ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

 

بەشی دووەم

سپۆت

دواکەوتنی دانانی دەستوور بۆ هەرێم دەرهاوێشتەی قەیرانی سیاسییە و یەکێکە لە شکستەکانی حوکمڕانی هەرێم

پێویستە دەسەڵاتی کوردستانی پێداچوونەوە بە لیژنەی ئامادەکردنی پرۆژەی دەستووردا بکات

دەبێت ئیعتبار بۆ ئەو هەموو مامۆستاو پسپۆڕ و شارەزایانەی بهێنێتەوە کە سیڤییان لێوەرگرتن و دواتر کادری حزبییان دانا

پەیوەندی نێوان دەستووری عێراق و هەرێم چییە؟

پەیوەندی نێوان دەستووری هەرێم و دەستووری عێراقی پەیوەست کراوە بە سروشتی دەوڵەتەوە، واتا پەیوەندی نێوان دوو قەوارەی سیاسی، وەکو ئەوەی لە دیباجەی دەستووری عێراقدا هاتووەو دانی بەوەدا ناوە؛ عێراق دەوڵەتێکی فیدراڵی و سیستەمی حوکمڕانی تیایدا، کۆماری پەرلەمانی دیموکراتییە. واتا هەرێمی کوردستان لە چوارچێوەی دەوڵەتێکی فیدراڵیدا دەستوور بۆ خۆی دادەنێت. لە مادەی 120ی دەستووری عێراقیشدا هاتووەو دەڵێت هەرێمی کوردستان هەڵدەستێت بە دانانی دەستوور بۆ خۆی، کە پەیکەری دەسەڵاتەکانی هەرێم و سنوری دەسەڵاتی و میکانیزمی پەیڕەکردنی ئەو دەسەڵاتانە دیاری دیاری دەکات. لەگەڵ ئەم دەستوورەدا، (واتا دەستووری عێراقی) ناکۆک نەبن. 

ئەوەشی لە دیباجەدا دووپات کردووەتەوە، کە دەڵێت پابەندبوون بەم دەستوورەوە، یەکێتی ئارەزوومەندانەی گەل و خاک و سەروەری عێراق دەپارێزێت. ئەمە واتای ئەوە دەگەیەنێت، دروستکردنی مەترسی بۆ سەر یەکپارچەیی خاکی عیراق بە تاوانێکی گەورە دادەنرێت، ئەمانە و زۆر بڕگەو مادەی دەستووری دیکە پەیوەندی نێوان هەردوو دەستوورەکە ڕێکدەخەن،واتا ئازادی دانانی دەستووری هەرێم ڕەها نییە وسنوردارە. ئەمە جگە لەوەیزۆر بەربەستی دیکەی دەستووری و سیاسی و کۆمەڵایەتی لەبەردەم دانانی دەستوورێکی دیموکراتی بۆ هەرێم هەن و لە هەمووی مەترسیدارتر مادەی 2 و مادەی 3ی دەستوور و هەروەها دەستێوەردانی جیهانی و هەرێمایەتییە. ئەمە جگە لەوەی ناکۆکی نێوان هەرێم و بەغدا و لاوازی عێراق لە هەموو ڕوویەکەوە، دەرفەتێکی زۆری بۆ زاڵبوونی هۆکاری دەرەکی ڕەخساندووە بۆ ئەوەی لەگەڵ ئەو ئاراستە گشتییە ناوخۆییەدا یەکبگرنەوەو پێکەوە کار لەسەر بوونی دەستوورێکی لاواز بۆ هەرێمی کوردستان بکەن و ڕێگانەدەن ئەو مافەیش پەیرەو بکرێت کە دەستووری عیراقی بە هەرێمی داوە. هەموو ئەمانە ئاستەنگی مەترسیدارن. سەرباری بوونی ئەم گرفتانە، بەڵام، ئەمە ئەوە ناگەیەنێت، هەرێم کۆپی دەستووری عێراق بکات. سوربوون لەسەر ئیرادەی گەل بابەتێکی زۆر گرنگە لەبەرانبەر ناڕەوایەتی ناوخۆیی و دەرەکی بەشێکی گەورەی سەرکەوتنی ئەم دەستوورە مسۆگەر دەکات. داننانی دەوڵەتی عیراق بە بوونی دەستوور بۆ هەرێم، واتای بوونی دوو دەستووری جیاواز و دوو ناوەندی بڕیاری (ڕاپرسی) جیاواز و بوونی تێروانین و واقعبینی جیاواز بۆ جیهانبینی و بۆ ژیانی سیاسی. لە کۆتاییدا هاووڵاتییانی هەرێمیکوردستان خاوەن ئیرادە و بڕیارن و پێویستە عێراق ڕێز لە بریاری خەڵکی کوردستان بگرێت، لە ڕێزگرتنی ئەم جیاوازییەوە پەیوەندی نێوان هەردوو دەستوور ڕێکبخرێت و کە ئەمە لە بەرژەوەندی هەرێم و ناوەندیشدا دەبێت.

گرنگە هەرێم پێش هەموارکردنەوەی دەستووری عێراق دەستووری خۆی تەواوبکات، یاخود دوای هەموارکردنەوەی دەستوورەکەی عێراق کە ئێستا لیژنەی بۆ پێکهێنراوە؟

لە بارودۆخێکی ئاسایی و لە سایەی دەسەڵاتێکی دیموکراتیدا هەمواری دەستوور کارێکی ئاساییە. بەڵامبە هۆی لاوازی پرۆسەی دیموکراتی لە هەردوولا، نووسینی دەستووری لە هەرێمی کوردستان و هەموارکردنەوەی دەستووری عێراقیش ڕووبەڕوووی دۆخێکی ئاڵۆز دەکاتەوە،دواکەوتنی دانانی دەستوور بۆ هەرێم دەرهاوێشتەی قەیرانی سیاسیە و یەکێکە لە شکستەکانی حوکمڕانی هەرێم و بە هەمان شێوە هەمواری دەستووری عێراقیش ئەنجامی قەیرانی سیاسی و شکستی ئەزموونی دەوڵەتداریی و پرۆسەی دیموکراتییە لە عێراقدا. ئەم دوو پرسە لە یەکتری جیاناکرێنەوەو کاریگەرییان لەسەر یەکتری هەیە. پێناچێت ئامانج لە هەمواری دەستووری عێراقی بۆ چارەسەری قەیران بێت، بەڵکو مەترسی بۆ سەر پرۆسەی سیاسی و بەتایبەتی پرسی دیموکراتی دروست دەکات و کاریگەری نەرێنی لەسەر دۆخی هەرێمیش دەبێت، ئەگەر هەمواری دەستووری عیراق ئیرادەی تەواوی پێکهاتەکانی لەسەر نەبێت و ببێتە هۆی پێشێلکردنی مافەکانیان، ئەوا ئەگەرێکی زۆر هەیە عێراق بەرەو دکتاتۆریەت بگەڕێتەوەو بەربەستیش بێت بۆ دانانی دەستووری هەرێم. چارەنووسی قەوارەی سیاسی هەرێم لە هەمواری دەستووری عێراقیدا چۆن بێت، کاریگەرییەکەی لە ئاستی بوون یان نەبوونی دەستووردا دەبێت و ئەو هیوایەی بۆ بوونی دەستوورێکی پێشکەوتووخوازانە بۆ هەرێم هەیە کۆتایی دێت. پرۆژەی هەمواری دەستوور لە عێراق، ناسەقامگری سیاسی دروست کردووەو لە گوتاری سیاسی شەقام و زۆربەی پارتە سیاسییەکانی عیراق داواکاری گۆڕینی سیستەمی سیاسی و ڕەتکردنەوەی هەموو حزبە سیاسییەکان، زەنگێکی مەترسیدارە. سەبارەت بە پێشکەوتن و دواکەوتنی ئەم دوو پرۆسەیە لە یەکتری، بەداخەوە هەرێمی کوردستان دەمێکە دواکەوتووەو لە سایەی فەرمانڕەوایەتی پارتی و یەکێتیدا زۆر شایستەی یاسایی لەدەستدراوەو هاووڵاتییانی هەرێمی کوردستان، بەتایبەتی خەڵکی زەحمەتکێش لە ڕووی یاسایی و دارایی و کارگێڕی و سیاسییەوە باجەکەیدەدەن. بۆیە پرسەکە لە دواکەوتن و پێشکەوتندا نەماوەو پێویستە هەرێمی کوردستان شان بەشانی هێزە مەدەنی و دیموکراتیخوازەکانی عێراق، لەلایەک رۆڵێکی کارا لە هەمواری دەستووری عێراق ببینێت و لە هەمان کاتیشدا، لە ئامادەکردنی پرۆژەی دەستووری هەرێم کۆتایی بە خەمساردی و بێباکی بهێنێت. پرۆژەی دەستوورێکی پێشکەوتوو بۆ هەرێمی کوردستان تەواو بکرێت، چونکە ئەمە خزمەت بە پرسی کوردستانی و پرۆسەی دیموکراسی لە عێراق و لەناوچەکەشدا دەکات. هەردووکیان کاریگەری ئەرێنی و نەرێنی لەسەر یەکتری دروست دەکەن و تاکو ڕۆڵی حزبە چەپ و پێشکەوتنخوازەکان زیاتر بێت،ئەنجام هەردوولا باشتر دەبێت.

دابەشکردنی ئەندامانی لیژنەی نووسینەوەی دەستوور بەسەر بەشێک لە حزبەکاندا تاچەند زیان بە هەرێمی کوردستان دەگەیەنێت؟

ئەم خاڵە زۆر گرنگە، لەڕاستیدا دوو شێوازی دیموکراسی بۆ دانانی دەستوور هەیەو ئەوانیش هەڵبژاردنی ئەنجوومەنی دامەزرێنەر (الجمعیە التاسیسیە) و ئەوی تریان دانانی دەستوور لە ڕێگای راپرسی گەلەوە (الاستفتاء الشعبی)، بۆ ئەمەش بریکاری تەنیا بۆ ئامادەکردنی پرۆژەی دەستوور دەدرێتە لیژنەیەکی پسپۆرو شارەزای بواری دەستووریی، دواتر دەخرێتە بەردەم راپرسی گەلەوە. بەپێی ئەم ڕێکارە بێت، گەل لەڕێگایڕاپرسییەوەڕاستەوخۆ دەستوور بۆ خۆی دادەنێت، کە سەرکەوتنی ئەمەش پشت بە دوو شت دەبەستێت، یەکەمیان شارەزایی و پسپۆڕی ویستی دیموکرتیخوازانەی ئەو لیژنەیەی دەبێتە بریکارداری گەل و دووەمیانڕاپرسیڕاستەوخۆی هۆشمەندانەیە. بۆ نموونە ئەمریکا ڕاستەخۆ لە دوایڕزگاربوونی ئەمەی پەیرەو کردووەو لە دوای شۆڕشی فەرەنسیشەوە، ئەم شێوازە ئاستێکی جیهانی وەرگرت. ئەوەی لە هەرێمی کوردستان دەکرێت لیژنەی ئامادەکردنی پرۆژەی دەستوور بریکاری کەمینەش نین، نەک بریکاری گەل، زۆر توانای مرۆیی لە شارەزاو پسپۆڕی تایبەت لە کوردستان هەنو پێویستە دەسەڵاتی کوردستانی پێداچوونەوە بە لیژنەی ئامادەکردنی پرۆژەی دەستووردا بکات و ئیعتبار بۆ ئەو هەموو مامۆستاو پسپۆڕ و شارەزایانەی سیڤییان لێوەرگرتن و دواتر لە بریتی ئەوان کادری حزبیی پێنج لایەنەکەی دەسەڵات، دانران نەک پسپۆرو شارەزا. چونکە لەسەر بنەمای تەوافقی سیاسی و بەرژەوەندی حزبی ڕێککەوتبوون. پێویستە بەسەر خەڵکی کوردستاندا تێپەڕنەبێت و تەوافقی سیاسیڕەت بکرێتەوەو بریکاریڕاستەقینەی گەل لەسەر بنەمای تواناسازی و پسپۆریو شارەزایی و ڕێزگرتن لە جیاوازی ئایدیۆلۆجی فرەیی کۆمەڵگای هەرێم پێکبهێنرێتەوە. هەروەها پێویستە ڕۆڵی جەماوەری دەنگدەر، کە بەهۆی گەندەڵی و نەبوونی حوکمرانی باش و بێمووچەیی لاواز بووە، ئاشت بکرێتەوەو گرفتەکانیان چارەسەر بکرێت.

ڕەخنەیەکی زۆر لەسەر ڕەشنووسی دەستوور لە پرسی دیاریکردنی سیسەتمی سیاسی و بەمەرجەعبوونی ئاین (دیاریکردنی بنەماکانی شەریعەی ئیسلام وەکو سەرچاوەی سەرەکی یاسادانان) هەبوو، بۆچوونی ئێوە چییە؟

ئەمە ململانێیەکی کۆنە و لە سەردەمی پێش هۆبز لۆک و رۆسۆوە هەبووە، هەرچەندە لەوکاتەدا شێوەی ململانێیەکە وەکو ئێستا نەبووە، بەڵام لە کۆتاییدا،ڕۆسۆ فەلسەفەی حوکمرانی لە تیۆری گریبەستی کۆمەڵایەتی داهێنا، کە پەیوەندی نێوان دوو گرووپی لە کۆمەڵگا (دەسەڵات و خەڵک) ڕێکخست و فەلسەفەی حوکمڕانی پەیوەست کرد بە مرۆڤەکانەوەو تا ئێستا ئەم فەلسەفەیە لە گۆڕانکاریدایەو لە ئەنجامدا دەرکەوت، لە دەرەوەی بیری مرۆڤ شتێکی تر بۆ حوکمرانی ناگونجێت. سەرباری گۆڕانکارییەکی زۆر، ئەم ململانێیەئێستا شێوەیەکی ئایدیۆلۆجی وەرگرتووەو لە نێوان دوو ڕەوتی جیاوازدایەو هەر مرۆڤە ململانێیەکە لە ژێر ناویعەلمانی و ئایینیدا بەڕێوە دەبات، کۆمەڵگای مرۆڤایەتی کۆشش دەکات، کار بە یاسادانراوەکان و هەموو داهێنانێک کە زادەی بیری مرۆڤایەتییە بکرێت و ڕەوڕەوەی مێژووی پێشکەوتووخوازیی بەرەو پێشەوە بەردەوام بێت. لەم قۆناغەشدا کە دوو حزبی بۆرژوازی نەتەوەیی کوردی حوکمڕانن، ئەگەر هەڵوێستیانڕوون و ئەرێنی نەبێت، لەم ڕووەوە بەرپرسیارێتیەکی مێژووییان دەکەوێتە ئەستۆ.

نووسینی دەستوور لەبەر رۆشنایی تێڕوانینی ئایدیۆلۆجیا یان ئاینێکی دیاریکراودا سەرکەوتن و دەسکەوتێکی گەورە نییە بۆ کەس، بەپێچەوانەوە پێویستە سەرکەوتنی دەستوور لە دەنگ و ڕەنگ و ویستی هەموو کۆمەڵگای هەرێمەوە تەماشا بکرێت، هەموو هاووڵاتییانی کوردستان بەجیاوازی نەتەوەیی و ئاینی و تایفییەوە، بە قەناعەت و بێ هیچ ترس و دوودڵییەک دەنگی پێبدەن و هەرێمی کوردستان بە نیشتمانی خۆیان بزانن و دڵنیابن ئەم دەستوورە بەبێ جیاوازی مافی هەمووان دەستەبەر دەکات. ئەو بۆچوونەی سەرەوە، لە مادەی 2ی دەستووری عێراقی لە ژێر کاریگەری ململانێی تایفەگەری ئاینی و تەوافقی سیاسی نێوان پێکهاتەی نەتەوەییەکاندا بۆ سفرکردنەوەی دەستوور و بێشوناسکردنی دەستوور نووسراوەتەوەو پێشەکییەکە بۆ ئەو ویلایەتە فەقیهەی کە ئێستا لە عێراقدا گەشەدەکات، لەمەش خراپتر مادەی 3ی دەستوورە کە تەواوی کۆمەڵگای عیراقی پابەندکردووە بە بەڵگەنامەکانی کۆمکاری عەرەبی و کردوویەتییە بەشێک لە جیهانی ئیسلامی. ئەمانە پەیوەندی بە بەرژەوەندی سیاسی چەند حزب و لایەنێکەوە هەیە و هیچ پەیوەندییەکی بە ئاین و نەتەوەو نیشتمانەوە نییە. ڕەنگە ئەم ئاراستە سیاسییە لەناو دەستووری عیراقیدا جێگای ببێنەوە، بەڵام ئەمە بۆ دەستووری هەرێمی کوردستان بارێکی گران دەبێت و ئاستەنگ و بەربەست لەبەردەم قۆناغی راگوزەری گۆرانکاری دیموکراسی و پێشکەونتخوازی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی نیشتمانی کوردستانیدا دروست دەکات، چونکە گەلی کوردستان ستراتیجی خۆی هەیە و تەواو جیاوازە لەوەی لە عێراق دەگوزەرێ. بۆ ئەمە باشترین بژاردەئەوەیە کە بوێرانە ڕێچکەی سیاسەت کردن لە هەرێمدا ڕاستبکرێتەوەو دەسەڵاتداران لە پێشکەوتن و گۆڕانکاری دیموکراسی نەترسن و گفتوگۆیەکی فراوان لە نێوان هەموو لایەنە سیاسییەکانی کوردستاندا بەڕێوەبچێت و ڕاستییەکان بۆ خەڵکیڕوون بکرێتەوەو کۆپی دەستووری وڵاتان بەسەر واقعی هەرێمدا نەسەپێنرێت.

پێویستە دەستووری هەرێمی کوردستان، دەستوورێکی عەلمانی مەدەنی دیموکراسی بێت و شوناس و ناوەرۆکێکی نیشتمانیی کوردستانێکی پێشکەوتووخوازانەلەخۆبگرێت. جارێکی تر دووپاتی دەکەمەوە کە ناکرێت بە تەوافقی سیاسی کە گەورەترین مەترسی لەپێش گشتگیری و پێشکەوتنخوازی دەستوور دادەنێت، دەستوور دابنرێت و پشت لە بەرژەوەندی گەل و نیشتمان بکرێت و دەستکەوتی حزبی و بەرژەوەندی دەرەکی بپارێزێت.

سەبارەت بە سیستەمی سیاسی هەرێمی کوردستان، تا ئێستا هیچ سیستەمێکی سیاسی وەکو جێگرەوە، بۆ سیستەمی پەرلەمانی نەخراوەتەڕوو، زۆرینە لەسەر سیستەمی کۆماری پەرلەمانی دیموکراتی وەکو لە پرۆژەی دەستووری هەرێمدا دانراوە، شتێکی دیکە نەخراوەتەڕوو. ئەمەش یەکێکە لەو سیستەمانەی لە زانستی سیاسی و لە ڕووی دەستوورییەوە بە دیموکراتیترین سیستەم دادەنرێت. هەرچەندە ئەم ناونیشانە بۆ سیستەمی سیاسی لە ڕووی هەڵویست و بڕیاری سیاسییەوە گرنگە، بەڵام، حیکمەت لە پابەندبوونە بە ناوەرۆکی جۆری سیستەمەکەوە.

 

دیدارو چاوپێكەوتنەكان