ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

 

لەم دیمانەیەدا ئەمین فەرەج مامۆستاى زانکۆ و هەڵگری بڕوانامەى دکتۆرا لە زانستە سیاسییەکان بۆچوونى خۆى لەسەر پرسی نووسینەوەى دەستورى هەرێمى کوردستان، ئاستەنگەکانى بەردەمى، جۆرى سیستەمى سیاسی و ململانێکان لەسەر چۆنیەتى نووسینەکە ڕادەگەیەنێت، هاوکات باس لە هەوڵى هەموارکردنەوەى دەستورى عێراق و کێشەکانى بەردەمى دەکات.

ئاودێر-ڕێگای کوردستان

سپۆت

نزیکایەتییەکى زۆر لەنێوان هەرێمى کوردستان و ئیسرائیل لە پرسی نووسینەوەى دەستور هەیە، بەتایبەت لە پەیوەست بە سنووری جوگرافییەوە

ئەو ململانێیەى لەنێوان لایەنە سیاسییەکانی هەرێم لەسەر جۆرى سیستەمە هەیە، ململانێیەکى سیاسییە و بەشێکى پەیوەندیدارە بە چەواشەکردن، یاخود بەلاڕێدابردنى کرۆکى پرسەکە

هەموارکردنەوەى دەستوری عێراق پێویستى بە کۆمەڵێک ڕێوشوێن هەیە کە لەم دۆخەى ئێستای عێراقدا بوونیان نییە 

ئەجێنداى هەندێک لایەنى سیاسی وادەخوازێت دەستور هەموار بکرێتەوە و هەریەکەشیان لە ڕوانگەى خۆیەوە هەوڵى هەموارکردنەوەکە دەدات

 گرنگى دەستور بۆ وڵات چییە، ئایا گرنگە هەرێمى کوردستان خاوەنى دەستورى خۆی بێت؟

هەموو وڵات و دەوڵەتێک پێویستى بە دەستورى تایبەت بەخۆى هەیە، هەرچەندە هەندێک وڵات هەیە کە دەستوریان نییە، بۆ نموونە بەریتانیا یاخود ئیسرائیل، بەڵام بەشێوەیەکى گشتى بوونى دەستور گرنگی تایبەتى خۆى هەیە، بەو پێیەى دەستور ماف و ئەرکەکانى سیستەمى سیاسی، دەسەڵات و هاووڵاتییان و هاوکات پەیوەندى نێوان دەسەڵاتەکان دیاری دەکات، جگە لەمەش دەستور بەرزترین یاسایە لە سەر ئاستى دەوڵەتدا و هەموو یاساکانى دیکە دەبێت لە ڕوانگەى دەستورەوە دابڕێژرێن، بۆیە هەموو دەستورێکى نووسراو بۆ وڵاتان بە گرنگ و پێویست دەبینرێت، هەرێمى کوردستان لە ساڵى 1992ەوە خاوەنى پەرلەمان و حکوومەت و کایەیەکى سیاسی تایبەت بە خۆیەتى، بەتایبەتى لەدواى ساڵى 2003 و دواى ڕووخانى ڕژێمى بەعس و نووسینەوەى دەستورى هەمیشەیی عێراق لە ساڵى 2005 ئەو مافە بە هەرێمى کوردستان دراوە کە خاوەنى دەستورى تایبەت بەخۆى بێت، بۆیە زۆر گرنگە بۆ دیاریکردنى ماف و ئەرکەکان، بۆ دەستنیشانکردنى سروشتى سیستەمى سیاسی هەرێم و بۆ ئەوەى پەیوەندییەکان لەنێوان هەولێر و بەغدا ڕێکبخرێن، هەرێمى کوردستان دەستورێکى نووسراوی هەبێت، خەڵک ئەرک و مافەکانى بزانێت، بەهەمان شێوە دەسەڵاتیش ئەرک و مافەکانى دیاریکراو بێت بۆ ئەوەى هیچ کەس و لایەن و دەزگایەک نەتوانێت یاساکان پێشێل بکات.

ئێستا لە بەغدا هەوڵێک بۆ هەموارکردنەوەى دەستور هەیە، گرنگە هەرێمی کوردستان پێش ئەم هەموارکردنەوەیەی دەستورى عێراق، دەستوری خۆى بنوسێتەوە، یاخود دواى هەموارکردنەوەکە؟

دەبووایە پێش ئەوە دەستورى عێراق دابنرێت لە ساڵى 2005 هەرێمى کوردستان خاوەنى دەستورى خۆى بووایە، ئەمەش وای دەکرد لەکاتى دانانى دەستورى عێراقدا ڕەچاوى ماف و ئیمتیازاتەکانى هەرێمى کوردستان بەگوێرەى دەستورەکەى بکرێت، بەڵام بەداخەوە ئەوە ڕووینەداووە و هەرێم نەیتوانیوە پێش ئەو وادەیە ببێتە خاوەنى دەستورى خۆى، بێگومان ئەگەر دەستورى عێراق هەموار بکرێتەوە، بەتایبەتى ئەگەر هەموارکردنەوەکە دژى مافەکانى خەڵکى کوردستان بێت، یاخود کەمکردنەوەى ئەو مافانە بێت کە لەدەستوردا هاتووە، دەبێتە زیان بۆ هەرێمى کوردستان و ئەزموونەکەى، بەڵام بە بۆچوونى من ئێستا هەم بارودۆخى عێراق و هەمیش بارودۆخى هەرێمى کوردستان بەجۆرێکە کە هەموارکردنەوەى دەستور کارێکى ئاسان نییە، ڕاستە هەموارکردنەوەى دەستورى عێراق داواکارییەکى جەماوەرییە و لیژنەشی بۆ پێکهێنراوە، بەڵام پڕۆسەى سیاسی عێراق گرفتى گەورەى هەیە، هەموارکردنەوەى دەستور پێویستى بە کۆمەڵێک ڕێوشوێن هەیە کە لەم دۆخەى ئێستادا لە عێراقدا بوونیان نییە، ئەمە بۆ هەرێمى کوردستانیش ڕاستە، هەرچەندە ئێستا لایەنە سیاسییەکان و پەرلەمان و حکوومەتی هەرێمى کوردستان جەخت لەسەر ئەوە دەکەنەوە کە پێویستە هەرێم ببێتە خاوەنى دەستور، بەڵام تا ئێستا ئەو ئاستەنگ و بەربەستانەى کە بۆ دانانى دەستورى هەرێم هەبوون چارەسەر نەکراون، بۆیە ئاسان نییە لەکاتێکى نزیکدا دەستور بۆ هەێمى کوردستانیش دابنرێت.

بەبۆچوونى ئێوە چ نیازێک لە پشت هەوڵى هەمواکردنەوەى دەستورى عێراق هەیە؟ ئایا گرفت لە دەستورەکەیە یاخود لە جێبەجێنەکردنیدایە؟ 

بابەتى هەموارکردنەوەى دەستورى عێراق ڕەهەندى زۆری هەیە، ڕەهەندێکیان پەیوەندى بە خەڵکەوە هەیە، هاووڵاتییان وا دەزانن بە گۆڕێنى دەستور و حکوومەت و پەرلەمان، پرۆسەی سیاسی لە عێراقدا ڕاست دەبێتەوە و گەندەڵى کەم دەکرێتەوە و چاکسازى ڕوودەدات، بەڵام لە ڕاستیدا کێشەکانى عێراق زۆر لەوە گەورەترن، بۆیە هەوڵى هەموارکردنەوەکە بەشێکى پەیوەندى بە فشارى خەڵکەوە هەیە، بەڵام ئەجێنداى هەندێک لایەنى سیاسی وادەخوازێت کە دەستور هەموار بکرێتەوە و هەریەکەشیان لە ڕوانگەى خۆیەوە هەوڵى هەموارکردنەوەکە دەدات، بەتایبەتى لایەنى شیعى، لەکاتى دانانى دەستوری عێراق لە ساڵى 2005 بەوپێیەى سونەکان بایکۆتیان کردبوو تاکە لایەنى بەهێز کە ئامادەبوو دەستور بنوسێتەوە لایەنى کوردستانى بوو، بۆیە ڕازى بوون بە دانانى کۆمەڵێک بڕگە کە لە بەرژەوەندى خەڵکى کودستان بووە، بەڵام ئێستا و دواى بەهێزبوونى زیاترى دەسەڵاتى شیعى و تێپەڕاندنى ئاستەنگەکانى ساڵى 2005 شیعە نیازى وایە هەندێک لەو مافانە کەم بکاتەوە، بەتایبەتى ئەوانەى پەیوەندییان بە پێگەى هەرێمى کوردستانەوە هەیە، لەلایەکى دیکەشەوە تەنانەت لایەنە سونییەکانیش نیازیان هەیە گۆڕانکارى لە دەستوردا بۆ بەرژەوەندى خۆیان بکەن، جگە لەوەش ئەو دەستورەى کە دانراوە کۆمەڵێک گرفت و کەموکوڕى تێدایە، کۆمەڵک بەند و مادە ئیشکالى بۆ پرۆسەى سیاسی لە عێراق دروست کردووە، دەیانەوێت چارەسەری بکەن، بۆ نموونە پرسی نەوت بەتەواوى یەکلایی نەکراوەتەوە، ڕوون نییە کە ئایا مافى دەوڵەتە یان هەرێم، پرسی مادەى 140 کە لەڕووى شیکلییەوە ماوەکەى بەسەرچووە و لەڕووى ناوەڕۆکەوە جێبەجێنەکراوە کە پێویستە بکرێت، ئەمە جگە لە دەستکاریکردنى چەند بڕگەیەکى دیکەی دەستور، بۆیە ئەمانە بوونەتە هۆکار، ئەمە جگە لەوەى دەکرێت وەکو کارتێکى فشار لایەنە سیاسییەکان دژی یەکتر بەکارى بهێنن، واتە فشار خستنە سەر یەکترى بۆ ملکەچبوون بۆ داواکانى یەکترى یاخود دروستکردنى هاوسەنگى لە پەیوەندییەکانى نێوانیان.

دیاریکردنى سیستەمى پەرلەمانى، سەرۆکایەتى یاخود نیمچە سەرۆکایەتى، زۆرترین کێشەى نێوان لایەنە سیاسییەکان بووە، کامیان بۆ هەرێم گونجاوترە؟

سروشتى سیستەمى سیاسی لە هەرێمى کوردستان، بابەتێکى نوێ نییە، لەسەرەتاى ئەزموونى حکومڕانى لە هەرێمى کوردستانەوە کەم تا زۆر وروژێنراوە، سەرەتا پێویستە بپرسین هەرێمى کوردستان لەڕووى یاسایی و سیاسی و دامەزراوەییەوە خاوەنى سیستەمێکى سیاسی جێگیرى پێشکەوتووە تاوەکو بزانرێت چ جۆرە سیستەمێکی سیاسی هەیە، واتە پرسیارەکە ئەوەیە سیستەمى سیاسی لە هەرێمى کوردستان وەکو وڵاتانى پێشکەوتوو دەتوانرێت پێناسە بکرێت، ئەمە لەلایەک، لەلایەکى دیکەوە ئەگەر گوتمان هەرێمى کوردستان دەتوانین وەکو سیستەمێکى سیاسی مامەڵەى لەگەڵ بکەین، یاخود بیناسێنین، بەڵام لێرە ڕووبەڕووى کێشەى جۆرى سیستەمە سیاسییەکە دەبینەوە، ئایا سیستەمەکە پەرلەمانى، سەرۆکایەتى یاخود تێکەڵاو یان چ جۆرێکى دیکەى سیستەمە، ئەگەر لەسەر ئاستى نێودەوڵەتى سیستەمێکى سیاسی پێشکەوتوو بێت گرنگ نییە سیستەمەکە چ جۆرێکە، چونکە هەموو ئەم سیستەمانە دەچنە چوارچێوەى هەڵبژێردراوەکانەوە و لە وڵاتانى خۆیان سەرکەوتنیان بەدەستهێناوە، بۆ نموونە سیستەمى سیاسی پەرلەمانى کە بەریتانیا کە بە دایکى ئەو سیستەمە ناسراوە لەچەندین وڵاتى دیکەى ئەوروپاش سەرکەوتنى گەورەى بەدەست هێناوە، سیستەمى سەرۆکایەتى لە وڵاتە یەکگرتووەکانى ئەمریکا سەرکەوتنى بەدەستهێناوە، بەهەمان شێوە سیستەمى تێکەڵاو لە فەرەنسا، بەڵام ئایا گرفتەکە جۆرى سیستەمەکەیە کە لە هەرێمى کوردستان دەبێتە هۆى باشکردنى پرۆسەى سیاسی یاخود نا، لە ڕاستیدا دەکرێت بڵێین ئەو ژینگەیەى کە سیستەمە سیاسییەکە کارى تێدا دەکات گرنگترە لە جۆرى سیستەمەکە، چونکە لە عێراقدا لەڕووى دەستورییەوە سیستەمەکە پەرلەمانییە، بەڵام لەڕووى واقعییەوە کێشە و گرفتێکى زۆر لە سیستەمەکە دروست بووە کە پەیوەندیدارە بەو ژینگەیەى سیستەمەکە کارى تێدا دەکات، دەمەوێت بڵێم ئەو ململانێیەى کە لەنێوان لایەنە سیاسییەکان هەیە ئەگەرچی لەڕووى دەستورییەوە ناکۆکییە لەسەر ئەوەى کام یەک لەو جۆرە سیستەمانە (پەرلەمانى، سەرۆکایەتى، تێکەڵاو) باشە یاخود کامیان باشترە، بەڵام لە ڕاستیدا ململانێکە بۆخۆى ململانێیەکى سیاسییە و بەشێکى پەیوەندیدارە بە چەواشەکردن، یاخود بەلاڕێدابردنى کرۆکى پرسەکە، واتە گرنگ لە جۆرى سیستەمەکە نییە، گرنگە سیستەمێک بێت کە وەڵامگۆی داخوازییەکانى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێت، چونکە ئەو سیستەمەى کە ئێستا لە هەرێمى کوردستان پەیڕەو دەکرێت لەڕووى شکلییەوە دەکرێت بڵێین نیمچە سەرۆکایەتیی، یاخود نیمچە پەرلەمانییە، کە پێی دەگوترێت تێکەڵاو، کە لە فەرەنسا پەیڕەو دەکرێت، بەڵام لەڕووى کردارییەوە هیچ بنەمایەکى سیستەمى تێکەڵاوى بەسەردا ناسەپێنرێت، چونکە پەیوەندی نێوان دەسەڵاتەکان، چۆنییەتى هەڵبژاردنى پەرلەمان و ئەداى کارى پەرلەمان، پەیوەندی نێوان پەرلەمان و حکوومەت، سەرۆکایەتى هەرێم و حکوومەت، لە هیچ یەکێک لەو جۆرە پەیوەندییانە ناچێت کە لە فەرەنسا هەیە، بۆیە ئەگەر سیستەمی سیاسی لە هەرێم بشکرێت بە پەرلەمانى، هەر بەو شێوەیەى ئێستا دەمێنێتەوە ئەگەر بونیادى سیستەمەکە یاخود ئەو ژینگەیەى کە سیستەمەکە کارى تێدا دەکات، دەستکارى نەکرێت و گۆڕانکارى تێدا نەکرێت.

 

دیدارو چاوپێكەوتنەكان