو رێچكە‌و قوتابخانەی جیاجیا لە مێژووی ئایینی ئیسلامدا سەلمێنەری ئەو راستییەن كە ئاماژەم پێكرد، چەندین نموونەی تری وەكو شیعە‌و سوننە‌و شافیعی، حەنبەلی، حەنەفی، مالیكی، ئە....، خەواریج، موعتەزیلە، موعتەسیم بیلا.

هەڵبەت لەناو گەلی كوردیش ئێمە چەند رێباز‌و تەریقەی جیاجیا دەبینین، قادری، نەقشبەندی، هەقە، تەریقەی شێخەكانی بارزانی هەموو ئەوانەش گوزارشت لەوە دەكەن كەوا ئایین لە كوردستانیش كەوتۆتە ژێر تەوژم‌و هەژموونی گۆڕانكارییەكان‌و شێخ‌و مەلاو نوخبەی ئایینی كوردیش لە هەوڵی ئەوەدابوونە كە ئایین لەگەڵا رەوتی گۆڕانكاری‌و رووداوەكاندا بگونجێنن‌و وەكو كۆمەڵێك دەقی جێگرەو چەق بەستوو شایانی دەست لێنەدان سەیری نەكەن، واتا چەند ئایین لە هەوڵی ئەوەدا بووە كە ژیان‌و تان‌و پۆی ژیان‌و تەواوی كایەكانی مرۆڤ لەسەر بنەمای ئەو فۆرم‌و بچمە رەنگڕێژ بكات، ئەوەندەش خۆی بە ئاگایی بێت یاخود نائاگایی كەوتۆتە ژێر تەوژمنی گۆڕانكارییەكان.

دیدارو چاوپێكەوتنەكان