ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

بازاڕی ئازاد كۆچبەر و پەناهەندە، وەك كاڵایەكی زیندوو تەماشا دەكات

بەشی شەشەمی گفتوگۆ لەگەڵ نووسەر و روناكبیر سمكۆ محەمەد سەبارەت بە دیاردەی كۆچ لەدونیادا و بەتایبەتی كۆچی كوردان بۆ هەندەران، ئەو بەدەر لەتێڕوانینی باو و گوتراو سەبارەت بەم دیاردەیە، هۆكارە نەگوتراوەكانی دركاندووە و بەستایلێكی نادیاری بازاڕی ئازادی لەقەڵەمداوە. 

ئامادەكردنی: عەباس جەمیل جێماو 

دەقی گفتوگۆی بەشی شەشەم

پرسیار: تێرمی كۆچ وا لێكدانەوەی بۆ دەكرێت كە هەوڵێكە بۆ دەربازبوون لەو كێشەو گرفتانەی كەمرۆڤ پێوەی لەنیشتیمانی خۆی پێوەی دەناڵێ، جا ئەو كێشانە سیاسی بن یان ئابووری یان كۆمەڵایەتی، لەكاتێكدا ئێمە كۆچی زۆرەملێ‌ و ئارەزوومەندانە و زانستی و پیشەییشمان هەیە، بەگشتی خوێندنەوەی ئێوە چیە بۆ ئەم تێرمە؟

سمكۆ محەمەد: من دەبێ‌ جیاواز لەتێگەیشتنە باوو گشتیەكانی رابردوو قسە بكەم كە لەسەر هۆكارەكانی كۆچكردنی زۆرەملێ‌ و ئارەزوومەندانە كراوە، چونكە شتێك كە باس كراوە و موناقەشە كراوە لۆژیكی نییە دووبارەی بكەینەوە، پێناسە سەرەتاییەكەی ئەو تێرمە كە چەندین رەهەندی جیاوازی هەیە، ئەوەیە كە هەركەس وڵاتی خۆی بەنائارامی بینی و هەستیكرد جێگەی نابێتەوە یان خۆشگوزەرانی نەماوە و یان ناحەسێتەوە لەسایەی ئەو دەسەڵاتەی حكومەت و كۆمەڵگەكەی، ئەوا ناچارە كۆچ بكات بۆ شوێنێكی ئارامتر, چونكە ئەو شێوە كۆچە، بڕیارێكی نائاساییە لە زەمەنێكی نائاسایی و ناجێگیردا،لەلایەكی ترەوە ئارەزوومەندانەیە لەبەر ئەوەی كەسی كۆچبەر لەنێوان دوو دونیای جیاوازیبەهەشت و جەهەننم، ناچارە یەكێكیان هەڵبژێرێ‌، ئەویدیكە پاڵنەرێك هەیە كەسەكە ناچار دەكات ئەو جوگرافیایە جێبهێڵێت، لەهەردوو بارەكەدا من پێموایە پەیوەندیی راستەوخۆی بە هەژاری فكری ئەو كۆمەڵگە و دەسەڵاتەوە هەیە كە لەو جوگرافیایە دەژین، ئەگەر بەپێچەوانەوە بوایە ئەوا لەبری كۆچ، دەبوو گەشت بكەن بۆ بینینی ئەو فەزایەی كە سیحرێكە لەخەیاڵی ئەواندا كە جیاوازە لەفەزای رۆژهەڵاتی. 

رەهەندێكی دیكەی نیگەتیڤی كۆچ، ئەوەیە كە ئینسان بەهۆی كۆچكردنییەوە، شوناسی خۆی و زمانی و خۆی و ژیانی كۆمەڵایەتی خۆی و كاریگەرییە هەمەلایەنەكانی لەئاستی سیاسی لۆكاڵی لەدەستدەدات، هەموو ئەمانە دەبنە بەشێك لە نامۆبوونی تاك لەنێو دونیایەك كە نەدەبێتە نیشتیمانی و نە ئەلتەرناتیڤیشی هەیە، هەڵبەت ئەم باسی كۆچە لەكۆنەوە هەیە و بەشێوازی ئایدیالیستی و ماتریالیستی قسەی لەسەر كراوە، بۆ نموونە كۆچی فەیلەسوفەكان لەترسی دەسەڵاتی سیاسی و ئایینی بووە، كۆچی پێغەمبەرەكان و باوەڕدارەكان لە نیشتیمانی خۆیانەوە بۆ جوگرافیایەكی تر، لەترسی توندوتیژی ئایینی و دیسپلینە یاسایی و سیاسیەكانی پێش خۆیان بووە، كۆچی گروپە نامۆكانی دونیا لە شوێنێكەوە بۆ شوێنێكی تر، وەكو جیپسەكان و هیندییە سوورەكان و هیپییەكان كە خۆیان بە خۆڕسك كۆچبەرن و بڕوایان بەگۆڕینی كەشوهەواو جوگرافیاوە هەیە، خوایشت و خۆڕسكە،بەڵام ئەوانەی كە بەهۆكاری زانستی كۆچ دەكەن، پرنسیپێكی فكری و ئەخلاقی لەپشتەوەیە و بۆ مەرامێكی زانستییە، نموونەش كۆچی كۆپەرنیكۆسە كە بەهۆیەوە جیهانی ئاشكرا كرد وگوتی گۆی زەوی خڕە و پان نییە. 

ئەگەر كەمێك بچینە دواوە دەبینین كۆچ رەهەندێكی دیكەی سیاسی هەبووە لەدونیای رۆژهەڵاتیدا، مەبەستم ململانێینێوان نەتەوەی ستەملێكراوو كۆڵۆنیالیزمە،ئەمە جەنگێكی فكری و فەرهەنگی بەرهەمهێنا كە لەنێو وڵاتی خۆیان نەدەكرا، بەناچار لەنێو وڵاتی خودی كۆلۆنیالەكان دەكرا، بۆ نموونەكۆچی فەلەستینیەكان بۆ هەندەران، بۆ درووستكردنی لۆبییەك بوو بۆ پشتگیری كردنی كێشەی فەلەستین، ئەوانەش كە لەمیسر و جەزائیرەوە رۆشتبوون بۆ ئەوروپا، دیسان هەمان رەهەندی هەبوو، بۆ ئەوەبوو كەگەنجەكانیان لەیەككاتدا دوو ئەرك ببینن، یەكەمیان خۆرزگاركردن بوو لەهەژموونی كۆنتڕۆڵكردنیان لەدەستی كۆڵۆنیالیزمی فەرانسی، رەهەندی دووەم ئەوەبوو كە هەم لۆبی و هەم سەرچاوەی ئابورییەك بن بۆ ئەوانەی لەمیسر و جەزائیر لەژێر هەژموونی كۆلۆنیالیستی فەرانسی مابوونەوە، رەهەندی سێهەم پاراستنی كولتووری خۆیان بوو كە لەئەوروپا بەرهەمدەهاتەوە،ئافریقییەكانیش نموونەیەكی دیكەی هەمان شێوەی ژیانی سیاسیین، بەڵام ئەوانەی كەلەبولگاریاو چیك و سلۆڤاكیا و رۆمانیا كۆچیان كردووە لەرۆژئاوا گیرساونەتەوە، جیاوازییەكی بەرچاویان هەبووە، یەكەم كێشەی چوونیان بەڤیزا نەبوو، چونكە لەرووی جوگرافییەوە هاوبەش بوون، دووهەم لەرووی كولتووریشەوە مێژووی هاوبەشیان هەبوو، بۆیە كێشەكەیان تەنهائابوری بوو كەئەمە لەدوای روخانی بلۆكی سۆڤیتی كۆن بووە مۆدێل، چونكە ئابوری بەشێكی زۆری لەفەزای ئازادی ئینسان داگیر كردبوو، سێهەم قەبوڵ نەكردنی ئەو بەناو جیاوازییەوەهمییە بوو كە تەنها راسیزمی بەرهەمهێنا،ئەوەبوو دەرەنجامەكەی لەدوای هاتنە سەرتەختی دیموكراتە راسیستەكان و شكستی سۆسیال دیموكراتەكان بوو لەزۆربەی رۆژئاوا و ئەسكەندەنافیا، بەهەرحاڵ جیاوازیەكە لەشێوەی هاندانی تاكەكاندابوو، نەك تەنها سیاسی و ئابوری، بەڵام ئەوەی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بەتایبەتی لە سوریا و یەمەن و لیبیا و كوردستانلەدوای هاتنی هێزە كۆلۆنیالیەكانی جیهان روویدا، بەلۆژیك و بەعەقڵ و ستراتیژی سیاسی نەبوو، كۆچێكیسەپێنراو بوو، بۆیە نەیانتوانی نەلۆبی درووستبكەن، نەوەڵامێك بن بۆ گۆڕینی شێوازی سیاسەتكردنی دەسەڵاتی نوێ‌، تەنها شتێك بوو كەجارێكی دیكە فەزای ژیانی سیاسی دووبەرەكی نێوان تایەفەكان ببەنە ئەوروپا، دەركەوتنی ئەو راسیزمەی كە دواجار لەنەرویژ و سوید و ئەڵەمان بینیمان و بوون بەهەواڵ، باشترین سەلمێنەری ئەو راستیەن كە چۆن خەڵكی ئەم ناوچەیە نەیانتوانیوە بگونجێن لەگەڵ دونیای دەرەوە، لەوەش واوەتر ئەوەیە كە كەمترین رۆژهەڵاتی لەدونیای دەرەوە توانیویەتی دەوری توانای خۆی ببینێت و كە گەڕایەوە وڵاتەكەی خۆی، لەئاستی كۆمەڵایەتیداتواناكانی رەنگبدەنەوە، بەڵام بۆ میسری و فەلەستینی و رۆمانی و بولگاری و هەنگاری و مەنگۆلیەكان توانای بەشەری بوو، مەسەلەی لۆبی درووستكردن تەنها لەئیسرائیلیەكان دێت كەلەدوای پاكتاوكردنیان لەلایەن نازییەت و دەسەڵاتی ئوسترالیا و مەسیحیەت و ئیسلام هتد، وەكو تەونی جاڵجاڵۆكە تەواوی سێكتەرەكانی ئابوری و ئەدەب و سیاسەت و بازرگانی یان كۆنتڕۆڵ كرد، كەڵكیان لەتوانای بیروبۆچوونی داوود بینگوێڕین وەرگرت كە دامەزرێنەری ماسۆنیەتی ئیسرائیل وجوولەكەبوو، كەچیبۆكوردەكان تەنها چوون بۆ هەندەران ئامانج بوو، ئەمە بەشێكە لەجیاوازییەكانی بەهەندەران بوونی كورد و بەشێك لەعەرەب و ئیسرائیلی و وڵاتانی رۆژئاوای رۆژهەڵاتی كە تائێستاش بەرگری لەشێوەی ژیانی خۆیان دەكەن. 

پرسیار: باشە تائێرە قسەت لەسەر مانا و رەهەندەكانی كۆچ كرد، ئەی ئەو كۆچەی كە لەدوای ساڵی 1991 چ بەتاك و چ بەكۆمەڵ روویدا و مافیای جیهانی كەڵكیان لێوەرگرت، ئەمەیان چۆ جودا بكەینەوە، ئایا دەكرێ‌ تەنها گوناحەكە بخەینە ئەستۆی ئەوروپا؟. 

سمكۆ محەمەد: وەزعیەتێك كە لەڕابردوودا خەڵكی رۆژهەڵات تیا گوزەریان كرد. بەتایبەتی لەدوای جەنگە ناوخۆییەكانەوە لەلایەن داگیركاری ئامریكاوە فەزاكەی گۆڕی، وەزعیەتێكی درێژخایەن و دڵڕەقانە بوو, هەم لەئاستی سیاسی و حوكمرانییەتی سیاسی و هەم لەئاستی كۆمەڵایەتیش، بۆخوێندنەوەی هەردوو رەهەندەكە هەوڵدەدەم بۆچوونەكانم بەسەر دوو میحوەری جودا لەیەكتر دابەشی بكەم.

میحوەری یەكەم پەیوەندیی بەجێگیرنەبوونی رەوشی سیاسی و ئابوری ناوچەكەوە گرێدەدەم, ئەمەش وەها فەزایەكی ئەمنی خوڵقاندبوو كە نەك هەر گەنج, بەڵكو تەواوی خەڵكی ناوچەكە بیر لەوە بكەنەوە وڵاتی خۆیان جێبهێڵن و چارەنووسی خۆیان بدەنە دەستی قەدەرێكی نادیارەوە, قەدەرێك بەدەستی قاچاخچی و پیاوانی مافیا و پۆلیسی دەوڵەتانی دراوسێ‌ و رۆژئاوایی و تەنانەت نەتەوە یەكگرتووەكانیش، باشتر وایە كە هەندە كورت رەهەند نەبین و لەوە تێبگەین كە بەمۆدێلكردنی كۆچ تەنها لەیەك جوگرافیا نەبوو, بەڵكو وەزعیەتێكی ناسرووشتی بوو كە تەواوی ئەو وڵاتانەشی گرتەوە كە لەڕووی سیاسیەوە هاوشێوەی عێراقن و لەرووی ئابوریشەوە دەستكورت كراون و وڵاتە داگیركار و چڵێسەكان چاویان تێبڕی بوون. مەبەستم لەدەستكورت كردن ئەوەیە كە وڵاتانی رۆژهەڵات خاوەنی سامانێكی سرووشتی گەورەی وەكو نەوت و گاز و فۆسفات و ئاون، بەڵام هەم دەسەڵاتداران و هەم وڵاتانی زلهێز بۆ خزمەتی كۆمەڵگە و خەڵك بەكاری ناهێنن، بۆ سەلماندنی ئەم داتایەش لەپەناهەندەی وڵاتانی وەكی ئێران و ئەفغان و ئەمریكای لاتین و میسر و لیبیا و مەغریب و جەزائیر و فەلەستین و سوماڵ و سودان هەندێ‌ لەوڵاتانی بەناو سۆسیالیستی كۆن و هتد دەركەوت, ئەو وڵاتانە لەخۆڕانییە لەو ژینگە سیاسی و ئابوری و كۆمەڵایەتیەدا دەژین، بەڵكو چارەنووسیان بۆ نەخشەیەكی سیاسی وەكو ئەمڕۆ هەڵگیرابوو كە دواجار یبینیمان، لەحاڵێكدا دەبوو لەگەڵ روخانی سۆڤیەتدا ئەو وڵاتانە بڕوخێن و سیستمێكی دیكەی ئینسانی لەرووی سیاسیەوە جێگەیان بگرنەوە، بەڵام كەنەروخان، سیناریۆكان بۆ رۆژێكی وەها دواخران كە رەهەندی جیاوازی هەیە و جەنگێكی درێژخایەنی سێهەمە كە ئێستا بە ڤایرۆسی كۆرۆنا خەریكن ئەنجامی دەدەن، بەڵام لەفۆڕمێكی دیكەدا كە بەناوی جەنگی بایلۆژی دەكرێ‌.

میحوەری دووەمی باسەكەمان ئەوەیە كە دیسان بەلەبەر چاوگرتنی وەزعیەتێكی نالەباری وەها كە پەیوەندیی بەجێگیر نەبوونی هەلومەرجی سیاسی ئەو وڵاتانە و باری ئابوریان هەبوو, دۆخێكی ڕەخساند كە ئەوروپا لەوساتە وەختەوە كەڵك لەو مەتریاڵە بەشەریە وەربگرێت كە لەدەست ناعەدالەتی وڵاتەكانیان و ترس لەمردن و غیابی یاسا, دەست لەنیشتمان و تەواوی ئەو یادەوەریانە هەڵبگرن كەزەمانێك خۆشیان ویستووە, سەرەنجام بچن لەبەردەم نەتەوەیەكگرتووەكان بەكەیسی جۆراوجۆرەوە داوای پەناهەندەیی بكەن و بژین و بەهەركارێكی ناشایستە و رەش و نایاسایی ناچارو دەسەنەخواربن, هەڵبەت هەر كەسێك كەپرسی كۆچی لەلا گرنگە دەبێ‌ ئەو داتایانەی لەبەردەستدا بێت كەرێگە خۆشكەرن ئەوروپا بۆ پڕكردنەوەی بواری كاركردنی دەستی كار كەبەكرێكاری یەخەرەش لەقەڵەم دەدرێت, ئەمەش ئەوروپا بەهاوكاری لەگەڵ un پەیمانێكی ئابوری نهێنی ئیمزا بكات، تاكو لەرێگەی ئەو رێكخراوە نێودەوڵەتیەوە كەڵك لەو كەسانە وەربگرێت وەكو هێزێكی كار و دەستی كار, لەبری ئەو هێزەی پێشوتر كەهەیبوو, هەرچی كرێكارێك كە پێشتر كاری رەشی دەكرد و بەیەخە سپی و بەكرێكاری پلە یەك لەقەڵەم بدرێن, نموونەش كرێكارانی كشتوكاڵ و سەنعەت و كەشتیڕانی بوو كەدواجار بێكاركران، رەنگە قەیرانی ئابوری لەناوچەی یۆرۆ باشترین سەلمێنەری ئەم بۆچوونەی من بێت، بۆیە ئەو كێشە ئابوریانە و هەڵایسانە ئابوری و بەرزبوونەوەی رێژەی بێكاری لە ناوچەی دۆڵار نابینرێ‌، بەهەر حاڵ ئەم نەخشە سیاسییە ئابوریە درێژخایەنە, تاكو ئەو جێگایە توانی بەردەوام بێت كە زەنگی گۆڕینی مۆدێلی سیاسەت لەلایەن ئامریكاوە بۆ هەموو جیهان لێدرا و بوو بەمۆدێلێك بۆگشت ئەوروپاش, لەمڕاستایەشدا ئەوروپا تێیدا سوودمەند بوو, ئەمە جگە لەبازاڕێكی تر كە لەرووی تەكنۆلۆژیەوە كۆنتڕۆڵی وەدەست هێنابوو, بۆیە لای من مەسەلەی كۆچ چەندە مەسەلەیەكی تایبەتی ناوخۆیی و گرەوی تاكە كەسە بۆ گەڕان بەدوای خۆشگوزەرانی و سیحری ئەوروپا, دوو ئەوەندەش زیاتر پەیوەندیی بەسیاسەتی دەرەكیەوە هەیە كە لەمێژبوو نەخشەی بۆداڕێژرابوو. ئەگەرنا خۆ دەیان كەس لەدوای رووداوەكانی ساڵی 1996 چ لە عێڕاق و چ لە ئەفغانستان، بەویستی خودی ئامریكا رەوانەی دەرەوە كران, لەئەفەریقا كە جەنگی نێوان سودانی باشور و باكور لەئارادابوون، بۆیە ئەو هاوڵاتیانە تەنها گەنج نەبوون و بەویستی خۆیان كۆچیان بكەن, بەڵكو خودی ئامریكا بوو سوودی لەو خەڵكانە دەبینی كەپێشتر لەرێكخراوە بیانیەكان كاریان دەكرد و لەدەرەوەی وڵات بەكەسی سیاسی لەقەڵەمدران, ئەمە بەشێكە لەورەهەندە سیاسیە ئابوریەی كە پەیوەندیی ناراستەوخۆی بەكۆچەوە هەیە. 

پرسیار: تۆ تەنها باسی كۆچی زۆرەملێت كرد، ئەی كۆچی گەنجان بەتەنها كە بەشێكی زۆری بەویستی خۆیان بوو، ئەمەیان چۆنە؟. 

سمكۆ محەمەد: ئەگەر لێكۆڵینەوەیەك لەسەر كەیسی ئەو پەنابەرانە بكەین لەهەر وڵاتێكدا بەپێی تایبەتمەندی خۆیان بوون, دەبینین لەقۆناغێكەوە بۆقۆناغێكی دیكە تەفاوتیان هەبووە, بۆ نموونە لەسەرەتای نەوەدەكاندا تاكو ساڵی 1996. ئەوكات unمافی پەنابەرێتی بەو كەسانە دەدا كە ئینتیمایان بۆفكری كۆمۆنیستی و چەپڕەوی سیاسی بوون, لەساڵی 1996 بەدواوەش بەو مافی پەناهەندەیی بەو كەسانە دەدرا كەخەڵكی ئەو ناوچانە بوون كە جەنگیان تێدابوو، كەچی لەساڵی 2000 بەدواوە تاكو ئاڵوگۆڕی سیاسی لەناوچەكە, هاوكێشەكە دەگۆڕێت, فیزەو پەناهەندەیی بەو كەسانە دەدرێت كەیسی ئیسلامی یان لایەنگرانی سیاسەتی ئەو دەوڵەتانەیان هەبووە كە حاكم بوونە, دواتر كەیسی ئەوانە قەبوڵ دەكران كە زەرەرمەندی شەڕی ناوخۆیی نێوان سوننەكانی بەغدا و سابیئەی خوارووی عێڕاق بوو،چونكەلەترسی جەنگی نادیاری تایەفەگەری و نێوخۆیی نێوان شیعەو سوننە و جەنگی مەزهەبگەرایی كۆچیان دەكرد, پاشان بۆ ئێزیدییەكان كە تاكە زەرەرمەندی دەستی داعش بوون، ئەم هەقیقەتانە ئەوەمان پێدەڵێن كە كۆچی خەڵك بەرەو هەندەران و وڵاتانی ئەوروپا, سیناریۆیەكی نادیاری سیاسی و ئابوری رووت بوو, نەك كۆمەڵایەتی و نەبوونی ئازادی, نەك گەڕان بەدوای ژینگەیەكی تەندرووست و بینینی رۆمانسیانە بۆ یادەوەری و نیشتمان, یان كۆچی درووستكردنی لۆبی نەتەوەیی یان زانستی، رەنگە بەشێكی پەیوەندیی بەگەڕانەوە بێت بەدوای ئازادی و ئازادی سیاسیەوە، هەڵبەت ئەمە هەقیقەتێكی تێدایە, مرۆڤ ئەگەر كەسێكی هۆشیار و خاوەن مەعریفە و بوونگەرا نەبێت، لەوڵاتی خۆی نەبێت نامۆ دەبێت, باری سایكۆلۆژی تەندرووست نابێت, بەڵام راستییەكەیئەوەیە نامۆ بوون تەنها لەدەرەوەی خاك و نیشتمان نییە, بەقەد ئەوەی لەپەیوەندیەكانی بەرهەمهێنانی سەرمایەشدایە كە دواتر دەبێتە مایەی سەرسوڕمانی تاكەكەس و نامۆبوون بەكولتووری دەرەوەی خۆی. 

من پێموایە بینینی ئەم پرسە رەهەندی دوورتری هەیە لەوەی تەنها بەكێشە ناوخۆییەكانەوە گرێبدرێت. یاخود بەسەركێشی و یاخی بوونی گەنجەوە گرێبدرێت. بازاڕی ئازاد تەنها مامەڵە لەگەڵ كاڵاو شمەكدا ناكات, بەڵكو ئینسانیش وەك كاڵایەكی زیندوو تەماشا دەكات و كەڵكی لێوەردەگرێت, ئەمە رووی راستی ئەو سیستمە نوێیەیە كە لەنێو كایەی سیاسەتدا سیمای بازاڕی ئازاد ئارایش دەكات و هەوڵدەدات شەرعیەتی یاسایی نێودەوڵەتی پێبدات، بۆیە دەرەنجامەكەی ئەوەیە كە هەندێك لەو كۆچبەرانەی ئێستا ناویان رەوەندی كوردی و عەرەبیە دەگەڕێنەوە وڵاتەكانی خۆیان، بەهۆی ئەوەی دەریان دەكەن كە قەیرانی دارایی تەواوی ئەوروپای گرۆتەوە و بەشێكیشی بەهۆی ئەوەی ناتوانن بگونجێن لەگەڵ ئەو سیستم و كولتوورەدا، هەندێكیان لەنوێ‌ دەچنەوە، ئەمەیان پەیوەندیی بەخۆشگوزەرانییەوە هەیە كە ئینسان بەوەهم توشی بووە و پێیوایە ئیدی سەرتاپای ژیان لەهەموو دونیا گۆڕاوە كە ئەمەش وەهمێكی ترە. 

پرسیار: دەمەوێ پەنجە لەسەر بابەتێك دابنێم كە پێی دەوترێت كۆچی بەكۆمەڵ، تاچەند كاریگەری هەبووە لەسەر دروستكردنی رای گشتی جیهانی لەسەردەمی ئێستای سەرمایەداری كە باڵی بەسەر تەواوی جیهاندا راكشاوە، بەمەبەستی خولقاندنی كەشێكی ئارام، روونتر بڵێم تاچەند هۆكارە بۆ گۆڕینی سیستمی سیاسی ناجێگیر، بۆ ئەو پنتە جوگرافییەی كە خەڵكەكەی پەڕاگەندە بوونە، تاچەند بەهای بۆ كۆمەڵگە ستەملێكراوەكان هێشتەوە؟

سمكۆ محەمەد: وەكو لەوەڵامی پرسیارەكەی پێشووتر بەیانم كرد, تەفاوت و جیاوازی بەڕۆشنی تێدا دەبینرێت لەكۆچی رۆژهەڵاتییەك بۆ ئەوروپاییەك، یان كۆچی عەقڵگەرایی لەگەڵ كۆچی پەرچەكردار, ئەوكاتەی كۆچ كردن بەشێك بوو لەو سیاسەتەی كە بۆ چۆڵكردنی كۆمەڵگەكە لەهەڵسوڕاوانی سیاسی و رۆشنبیری هاتە ئاراوە و بوو بەمۆدێل, لێرەوە لەكۆچی تاكەوە دەچینە كۆچی بەكۆمەڵ، بوونی تاكێك لە لەهەندەران, بوونی ئابووریەكی سەربەخۆیە بۆ خودی خۆی، بەڵام بوونی گرووپێك لەهەندەرەان كە بەستراتیژیەتی سیاسی دەوڵەتی بێت یان بە ستراتیژییەتی كۆمەڵایەتی بێت، هەوڵێكی جیاوازە و لانیكەم بۆ گرووپێكی ترە و ئامانجەكەیان جیاوازە، تاكێك خۆی گەرەكیەتی ستایڵی ژیانی بگۆڕێت و دوور بێت لەهەر سانسۆرێكی فەرهەنگی و كۆمەڵایەتی و ئایینی، بەدابڕان لەقەڵەم نادرێت، چونكە كاریگەری نابێت، بەڵام گرووپێك كە دەچنە هەندەران ئەوا مانەوەیان یان گەڕانەوەیان، لەهەردوو بارەكەدا بەگۆڕینی ئەو كولتوور و فەرهەنگە كاریگەریان لەسەر بەجێماوەكانی وڵاتدەبێت، جاران خێزانێك ئەگەر قەرزیشیان بكردایە هەوڵیاندەدا كەسێكیان رەوانەی دەرەوە بكەن, بۆ ئەوەی كۆمەكی مادیان بكات، مەرجی ژیان بوو لەكوردستان كە لەگەڵ عێراقدا هەر بەراورد ناكرێت, لایەنێكی دیكەی ئەوەبوو كە بەكۆمەڵ كۆچ بكەن، تاكو روحیەتی ناڕەزایەتی و پێكهێنانی هێزێكی جەماوەری بۆ درووستكردنی رای گشتی و هەژاندنی شەقام لەبەرامبەر سیاسەتی حیزبە دەسەڵاتدارەكان نەمێنێت, 

سەبارەت بەوەی چۆن بەراوردێك لەنێوان كۆچی رابردوو و كۆچی ئێستادا بكەین, وەكو گوتم جیاوازی و تەفاوتیان هەیە, هەمومان شاهیدی ئەوەین كە سەردەمێك هەڵمەتی دژە كۆچ كردن بەوە دەستی پێكرد, ئەگەر كەسێك لەدەرەوە بوایە بەكەسێكی بێڕەوشت لەقەڵەم دەدرا, دەیانوت بۆ ئەوە چۆتە دەرەوە كاری بەدڕەوشتی بكات, ئەمە بەشێكی بۆ هێزی سیاسی بەناو عیلمانی لەپشتەوە بوو، بەڵام بەشێكی زۆری بۆ هێزە فەندەمینتالیلیستەكان دەگەڕێتەوە، چونكە ئەوان كارێكتەری سیاسی هێزە گەورەكانی دەرەوەی كوردستان بوون، دواتر هەر ئەو هێرشانە خاوبوونەوە و كۆچ بوو بەمۆدێل و هەر ماڵ و خێزانێك كوڕێكی هەندەرانی ئەگەر داوای كچێكی بكردایە بۆ هاوسەرگیری, ماڵی كچەكە مەمنونیش دەبوون, هەندێجار مەرجیان ئەوەبوو كە كوڕەكەیان، كچەكەیان بباتە هەندەران, ئەوكات بەهای هەر 100$ ێك بەبارتەقای مووچەی دەیان فەرانبەر دەبوو و دواتر ئەو فەزا ئابوریە بوو بەهەڵم و ئاسەواری نەما كە ئەمە مەسەلەیەكی ئابووری سیاسی بەحتە، تۆ بڕوانە وەزعی ئابوری چۆن گۆڕان بەسەر هاوكێشە كۆمەڵاتیەكانیش دێنێت، ئەمەیە جیاوازی نێوان كۆچی تاك و كۆچی بەكۆمەڵ، ماڵێك كچەكەیان بچێتە دەرەوە واتە سەرەتای چوونی گروپەكەیە.

پرسیار: وەك باستكرد......... ( )، چۆن بتوانرێت پەنجە بخرێتەسەر رێكارەكانی كەمكردنەوەی ئەو پڕۆسەیە لەو فەزایانەی كە تێیدا بانگەشەی بە دامەزراوەیی كردنی ناوەندەكانی بڕیار و بەڕێوەبردنی دەكرێت، ئەمە ئەركی كێیە، لەكاتێكدا دەیان ناوەندی ئەكادیمی هەمەچەشنی بوارەكانی زانستە مرۆیی و پیشەیی و سیاسی..هتد بوونی هەیە؟

سمكۆ محەمەد: بڕواناكەم هیچ كەسێك هەبێت شوێنی باب و باپیری خۆی خۆشنەوێت و یادەوەرییەكانی بێ‌ بەها تەماشا بكات, لەبەرامبەر ئەمەشدا هیچ كەسێك نییە لەبەر ئەوەی نیشتمانەكەی شوێنی باب و باپیریەتی و یادەوەری تێدا هەیە, هەموو ناعەدالەتییەك و هەموو ناڕەحەتیەكی سیاسی و ئەمنی و ژیانی نائاسایی قەبوڵ بكات, كە وابوو لێرە بەدواوە وەهمی خۆشەویستی نیشتمان لەرۆمانسیەت دەچێتە دەرەوە, ئیتر ئەو نیشتمانەی كە تائەوكاتەی خاڵی دەبێتەوە لەبەختەوەری و ژیانی ئاسایی و یەكسان بۆ هەموو هاوڵاتیەك, مانایەكی نامێنێتەوە, لەبەرئەوەی بەهای ئینسانی نامێنێت, تموحی ژیانێكی یاسایی نامێنێت, پەیوەندیەكان لەسرووشتی خۆیان دەردەچنە دەرەوە, كەسێك نییە ئارەزووی ئەوە بكات, لەتەنهایدا ژیان بكات و كەسوكاری نەبینێت, كەسێك نییە ئارەزوی ئەوە بكات خزمەتی شوێنێك بكات كە چاك دەزانێت پەیوەندیەكانی بەردەوام نامێنێتەوە, كەسێك نییە ئەوە قەبوڵ بكات كە تەنها لەسەر ئەوەی رۆژهەڵاتیەو سەر ڕەشە, توانجی لێبدرێت و كاری بۆ مەیسەر نەكرێت, تەنانەت لەسوپەرماركێتەكانیش شمەك و كاڵای پێنەفرۆشرێت, تائەو رادەیەی كەسێك نییە بەمانای ئیدیۆلۆژیست ناوی كۆچبەری بەناو بكرێت، هەر كارێك كە بەناچار دەیكات سەرەنجام بەرهەمەكەی بۆخۆی نییە, چونكە داهاتی رۆژانەی سنووردارە, بۆیە كاتەكانیشی سنووردار كراوە, ئەمانە هەموویان مانای ئەوەمان دەدەنێ‌ كە ئینسان ئەوكاتە نیشتمانێك بەموڵكی خۆی دەزانێ‌ كە بەبێ‌ لەبەرچاوگرتنی پلەبەندی هاوڵاتی بوون ژیان دەكات, ئەوەش كە لەدەرەوە بەختەوەرتر ژیان بەسەر دەبات, ئەمەیان بەبەراورد لەگەڵ ژیانی نائاسایی وڵاتەكەی خۆیەتی, من تەنها ناڕوانمە بابەتی كۆچ و بڕواشم بە چارەسەری ریشەیی نییە, چونكە ئەم بابەتە جیهانییە زۆرەملێ بێت یان سەپێنراو.

پرسیار: باشە لەهەموو دونیا ئەم بابەتە بەردەوامە، لەلایەن میدیاوە كە بەحیساب دەسەڵاتی چوارەمە گرینگی پێدەدرێت، كەچی كێشەكە چارەسەر وەرناگرێت، ئایا پێتان وایە میدیا لەخەمی بابەتەكە بووە یان تەنها وەكو كاڵا مامەڵەی لەتەك كردووە؟. 

سمكۆ محەمەد: جارێ‌ با باسی ئەوە بكەمكە هەرگیز من میدیام وەكو دەسەڵاتی چوارەم نەبینیوە، ئەسڵەن لەچاوپێكەوتنێكی دیكەدا گوتوومە بەشێكە لەدەسەڵاتی سیاسی، نەك دەسەڵاتێكی سەربەخۆ بۆ چاودێریكردنی حكومەت، بەهەرحاڵ میدیا كۆچی وەكو كاڵایەك كەمتر تەماشا كردووە و هەندێكجاریش بۆئەوەی لەپەنای هەواڵ و ریپۆرتاژێكدا سوودی لێوەربگرێت، باسی كۆی وەكو دیاردەی رۆمانسیانە باس كردووە، زۆرجار خودی رۆژنامەنووسەكان كە بەنیازبون كۆچ بكەن، كارەكەیان دەخستە مەترسییەوە بۆ ئەوەی بیكەن بەكەیسێكی زیندوو كە ئەوروپا زۆر گرینگی بە نووسەر و رۆژنامەنووس دەدەن، رەنگە زۆرجار میدیاكار چیرۆكی وەهمیان هەڵبەستاوە بۆ ئەوەی بیسەلمێنن وڵاتەكە زۆر بۆگەنە، بۆیە خەڵك دەیانەوێ‌ كۆچ بكەن لەترس و لەبێكاری و توندڕەوی و هتد، كەیسی خنكاندی ئایلان كە منداڵێكی سووری بوو، واقیعیەتی كەسەكە بەپێچەوانەوە بوو سیناریۆ بوو، باشترین سەلمێنەریش ئەوەبوو كە یەكەم بەدەیان و سەدان منداڵی تر خنكان و بوون بە خۆراكی ماسییە قرشەكان، كەچی تەنها باسی ئایلان كرا، دووهەم رۆژنامەنووسەكان لەوێ‌ ئامادەبوون وێنەیان دەگرت وەكو ئەوەی پێشتر ئامادەكرابن، سێهەم باوكی منداڵەكە دواتر ئیمتیازی وەرگرت و گەڕایەوە سوریا و پاشان ئاشكرا بوو كە كەیسەكە بەپێچەوانەوە بوو، میدیاكارەكان لەوێدا دەركەوتن ئاراستە كراون و بۆ دەزگا تر كار دەكەن، ساڵی 1998 بینیمان پۆلیسی بولگاریا سەگیان بەردایە گیانی پەنابەرە رەش پێستەكان، میدیاكارەكان ئەو لایەنەیان شاردەوە، پاشان ئاشكرا كرا، بۆیە من هەمیشە بەگومانەوە تەماشای ئەو كارەم كردووە كە خۆم ساڵێك خاوەنی ئەو شوناسەی كاركردنە بووم.

 

 

دیدارو چاوپێكەوتنەكان