ئەم هەواڵە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

 

ئامادە كردنی / هیوا عومەر

لە ٧ی نۆڤەمبەری ئەم ساڵدا ١٠٠ ساڵ بەسەر شۆڕشی مەزنی ئۆكتۆبەردا تێدەپەڕێت. ، كە بە وەدیهێنانی یەكەم ئەزمونی دەسەڵاتی چینی كرێكار تواندرا هاوسەنگی هێز لە جیهاندا بگۆڕدرێت و رێگای خۆشكرد بۆ جیهانێك بێ چەوساندنەوەی مرۆڤ لەلایەن مرۆڤەوە.

لە شۆڕشی مەزنی ئۆكتۆبەردا، كەلەدواكەوتووترین وڵاتی سەرمایەداری ئەوكاتەی جیهان (روسیا) هەڵگیرسا، توانی بۆ یەكەمین جار لە مێژووی مرۆڤایەتیدا، لە (١\٦) جیهان سیستەمێكی ئابوری- كۆمەڵایەتی خودی دامەزرێنێت، دروشمی سەرەكی شۆڕش برێتی بوو لە (نان، ئاشتی، زەوی، هەموو دەسەڵاتێك بۆ شوراكان)،. شۆڕشی ئۆكتۆبەرئەزمونی بەرجەستەبوونی پەیوەندی نێوان فكرو پراكتیكی شۆڕشگێڕانەی كۆمۆنیستی بوو و هزرو خەرمانی سۆشیالیستی دەوڵەمەندتر كرد.كە توانی وەرچەرخانێكی گەورە لە پیشەسازیی و كشتوكاڵ و زانست و ژیانی كلتوری و خزمەتگوزاریی بە خۆرایی و یەكسانی نێوان ژن و پیاوو ئاسوودەیی بۆ منداڵان وەدی بهێنێت.

لەسەر ئاستی جیهانیش، شۆڕشی ئۆكتۆبەر كۆتایی بە شەری جیهانی یەكەم هێناو بوە هۆی ئاشتیی جیهانی. جگە لەپەیرەوكردنی مافی بریاردانی چارەنوسین بۆ گەلانی ئیمپراتۆرییەتی روسیا، پشتگیری لە خەباتی گەلانی ژێر دەستە كرد بۆ بریاردانی چارەنوسی خۆیان.

شۆڕش بوە هۆی رووخانی سیستەمی ئیستیعماری ئیمپریالی. پاڵپشتی لەهەموو پارتە شۆڕشگێرو رزگاریخوازی لە جیهان كرد. دەستی هاوكاری بۆ زۆرێك لە وڵاتانی تازە پەرەسەندو درێژكرد .

وەك چۆن ئەم شۆڕشە لە روی هزری و تیۆرییەوە بوارێكی فراوان و دەوڵەمەندی روخساند بۆ پەیرەوكردنی سۆشیالیزم، بەهەمان شێوە هەرەسهێنانی یەكێتی سۆڤیەت، زیانێكی گەورە بوو بۆ مرۆڤایەتی. دوای ئەم ئەزمونە پرسیارگەلێك رووبەرووی مرۆڤایەتی وكەسانی یەكسانی خوازو كۆمۆنیست دەبێتەوە لە ئاستی هزری وپراكتیكی ئەو ئەزمونە .لەبارەی زەمینەكانی سەرهەڵدانی ،ولێكەوتەو دەستكەوتەكانی لەسەر مێژوی مرۆڤایەتی و دواتریش كەوتنی وەك ئەزمونێك .

 ******************************************************

 بۆ وەستان لەسەر ئەم پرسانە، لە ١٠٠ ساڵیادی ئەم شۆڕشە مەزنە ماڵپەری رێگای كوردستان لە دۆسییەكی تایبەتدا. ئەمجارە لەگەڵ وەلید عومەر نوسەرو وەرگێری چەپگەرا گفتوگۆیەكی بەشێوەی پرسیارە وەڵام ئەنجامداوە .

وەلید عومەر، لەدایكبووی 1988، خاوەنی كۆمەڵێك كتێبی وەرگێڕدراوی فیكرییە لەناو نەریتی چەپدا. بەشدارییەكی ئەكتیڤی لە پرۆژەی نێگەتیڤدا هەیە كە پرۆژەیەكی فیكری،سیاسیی چەپگەرایە.هەروەها كۆمەڵێك نوسین و وتاریشی لە گۆڤار و سایتەكاندا بڵاوكردووەتەوە . ئەوهەرچەندە بەتەمەن لەسەرەتاكانی لاوێتیدایە بەڵام خاوەنی بەرهەم وتوانایەكی زۆرە لەبورای فكرو كلەپوری فكری سۆسیالیستیدا .

 نوسەر لە میانەی ئەم گفتوگۆیە تایبەتیەدا بۆ رێگای كوردستان لەبارەی زەمینەی سەرهەڵدانی شۆڕشی ئۆكتۆبەر و شەڕی ناوخۆ و دەسكەوتەكانی شۆڕش و پاشانیش وانە سەرەكییەكانی شۆڕشی ئۆكتۆبەر بۆ تێكۆشانی ئەمڕۆمان و ڕووبەڕووبوونەوەی هەژاری و شەڕ و تیرۆرو تێكدانی ژینگە تێگەیشتنی خۆی دەخاتەروو .

وەلید عومەر پێ وایە ، شۆڕشی ئۆكتۆبەر تەنیا لەوەدا كورتنابێتەوە كە زەمینەیەكی سیاسی و كۆمەڵایەتی و مێژوویی هەبوو و شۆڕشی لێ كەوتووەتەوە. ئەمە لای نوسەر كورتكردنەوەی ئەو خەونە گەورانەیە كە ڕێبەرانی شۆڕش خەونیان پێوەدەبینی. لە ئاستە فەلسەفییەكەشیدا، شۆڕشی ئۆكتۆبەر شەبەقێكی لەناو مێژوودا درووستكرد كە هەرگیز كوێرناكرێتەوە و داناخرێت. بەلشەفیكەكانیش ئەو پێشەنگە شۆڕشگێڕە بوون كە كۆمەڵێك چەمكی گرنگییان لە واقیعدا سەلماند وەك بەرپرسیاری و بردنی هۆشیاری بۆ ناو خەڵكی ستەملێكراو

وەلید عومەر ئاماژە بۆ ئەوەش دەكات ، ئیشی مێژوونوسی دیالەكتیكی ئەوەیە كە ئەو [پەڕینەوەیە]‌ لە "گۆڕان و چیروورەكە‌دا" ببینێت، و هەموو ئەو شەڕە ئیحتیمالییانە شیكاربكات كە دەكرا بە دۆخێكی تر كۆتایی‌بێت...». ئەمە ئەو شتەیە كە بەشێكی زۆری چەپەكان(كۆمۆنیستەكان)تێی‌ناگەن.

لە كۆتایی ئەم چاوپێكەتنەدا سەبارەت بە واقیعی كۆمەڵایەتیی كۆمەڵگای خۆیشمان،نوسەر تێگەیشتنی وەیە ماركسیزم پێویستی بەوەیە لەو غوربەتە كۆمەڵایەتییە دەربهێنرێت. بیری ماركسیزم لە ئاستی نوخبە و توێژەكانیشدا، بیرێكی غەریبە. یەكێك لە دیاردە سەیرەكان، ئەو دژایەتییە پاتۆلۆژیكەی ناو نوخبەی ڕۆشنبیرییە دژ بە ماركسیزم. وەك‌بڵێی‌ هەر درێژكراوەی دژایەتییە كەلتوری و دینییەكەیە و هیچی تر. ئەو كەڵەكەبوونەی سەرمایەش لای بەرپرسانی كورد و هەڵكشانی ڕێژەی سەرمایەدارەكان لەو پانتاییە جوگرافییە سنوردارەدا، هێندەی تر زەروورەتی بیری ماركسی دەباتەسەرەوە .

 دەقی گفتوگۆی "ڕێگای كوردستان" لەگەڵ وەلید عومەر

-(ڕێگای كوردستان): بەرەو یادی سەدساڵەی ئۆكتۆبەر دەڕۆین، یان با بڵێین لەناو یادەكەداین. قەیسەرەكان یان تزارەكان كێ بوون و دۆخی ڕووسیا لە دەمەدەمی شۆڕشدا چۆن بوو؟

و: لە ئاستی كۆنكرێتییدا ڕاسته كە شۆڕشی ئۆكتۆبەر كۆتایی یەكجاریی بە پارادایمی بنەماڵەیی لە ڕووسیا هێنا، بەڵام شۆڕشەكه دیوێكی گەردوونییشی هەیە. گەر لە ناوخۆدا كۆتاییهێنان بێت بە مۆدێلی بنەماڵە، ئەوا لە ئاستی گشتەكی و گەردوونییدا هەوڵێك بوو بۆ كۆتاییهێنان بە حوكمی چینایەتی و كۆنەپارێزی. واتە ئایدیاكه لە دۆخێكی كۆنكرێتی گەورەتر بوو. یان وەك ئەوەی جۆرج لۆكاچ باسیدەكات، لینین [و حیزبی بەلشەفیك]‌ ‌نەهاتن وێنەیەكی شێواوی مێژووی ڕووسیا بەسەر دەرەوەی ڕووسیا و جیهاندا بسەپێنن، بەڵكو لەڕێگەی دۆخی كۆنكرێتی و جوزئیی ڕووسیاوە لە كۆی كێشە چینایەتییەكانی جیهان تێگەیشتن لە پراكتیكدا. قەیسەرەكان ماوەی سێ سەد ساڵ پاشا و حاكمی ڕووسیا بوون. پێش قەیسەرەكان ڕووسیا ‌بەشێك بوو لە قەڵەمڕەوی مەغۆلەكان. یەكەم پاشای قەیسەرەكان، ئیڤان گرۆزنییە كە به (‌ئیڤانی تۆقێنەر) ناسراوە. ئیڤان لە 1547 لە تەمەنی شانزە ساڵیدا دەگاتە سەرتەخت. دوایین پاشای قەیسەرەكانیش نیكۆلای دووەم بوو كە ساڵی 1918 خۆی و خێزانەكەی كەوتە دەستی حیزبەكەی لینین و پاش ماوەیەك هێشتنەوەیان لە زینداندا تیربارانیان كردن، چونكە بەلشەفیكەكان ئەو ترسەیان هەبوو قەیسەر وەك ڕەمزێك بمێنێتەوە و خەڵكێكی زۆر لە دەوری كۆببنەوە. دیارە پێش ئەوەی بەیەكجاری حوكمی قەیسەرەكان بڕووخێت، لە هەمان ساڵدا پاش شۆڕشی فێبریوەری(شوبات)، حكوم كەوتە دەست حكومەتێكی كاتی. چونكە پێشتر بەهۆی هەستانی خەڵك و مانگرتنی فراوانی كرێكاران و ژنانەوە نیكۆلای دووەم ناچاربوو دەسەڵات بداتە دەستی براكەی، میخائیل ئەلێكساندرۆڤیچ ڕۆمانۆف. بەڵام ئەویش ڕۆژی دواتر دەستی لەكاركێشایەوە و حكومەتێكی كاتی بە سەركردایەتیی كرینسكی هاتەكایەوە كە بەلشەفیەكانی تیانەبوو(ئەوان لەو كاتەدا هەندێكیان لە دەرەوە بوون، بەجۆرێكیش دەرهەق بە شۆڕشەكەی فێبریوەری غافڵگیر ببوون). تا ئەوكات تزار لە پترزبۆرگ(پترۆگراد) دادەنیشت و ئەو شارە شارێكی كەمتازۆر پیشەسازی بوو و ڕێژەیەكی بەرچاو كرێكاری درووستكردبوو. حكومەتە كاتییەكە كە تێكڕا شەش مانگێكی خایاند، نەیتوانی بەسەر كێشەكاندا زاڵ ببێت. هاوكات شورا كرێكارییەكان هەبوون، كە دەیەی پێشوو دامەزرابوون و نەدەچوونەپاڵ حكومەتە كاتییەكە، چونكە زۆرینەی ئەندامەكانی لە چینی باڵادەست و بۆرژوازی پێكهاتبوو(جگە لەكرینسكی كە سۆسیالیست بوو). لینین، لە كاتی حوكمی كرینسكی‌دا هەڵیدەكوتایە سەری و پێی وابوو كرینسكی فاكتەری مانەوەی سەرمایەدارییە لە ڕووسیا و هەر ئەویشە جڵەوی خەڵكی گرتووە تا شۆڕشێكی ڕادیكاڵ ڕوونەدات.

گەرچی ساڵانی حەفتای سەدەی نۆزدە، كتێبی سەرمایەی ماركس كرابووە ڕووسی، بەڵام ساڵانی نەوەدی كۆتایی سەدەی نۆزدە بەر لەوەی چینی كرێكار وەك ئەوەی ئەوروپا درووست ببێت، ماركسیزم هاتە ڕووسیاوە. ئەویش جۆره ماركسیزمێكی تۆزێك كاڵوخاو بوو كە لەلایەن هەندێك ڕۆشنبیرەوه تەبەنی كرابوو‌. ئەم ڕۆشنبیرانە زیاتر غەربگەرا و ئەوروپاگەرا بوون و حەزیاندەكرد ڕووسیا بچێتە هاوشانی وڵاتە ئەوروپییەكان(وەك دواتر دەبینین، بەهۆی گەڕانەوەی لینینەوە بۆ ئەزموونی كۆمۆنەی پاریس‌، ڕوسیا ڕاستەوخۆ خۆی بە مێژووی نوێی ئەوروپاوە گرێدەدات). وەك بینیمان لە ئەوروپا كرێكار پێش ماركسیزم هاتەئاراوه، بەڵام لە ڕووسیا بەپێچەوانەوە‌. ڕووسیا ئەو كاتە زۆرینەی زۆری جوتیار و لادێنشین بوو. خەڵكێكی هێجگار دواكەوتوو بوون. نزیكەی لە سەدای 90ی خەڵكەكە خەریكی كشتوكاڵ بوون.

ئەو چەند دەیەیەی بەر لە شۆڕشی ئۆكتۆبەر، قەیسەرەكان هەرگیز زۆر لەو بڕوایەدا نەبوون كە ماركسیزم بۆ ڕووسیا بشێت و جێی مەترسییش بێت. پێیانوابوو ڕەبتێكی ئەوتۆی بە واقیعی ئابوری و سیاسی و كۆمەڵایەتیی ڕووسیاوە نیە. تەنانەت ماركس خۆیشی پێشبینیی ئەوەی نەكردبوو كە شۆڕشی كرێكاری لە ڕووسیا سەرهەڵبدات، چونكە ماركس پێی وابوو شۆڕش لە وڵاتێكی پیشەسازیی پێشكەوتووی وەك بەریتانیادا ڕوودەدات چونكە لەوێ چینی كرێكار زووتر دەخەمڵێت و درووستدەبێت. گرنگیی لینین لێرەدایە كە پێشبینییەكەی ماركسی تووشی ناكۆكی كرد. توانیی مێژوو خێراتر بكاتەوە. ساڵانی نەوەدی سەدەی نۆزدە، گرووپگەلی ئەنارشیستی و تیرۆریستی لەناو ڕووسیادا هەبوون. تیرۆریست ئەو كاتە مانا ئەمڕۆییەكەی نەبوو، بەڵكو گرووپی چەكداریی پارتیزانی بوون و پێیانوابوو بە زەربەی بچوك بچوك دەتوانن سیستەم بگۆڕن. ماركسییە ڕووسەكانی ئەوكات لە ساڵی 1898دا بۆ ئەوەی خۆیان لەم گرووپانە جیاكەنەوە، ناوی (سۆسیاڵ دیموكرات)یان لە خۆیاننا. دیارە بەر لەوەش گرووپی(ئازادیی كار) لەلایەن ماركسییەكی وەك پلیخانۆڤەوە لە ژنێڤ دامەزرابوو، پلیخانۆڤ بە باوكی ماركسیزمی ڕووسیا ناودەبرێت كە یەكەمین كەسە بیری ماركسی دێنێتە ناو سەقافەی ڕووسییەوە. دواتریش لەژێر كاریگەریی ئەم گرووپەی پلیخانۆڤدا، چەندین گرووپ و ڕێكخراو و تەشكیلاتی تر درووستدەبن. یەكێك لەم گرووپانە ناوی (ڕێكخراوی یەكێتیی خەبات بۆ ڕزگاریی چینی كرێكار)بوو، كە لەژێر ڕێبەرایەتیی ڤلادیمێر ئیلیچ ئۆلیانۆفدا دامەزرا كە دواتر بە (لینین) ناوی دەركرد. لەڕاستییدا گرووپە ماركسییە سەرەتاییەكانی ڕووسیا تێكەڵەیەك بوون لە ڕیفۆرم و توندوتیژی و هتد، هێشتا ماركسییەكی ڕوون و تۆكمە نەبوون. ساڵی 1898 پاش یەكەمین كۆنگرەی حیزبی سۆسیال دموكراتی ڕووسیا، كۆمۆنیستەكانی ڕووسیا تەقریبەن لە چوارچێوەیەكدا كۆببوونەوە. حیزبەكە كە لینینیشی تیابوو، بەرنامەی كورتخایەن و درێژخایەتیشی دانا. بەرنامە درێژخایەنەكانی بریتی بوون لە: لەناوبردنی سەرمایەداری و هێنانەدیی كۆمەڵگایەكی كۆمۆنیستی بە سەركردایەتیی دیكتاتۆریەتی پرۆلیتاریا. هەروەها بەرنامە كورتخایەنەكانیشی بریتی بوون لە: لەناوبردنی دەسەڵاتی قەیسەر، دامەزراندنی كۆمارێكی دیموكراسییانە(هێشتا درووشمەكان تەواو ماركسییانە نین)، 8 سەعات كاركردنی كرێكار(ئەوكات كرێكار لە 10 سەعات زیاتر ئیشی دەكرد لە ڕۆژێكدا)، گێڕانەوەی زەوی بۆ جووتیاران. لینین ساڵی 1900 ڕۆژنامەی (ئایسكرا)ی دەركرد، كە بەمانای (گڕ و بڵێسە) دێت. لەناو سۆسیال دیموكراتەكانشدا بە لایەنگرەكانی دەوترا ئایسكرا. لینین كەسێكی دیاربوو لەناو ئەم كۆمۆنیستانەدا و ساڵی 1902 كتێبی (چی بكرێت؟)ـی نوسی و بەرچاوی كۆمۆنیستەكانی بۆخەباتی كۆنكرێتی ڕوونكردەوە. لە كۆنگرەی دووەمی سۆسیال دیموكراتەكاندا لە ساڵی 1903، ناكۆكی كەوتە ناو باڵەكانی ئەم حیزبەوە. ئابوریگەراكان و یەكێتیی كرێكارانی جولەكە كەوتنە بەرامبەر باڵی ئایسكراوە. ئایسكراش دواجار بوو بە دوو بەشەوە: لایەكیان لایەنگری لینین بوون، لاكەی تر لایەنگری مارتۆڤ. دوای ئەوەی ئابوریگەراكان و باندیستەكان كۆنگرەیان جێهێشت، باڵەكەی لینین ناوی خۆیاننا بەلشەفیك، واتە زۆرینە. باڵەكەی تریش مەنشەفیك بوون، واتە كەمینە. پلیخانۆڤ لە مەنشەفیكەكان بوو و لینینیش لە بەلشەفیكەكان: دوو ناوی دیاری ئەو سەردەمە.

جیاوازیی بەلشەفیكەكان لەگەڵ مەنشەفیكەكان شێوازی خەبات بوو كه تا ساڵی 1917ی خایاند. ساڵانێكی زۆری خایاند. گەرچی‌ هەردوو باڵەكە ماركسی بوون. بەڵام كۆمەڵێك جیاوازییان هەبوو كە ستراتیژی بوون و ناتوانین لە لەسەری نەوەستین، چونكە ئەو گریمانەیە هەیە ئەگەر مەنشەفیكەكان ببوونایە بە خاوەن گوتاری شۆڕش چ ڕوویدەدا؟

1) بەلشەفیكەكان پێیانوابوو دەبێت ئیشبكرێت بۆ حیزبێكی شۆڕشگێڕی پیشەیی، بەڵام مەنشەفیكەكان هەمووكەسێكیان وەردەگرت ئیتر فیكر و زیكری هەرچی بووایە.

2) بەلشەفیكەكان حیزبیان وەك نوێنەری دیكتاتۆریەتی پرۆلیتاریا دەناسی، بەڵام مەنشەفیكەكان بڕوایان بە كۆڕوكۆمەڵی پەرشوبڵاو هەبوو، بە گفتوگۆ و باسوخواسی گشتی.

3) لینین دەیویست دەمودەستی لێبكرێت و هەرزوو دەسەڵاتی قەیسەر لەناوببرێت و بەهۆی دیكتاتۆریەتی پرۆلیتاریاوە كۆمەڵگایەكی سۆسیالیستی درووستبكرێت بۆ كرێكاران و جووتیاران. بەڵام مەنشەفیكەكان و پلیخانۆڤ ناكۆك بوون، ئەوان دژی "دەوڵەتێكی سۆسیالیستیی زووپێگەیشتوو" بوون چونكە پێیانوابوو ئەمە بەرهەمی لۆژیكیی كرێكاران نیە و بەرهەمی كەمینەیەكی حیزبییە و هێشتا هەلومەرج بۆ شۆڕشی سۆسیالیستی لەبار نیە.

4) بەلشەفیكەكان بڕوایان بە تێپەڕاندنی قۆناغی بۆرژوازی و گەشەی سەرمایەداری بوو، بەڵام مەنشەفیكەكان پێیانوابوو دەبێت سەرەتا یارمەتیی بۆرژوازی بدەیت تاكو قەیسەر بڕووخێت و پاشان ئیش بۆ سۆسیالیزم بكرێت.

5) بەلشەفیكەكان بەر لە سۆسیالیزم و شۆڕش زۆر بڕوایان بە شوراكان نەبوو، بەڵام مەنشەفیكەكان دەیانوت با شوراكان درووستبكەین و لە كاتی شۆڕشە بۆرژوازییەكەدا ڕێگە خۆش بكەین بۆ شۆڕشی سۆسیالیستی. بەلشەفیكەكان ئەم ئەركەیان دەدا بە حیزبێكی پێشەنگی كۆمۆنیستی نەك شورا پێشوەختەكان. لینین پێی وابوو هۆشیاریی كرێكار لە سەندیكا و یەكێتییە كرێكارییەكان تێناپەڕێت، بۆیە باشترە ڕۆشنبیرانی پێشەنگ هۆشیاریی سیاسی و فەلسەفی و مێژوویی لەناو چینی كرێكاردا بڵاوبكەنەوە. دیارە لینین پێی وابوو تەنیا لە دەرەوەی چینی كرێكارەوە دەتوانین هۆشیاری بێنینە ناو چینی كرێكارەوە، ئەمەش ڕۆشنبیرەكانی ناو حیزبە پێشەنگەكە دەیكەن، گەرنا كرێكاران سەرقاڵی ژیانی ڕۆژانەی خۆیانن.

6) ناكۆكییەكی تر له ڕێكخراو و ‌ڕێكخستنی شۆڕشگێڕاندا بوو. لینین ڕاست و ڕاشكاو دەیوت: هەركەس بوو بە ئەندامی حیزبە یان ئەم ڕێكخراوە ئەوا دەبێت پیشەی شۆڕش بێت. دەشبێت ڕێكخراوەكە ئەندامی كەم بێت چونكە لە وڵاتێكی ستەمكاردا كەمتر مەترسیی لەناوچوونی دەكەوێتەسەر. دەبێت نهێنی بێت و پروپاگەندەی بەهێزی هەبێت.

7) بەلشەفیكەكان چاوەڕێی پێشبینییەكەی ماركس نەبوون و بڕوایان بە حەتمیەتیی ڕێژەیی مێژوویی نەبوو، بەڵام مەنشەفیكەكان شۆڕشیان بە پرۆسەیەكی حەتمیی مێژوویی دەزانی و چاوەڕوان بوون هەلومەرج بڕەخسێت نەك وەكو بەلشەفیكەكان بەرنامەی بۆ دانێن و دەسپێشخەری بكەن.

8) لینین دەیوت گەر لەڕووسیا شۆڕش بگەین ئەگەری هەیە بتەنرێتەوە بۆ وڵاتانی تری ئەوروپاش، بەڵام مەنشەفیكەكان دەیانوت با بە فیكری سۆسیال دیموكرات لە ئەوروپادا زەمینە بۆ شۆرش بڕەخسێنین.

دواتر دەگەینە سەر جەنگی جیهانیی یەكەم، كە جەنگێكی ناسیۆنالیستی بوو و بەرەنجامی پاوانخوازییەكانی دەوڵەت/نەتەوە بوو. ساڵی 1914 ڕووسیا چووە شەڕی یەكەمی جیهانییەوە. نەبوونی خۆراك و سوتەمەنی لەناوەوە خەڵكی هەراسانكردبوو. جەنگەكە ناكۆكیی خستبووە نێوان شۆڕشگێڕانەوە. بۆنمونە پلیخانۆڤ و كرۆپاتكین دەیانوت: پێویستە بەرگری لە خاك و ئاوی ڕووسیا بكەین و هاوكاریكردنی قەیسەر پاساو و پاكانەی خۆی هەیە. بەڵام كەسانێكی تری وەك مارتۆڤ، ترۆتسكی، بەلشەفیكەكان و ئەنارشیستەكانی وەك باكۆنین پێیان باش بوو شەڕە دەرەكییەكە بگۆڕن بۆ شەڕێكی ناوخۆیی. سیمای دیاری ئەم هەوڵانە لینین بوو كە دوو كۆنفرانسی دژەجەنگی بەست. لەلایەك دەیوت ئەم شەڕە شەڕێكی ناهەق و ئیمپریالیستییە و خێری ئینسانی تیانیە، لەولاشەوە بیری لە دەرفەتێكی ستراتیژی دەكردەوە تاكو شەڕەكه ‌بخاتە خزمەتی پرۆلیتاریاوە(شتێكی هاوشێوەی دۆخی داعش لای خۆمان كە دەرفەتی بۆ هەرهێزێك دەخولقاند كه لەناوەوە كاربكات). لینین حیزبە سۆسیالیستەكانی ناو ڕێكخراوی ئەنتەرناسیۆنالی دووەمیشی بە خیانەت تۆمەتباركرد كە خەڵك بۆ پشتیوانیی شەڕەكە و ئیمپریالیزم هاندەدەن. لەناوەڕاستی 1915دا، خۆپیشاندان و مانگرتن و تەنانەت شەڕی چەكدارییش لەناوخۆی ڕووسیادا درووستدەبێت و هەندێك نوقتەی گرنگی شارەكانیان گرت. ئەمە هێشتا جووڵانەوەی خۆڕسكانەیە و دژ بە دۆخی خراپی خەڵكە و جووڵانەوەی كۆمۆنیستانە نیە.

ساڵەكە دەگاتە 1917 و ناو ڕووسیا هەر فەوزایه و شۆڕش لە هەستان و كەوتنایە‌. كەس لەوبڕوایەدا نیە سەركەوتنی واڕووبدات. لە بەلشەفیكەكان، لینین لە سویسرا دەبێت، ترۆتسكی لە ئەمریكا، ستالین و كامینێڤ دوورخرابوونەوە بۆ تاراوگە. تەنانەت لینین بیری لەوە كردبووە بڕوات بۆ ئەمریكا. لەم شۆڕشەی شوباتدا فەرمانڕەوایی 300 ساڵەی قەیسەر كه ‌رۆمانۆفیشی پێدەوترێت كۆتاییهات. شۆڕشی شوبات ڕوودەدات و دەسەڵات دەكەوێتە دەست خەباتكارە نابەلشەفیكەكان. بەلشەفیكەكانیش هەن، بەڵام خاوەنی خۆڕێكخستنێكی زۆر نین. لایەنە جیاجیاكان دەوڵەتێكی كاتی دادەمەزرێنن. كرینسكی دەبێتە سەرۆك وەزیر. ئەوكات نیكۆلای دووەم پێشوەخت دەستی لەكاركێشایەوە.

دیارە لینین لە مانگی 4دا بە شەمەندەفەرێكی ئەڵمانی دەگەڕێتەوە بۆ ڕووسیا. ئالێرەدایە كە نەیارەكان لینین وەك خیانەتكار و داردەستی ئەڵمانیا دادەنێن. دیارە لینین خیانەتكار نەبوو، تاكتیكی هەبوو. دەیویست شۆڕش بتەنرێتەوە بۆ هەموو وڵاتانی ئەوروپا و خودی ئەڵمانیاش. ئەڵمانەكان دژی ڕووسیا بوون و دەیانویست سود لە ئۆپۆزسیۆن ببین بۆ ئەو دژایەتیكردنە. لینین و بەلشەفیكەكانی هاوڕێی بەردەوام درووشمیان دژی بەردەوامبوونی جەنگ دەوتەوە. سوپای ڕووس ماندووە و هەر لە بەرەكانی جەنگە. درووشمی سەرەكیی بەلشەفیكەكان ئەمە بوو: دەسەڵاتی تەواو بۆ شوراكان(چونكە شوراكان لەخەڵكی ڕەنجدەر و دەسكورت درووستببوو و ڕاكێشانی سەرنجی ئەوانیش بوو). ئەوان سەركردایەتیی كۆمەڵێك خۆپیشاندانیان كرد دژی جەنگ و دژی دەوڵەتە كاتییەكەی كیرنسكییش. دەوڵەتە كاتییەكە لە ئاستی چاوەڕوانییەكانی خەڵكدانەبوو، بەتایبەت ئەم سێ كێشەیەی بۆ چارەنەدەكرا:

1) چاكسازیی زەوی

2) قاتوقڕی و برسێتی

3) جەنگ وماندووبوونی سەربازەكان لە بەرەی جەنگ.

 -(ڕێگای كوردستان): زەمینەی سەرهەڵدانی شۆڕشی ئۆكتۆبەر چی بوو؟ ئەگەر بكرێت تۆزێك لەسەر ڕوودانی شۆڕشەكەش بوەستن...

و: پاش ئەوەی شۆڕشی ئۆكتۆبەمان بەست بە سیاقی مێژوویی وڵاتێكەوە، ئێستا باشترە پێگەی ئەم شۆڕشە لە مێژووی جیهاندا لەیادنەكەین(یان وەك ئەوەی كە هیگڵ پێی‌دەڵێت ڕۆحی جیهان). شۆڕشی ئۆكتۆبەر لەناو مێژووی جیهاندا، پێگەیەكی تایبەتی هەیە. شۆڕشەكە هەر هەوڵێك نیە بۆ دابڕان لە مێژووی كەمتازۆر تازەی بۆرژوازی، بەڵكو هەوڵە بۆ دابڕان لە كۆی مێژووی چینایەتی و گەڕانەوە بۆ هەندێك "دەسپێكی دێرین لە‌ سەردەمێكی ئاڵۆزتر"دا. واتە لابردنی ئەو بارە نەرێنی و چینایەتی و نایەكسانانەی كە چەند هەزار ساڵێكە مێژووی بارگاوی كردووە و پێشتر بەو جۆرە نەبووە. ئیدوارد ڕادزینسكی، لە كتێبەكه گەورەكە‌یدا دەربارەی خەباتی ستالین دیمەنێكی نیمچەخەیاڵی دەگێڕێتەوە كە چۆن بەلشەفیكەكان خەونیان بە مێژوویەكی تەواو تازەوە بینیوە. باسی ئەوە دەكات كە پاش سەركەوتنی شۆڕشی ئۆكتۆبەر هەستیاندەكرد شتێكی خەیاڵی ڕوویداوە. ئەو یۆتۆپیایە هاتبووەدی كە پێشتر لە دانیشتن و مەجلیسەكانی خۆیاندا باسیان دەكرد. بڕیاریاندابوو لەسەر بنەمای ئارەزووەكانیان، دونیایەكی تازە درووستبكەن و لەمەشدا دەستوبردی لێ بكەن و خاووخلیچكی نەنوێنن. بۆنمونە، كۆمەڵگایەكی بێ چین درووستبكەن، پارە پووچەڵبكەنەوە، وردەوردە دەوڵەت بپوكێننەوە و هەڵیوەشێننەوه، بەیەكسانی سەروەت دابەشبكەنەوە‌. خەیاڵیان بەوەوە دەكرد كە یەكسەر دوای شۆڕش پێ‌بخەنە ناو سۆسیالیزمەوە و لێرەشەوەیە لینین دەڵێت: ئەوەتا سۆسیالیزم لە بەینی پەنجەرەكانی سەرمایەدارییەوە چاوی بڕیوەتە چاومان. لای سەرانی بەلشەفیك، لینین و ستالین و كامینۆڤ و ترۆتسكی و مۆڵۆتۆڤ و زینۆڤیڤ و هتدەوە، شۆڕش پەنجەرەیەكە بۆ هاتنەدیی خێرای سۆسیالیزم و پێیانوابوو لە دەیەی 1920دا دابڕانێكی گەورە دەخەنە ناو مێژووی مرۆڤایەتییەوە(لانیكەم سەرەتا لە پارچەیەكی سەر زەوییدا). ئەدیبەكان كاتێك مێژووی شۆڕشی ئۆكتۆبەر دەكەنە پلۆتی ئیشكردن، بڕێك زیاتری پێوە دەنێن و شتەكە وەك توانجێك لێدەكەن. گوایا بەلشەفیكەكان، خەونیان بەوەشەوە دەبینی دونیایەك درووستبكەن كە هەموان بەنۆرە ببنە سەرۆك، ئیدی لە كارەكەرێكی ماڵەوە(كە پێگەیەكی چینایەتیی كۆنترە) بیگرە تا دەگاتە كرێكارێك(كە دیسان سەر بە دابەشكاریی چینایەتیی پێش شۆڕشە).

لێرەدا ویستم خاڵێكی فیكری باسبكەم: شۆڕشی ئۆكتۆبەر تەنیا لەوەدا كورتنابێتەوە كە زەمینەیەكی سیاسی و كۆمەڵایەتی و مێژوویی هەبوو و شۆڕشی لێ كەوتووەتەوە. ئەمە كورتكردنەوەی ئەو خەونە گەورانەیە كە ڕێبەرانی شۆڕش خەونیان پێوەدەبینی. ڕەنگە لەخوارەوە لەناو چین و توێژە جیاجیاكانی كۆمەڵگادا هەلومەرجێكی كۆنكرێتی و نالەبار هەبووبێت و زەروورەتی شۆڕشی ڕەخساندبێت، بەڵام شۆڕشی ئۆكتۆبەر لەم خواستە ڕۆژانەییانە تێدەپەڕێت و هاوشانی ئەم خواستانە كۆمەڵێك خەونی تازە و جیاوازیشی پێیە. خۆ دەكرا لەجیاتیی شۆڕشێكی دیكەی بۆرژوا-دیموكراتیك لە ڕووسیا ڕوویبدایە، تەنانەت بەشێك لە خواستەكانی خەڵكیشی هەڵگرتایە؛ بەڵام شۆڕشی ئۆكتۆبەر هەم ئەو خواستانە لەخۆیدا هەڵدەگرێت و هەم دەیەوێت ڕەهەندێكی یۆتۆپی و نوێش بێنێتە ناو ژیانی مرۆڤەوە.

هەموو دەزانین زەمینە كۆنكرێتییەكەی درووستبوونی شۆڕش، كۆمەڵێك هۆكار بوو: ستەمی لەمێژینەی قەیسەرەكان، شكستی حكومەتەكەی كرینسكی كە لەمانگی شوباتی 1917دا نەیتوانی دۆخی خەڵكی ڕووسیا بەرەو باشتر ببات(كە پێی دەوترێت شۆڕشی شوبات و شۆڕشێكی بۆرژوا دیموكراتیك بوو و كۆتایی بە 200 ساڵ حكومڕانیی بنەماڵەی ڕۆمانۆفەكان هێنا و مەنشەفیكەكان تیایدا باڵادەست بوون نەك بەلشەفیكەكان چونكە سەرانی بەلشەفیك لە تاراوگە بوون)، شەڕوشۆڕ و دەرگیربوونی سوپا لە شەڕی جیهانیی یەكەمداو ماندووبوونی سەربازەكان، نەبوونی نان و خۆراك و سوتەمەنی، كێشەی زەوی و زاری جووتیاران و چاكسازیی زەوی، ستەمی پۆلیس و مانگرتنی كرێكاران و هەژموونی زۆری ڕۆحانییەكان لە كاروباری خەڵكدا، هتد.

ئەوانە هۆكارە بابەتی و ئۆبێكتیڤەكان بوو، بەڵام كۆمەڵێك هۆكاری زاتی و سوبێكتیڤیش هەن. هەر ئەم كۆمەڵە هۆكارەی دووەم بوو كە بە مانایەك لە ماناكان شۆڕشی ئۆكتۆبەری درووستكرد. چونكە لینین و بەلشەفیكەكان چاوەڕێی دۆخی بابەتی نەبوون شۆڕش درووستبكات، بەڵكو خۆیان تەكانێكیان بە مێژوو دا و بەپێچەوانەی مەنشەفیكە ڕكابەرەكانیانەوە، باسیان لە حیزبی پێشەنگ دەكرد. هەر لە سەرەتاوە بەلشەفیكەكان پێیانوابوو دەبێت ئیشبكرێت بۆ حیزبێكی شۆڕشگێڕی پیشەیی.

پاش خراپیی ئەدای حكومەتە كاتییەكە، خۆپشاندانەكانی خەڵك لە زۆربووندا بوون. حكومەتە كاتییەكە، كەوتە هێرشكردنە سەر بەلشەفیكەكان. لینین بڕیاری دەسگیركردنی بۆ دەرچوو، بەڵام خۆی شاردەوە. لێرە و لەوێ غەڵبەغەڵب دەبیسترا دەربارەی ڕاپەڕینی چەكداری دژی حكومەتە كاتییەكەی شوبات. لینین پێداگریی دەكرد كە دەسەڵات بكەوێتە دەستی شوراكان و ئەم ئەركەش بەهۆی حیزبەوە ڕاپەڕێنێت. لینین لە مانگی ئایاردا دەگەڕێتەوە. تێزەكانتی ئایار یان ئەپرێل دەنوسێت كە كۆمەڵێك تێزی ناودارن. لەو دەمەدا زۆرێك بە شێتی دەزانن. ئەم تێزانە چۆن بۆ ئەم دۆخە دەگونجێت. تەنانەت بۆگدانۆڤ كە لەناو حیزبەكەی خۆیدا بوو، ئەم تێزانە ناودەنێت وڕێنەكانی شێتێك. بەپێی ئەم تێزانە: دەبێت بەرگری لە جەنگ و دەوڵەت نەكەیت، دەبێت دەسەڵات بدەیتە دەستی كرێكار و جووتیار، دەبێت كۆماری پارلەمانی بگۆڕیت بۆكۆماری شورایی، دەبێت پۆلیس و سوپا و كەمینەی حاكم هەڵوەشێنەوە و ڕاستەوخۆ پەیوەستبكرێنەوە بە خەڵكەوە، دەبێت موڵكە گەورەكان زەوت بكرێت و بدرێتە دەستی شورای كرێكاری، دەبێت ناوی بەلشەفیك بەڕاشكاوی بگۆڕدرێت بۆ حیزبی كۆمۆنیست.

ساتی شۆڕش دەگات. شۆڕشی ئۆكتۆبەر كە بەهۆی مانگی ئۆكتۆبەرەوە ناوی دەركردووە، بەپێی ڕۆژمێری ئەوكاتی ڕوسیا ئۆكتۆبەر واتە 10 بووە، گەرنا لە سەرەتاكانی مانگی 11دا ڕوودەدات. كۆی شۆڕشەكە 10 ڕۆژ دەخایەنێت، گەرچی شەوی یەكەم زۆرینەی شوێنە گشتییەكانی دەوڵەت لەكاردەكەوێت. زۆرێك لە سەرچاوەكان دەڵێن تەنیا 8 كەسی تیا دەكوژرێت. هەر لەبەر ئەمەشە كە هەندێك دەڵێن ئەوە شۆڕش نەبووە، بەڵكو كودەتایەك بووە بەسەر حكومەتە كاتییەكە و شوراكاندا.

سەرەتاكانی مانگی ئۆكتۆبەرە. بەلشەفیكەكان لە خوتبە و قسەكردنی بەردەوامدان بۆ خەڵك. خەڵك چەكداردەكەن و بەشێك لە سەربازان و دەریاوانەكان دێنەوە بۆ شۆڕش. حكومەت ڕۆژنامەكانیان دادەخات. ترۆتسكی كرابووە سەرۆكی شورای پیترۆگراد. بەلشەفیكەكان ئەو چەند شەوەی سەرەتا‌ هەر خەریكی كۆبوونەوەن بۆ ڕێكخستنی كۆنگرەی دووەمی شوراكان. شوراكان ساڵەهایەك بوو هێزی كرێكار و سەرباز بوو. وزەیەكی گرنگ بوو بۆ بەلشەفییەكان. مەنشەفیكەكان و سۆسیالیستەكانی تر بەسامەوە لە لینین دەڕوانن و ناكۆكن پێیشی، لینینیش حەزناكات لەگەڵیدا بێنە دەسەڵاتەوە. دیدی ئەوان تۆزێ مەیلەو بۆرژوازی بوو. بەهەرحاڵ شۆڕشەكە لە پیترۆگرادەوە لە شەوی 24/25ی ئۆكتۆبەرەوە دەست پێدەكات. پیترۆگراد پێشتر ناوی پیترزبۆرگ بوو، بەڵام قەیسەری پێشوو لەداخی ئەڵمانییەكاندا بۆرگەكەی لێكردەوە كە پاشگرێكی ئەڵمانییە و لە هەندئ ناوی وەك هامبۆرگدا هەیە. پەلاماری كۆشكی زستانە دەدرێت و بەشێكی زۆر لە وەزیرەكان دەسگیردەكرێن. شەوی 24/25 بڵێشەی شۆڕش هەڵدەگیرسێت. خەڵكە شۆڕشگێڕەكه بەرەو كۆشكی زستانە دەكەونەڕێ. ‌كۆشكی زستانە شوێنی كۆبوونەوەی حكومەتە كاتییەكە بوو لە پیترۆگراد. كرینسكی لە كۆشكەكەی ڕادەكات، بەڵام كۆشكەكە جارێ داگیرناكرێت. هەروەها خەڵكەكە بانكی دەوڵەتی، نوسینگەكانی پۆست و تەلەگراف، سكە و ڕێگاكانی ئاسن داگیردەكەن. لە مۆسكۆ و شارەكانی تریش خەڵك بەچەكەوە ڕادەپەڕن. لە لادێكان جوتیاران بەردەبنە گیانی خاوەن زەوییەكان و زەوییەكان داگیردەكەنەوە. كۆمیتەی ناوەندیی حیزبی بەلشەفیكەكان دەمەوبەیانی كۆبوونەوەیەكی نائاسایی ڕێكدەخەن و بیر لە پێكهێنانی خێرای دەوڵەتە نوێیەكە كرایەوە. كۆبوونەوەكە بە دەسپێشخەریی میلیوتن كرا، كه چەند شەوێك بوو نەخەوتبوو، میلیوتین لە كۆمیتەی ناوەنددا تۆزێك ڕاستڕەو بوو. ئەمە دەیسەلمێنێت هێشتا شتەكە سەد لە سەد بەدەستی لینینەوە نیە. پاشان داوا لە لینین دەكەن بەیاننامەی كۆمیتەی سەربازی/شۆڕشگێڕانە بنوسێت. لینینیش دەینوسێت و داوا لە كاربەدەستێكی باڵای كۆمیتەی ناوەندی، بەناوی ڤلادیمێر برۆڤیچ دەكات سەعات 10 بڵاوی بكاتەوە. لە بەیاننامەكەدا هاتووە:

((بۆ هاوڵاتیانی ڕووسیا:

دەوڵەتە كاتییەكە ڕووخاوە. دەسەڵاتی دەوڵەت گوازراوەتەوە بۆ دەستی هەریەكە لە ئۆرگانی شورای نوێنەرانی كرێكاران و سەربازانی پیترۆگراد، كۆمیتەی سەربازی/شۆڕشگێڕانە...ئەو ئامانجانەی كە خەڵك شەڕیان بۆ كردووە بریتین لە پێشنیارێكی خێرا بۆ ئاشتییەكی دیموكراسییانە، هەڵوەشاندنەوەی خاوەندارێتیی خاوەن زەوییە گەورەكان، پیادەكردنی چاودێریی كرێكاران بەسەر پرۆسەی بەرهەمهێنانەوە، درووستكردنی حكومەتێكی شورایی، ئەم ئامانجانە بەسەركەوتوویی هاتۆتەدی. بژی شۆڕشی كرێكاران، سەربازان و جووتیاران!)).

دیارە داگیركردنی "كۆشكی زستانە"‌ لەوە زیاتر دەخایەنێت كە لینین و كۆمیتەی سەربازی/شۆڕشگێڕانە چاوەڕوانی دەكەن. لینین لە تووڕەییدا دەڵێت: ئەرێ بۆ ئەوەندە درێژی دەكەنەوە؟ فەرمانده ‌سەربازییەكانمان خەریكی چین؟ ئەم هەموو گەمارۆ و هێنان و بردنی هێز و مەسیرە و جوڵە لۆجیستیكییەی بۆچیە؟ زووتر بڕۆن و كۆتایی بە شتەكە بێنن.

دیارە ڕێكخەرانی كۆنگرەی دووەمی شوراكانی پێشر دیسان كۆدەبنەوە. شوراكان بۆ ئەوكات ڕەقەم بوون، ئەوەی هێزی شوراكانی بەدەست بهێنایە دەبووە زۆرینە. كۆنگرە 670 ئەندامی هەبوو، 300یان بەلشەفیك بوون. لینین خواخوای بوو ئەندامانی مەنشەفیكەكان و سۆسیالیستەكان لە كۆنگرەی شوراكان برۆنەدەرێ. چونكە تازە شۆڕش قەوماوە و دەیەوێت دەسەڵات بۆ بەلشەفیكەكان بێت تاكو بەرنامە كۆمۆنیستییەكانی خۆیان جێبەجێ بكەن. مەنشەفیك وسۆسیالیستەكانی تر بەو توندوتیژییانە مورتاح نەبوون كە لە پیترۆگرادی پایتەخت ڕوویدابوو. مارتۆفی مەنشەفیكی داوادەكات دانوستانی ئاشتییانە بكرێت و واز لەم توندوتیژییانە بهێنرێت(مەبەستی لەگەڵ حكومەتە كاتییەكەدا كە تەقریبەن ڕووخاوە). بۆیە لە شەوی كۆبوونەوەكەدا ئەوێ جێدێڵن. ئەو ڕۆژ و شەوە كە شۆڕش دەستی پێكردووە لینین خۆی زۆر پیشان نەدەدا. چونكە نەیدەویست وادەركەوێت توندوتیژییەكانی شۆڕش لە بن سەری ئەوەوە دێت. لینین وەك هێمای شەڕەنگێزی و زەبروزەنگ ناسرابوو، تەنانەت لەناو حیزبەكەی خۆیشیدا. نەچووە كۆبوونەوەكەش. ترۆتسكی لەوێ بوو. پاش هەستانی مەنشەفیك و سۆسیالیستەكان، ترۆتسكی كۆمەڵێك قسەیان پێدەڵێت، لەوانە: خەڵك هاتنەژێر ئاڵاكەمانەوە و ڕاپەڕینەكەمان سەركەوت...كەچی تازە ئێوە پێمان دەڵێن: چاو لە سەركەوتنەكەتان بپۆشن، تەسلیم بن، تەنازول بكەن، لێتان دەپرسم ئاخر لەگەڵ كێ بیكەین؟ لەگەڵ ئەو گرووپە بەدبەختەی كە جێیانهێشتین، یان ئەوانەی كە ئەم پێشنیارەمان دەدەنێ. لە ڕووسیا چیتر كەس لەگەڵیاندا نیە. بەوانەی كە جێیان هێشتین و بەوانەشی پێشنیارەكە دەكەن دەڵێین: ئێوە كۆمەڵێك تێكشكاوی داماون، سەردەمی ئێوە بەسەرچووە، بڕۆنەوە بۆ ئەو شوێنەی كە لێوەی هاتوون، بڕۆنەوە بۆ زبڵدانی مێژوو!

ڕۆژ و شەوی دواتر لینین لە كۆنگرەی شوراكان دەردەكەوێت. بە ڕێز و تەقدیرێكی گەورەوە پێشوازیی لێ دەكرێت. كۆنگرەی شوراكان بووە بنچینەیەك تاكو بەلشەفیكەكان وەك زۆرینەیەك حكومەتە تازەكەیانی پێ درووستبكەن. لینین لەوێدا دەڵێت: دەمانەوێت حكومەتێك درووستبكەین كە لە ئامانجەكانی هەر حكومەتێكی تری دونیا جیاوازبێت. لینین لە سەرەتاوە تۆزێك خۆی لە وشەی ماركسیزم پاراست. ئەو هێرشە توندانەی كەمكردەوە كە كردبوویە سەر مەلا و قەشە و ڕۆشنبیر و مالیك و خاوەن كارگە و لیبراڵەكان. دەیویست بەلشەفیكەكان بۆ ئەوانەش سەرنجڕاكش بێت كە هاوسۆزییان بۆ دەرنەبڕیبوون. حكومەتە نوێیەكەی سۆڤیەت درووستكرا(سۆڤیەت واته ‌شورا). كۆنگرە بەخۆشحاڵییەوە قبوڵیكرد. لینین كرا بە سەرۆك. ترۆتسكی كرا بە كۆمیسەری كاروباری دەرەوە و ستالینیش كرا بە كۆمیسەری كاروباری نەتەوەكان. وەزیرە نوێیەكان چوونە باڵاخانە كۆنەكانی پێشووەوە. مەنشەفیك و سۆسیالیستەكانی تر بەتوانجەوە باسی بێ ئەزموونیی كاربەدەستانی بەلشەفیكییان دەكرد لە بەڕێوەبردندا. دواتر سۆڤیەت لە 12 كۆماری گەورە و 25 ناوچەی ئەتۆمی پێكهات. یەكێتیی سۆڤیەت واتە یەكگرتنی ئەم سۆڤیەت و شورایانە.

 - (ڕێگای كوردستان): شەڕی ناوخۆ كەمێك پاش شۆڕش هەڵدەگیرسێت، ئەوە چۆن بوو؟

و:دەوڵەتە غەربییەكان ویستیان لەدوای شۆڕشی ئۆكتۆبەرەوە، واتە لە ساڵی 1918ـەوە ئەڵمانیا بەربدەنەوە گیانی ڕووسیا. بەڵام بەلشەفیكەكان خۆیان لە شەڕ دەپاراست. دیاره هەموو شۆڕشێك دژەشۆڕشیشی هەیە. هێزێك درووستبوو لەناو ڕوسیادا بەناوی هێزی سپییەكان. ئەمانە كۆمەڵێك دژەشۆڕش بوون كە بریتی بوون لە پاشماوەكانی قەیسەر، ناسۆنالیستە ڕووسەكان، دەسكیسەكارانی وڵاتانی ئەوروپی. لەولاشەوە وردەمالیكەكان(كۆلاكەكان یاخود جوتیارە دەوڵەمەندەكان یان سەوزەكان) بەرهەمی خۆیانیان بە دەوڵەت نەدەفرۆشت و ئەمەش سەرێشەی بۆ بەلشەفیكەكان درووستكردبوو. جەنگەكە لە ساڵی 1918 تا 1921ی خایاند.

سوپای ڕووسیا بەهۆی وازهێنانی سەربازەكانەوە لە خزمەتی سەربازی، پوكایەوە. ئەڵمانیاش بەئاسانی هاتەناوەوە و كۆمەڵێك زەویی زۆری داگیركرد. بەلشەفیكەكان لەلایەك بەدەست كۆمەڵێك كێشەی ناوخۆیی خەڵكەوە گیریان خواردبوو، وەك نان و بژێوی، بۆیە نەدەكرا شەڕێكی دەرەكییش هەڵگیرسێنن. لینین بۆ ئەوەی شۆڕشەكە لەبارنەچێت، لە مانگی مارسی 1918 ڕێكەوتتنامەی (لیتۆفیسك) قبوڵدەكات لەگەڵ ئەڵمانیا. دواتر لینین لە مانگی ئابی 1918دا لە كارگەیەكدا تەقەی لێدەكرێت بەڵام نامرێت. ترۆتسكی سوپای سوور دادەمەزرێنێت. ئەم ساڵانە دەستی پۆڵایینی بەلشەفیكەكان خۆی دەردەخات دژ بە نەیارانی شۆڕش. سێ لەسەر چواری خاكی رووسیا بەدەستی دژەشۆرشەكانەوە بوو. خۆراك و چەك كەم ببووەوە و دەوڵەتە پرۆلیتارییە نوێیەكه گۆشەگیر كرابوو.‌ شەڕی ناوخۆ وڵاتی تاڕادەیەك وێرانكرد. ڕێگاكانی نێوان ناوەندەكانی بەرهەمهێنانی كەرەستەی خۆراكی و سوتەمەنیی بڕی لەگەڵ كەرەستەی خاوی ناوچەكانی تردا. زۆرێك لە كارگەكان داخران و سیستەمی گواستنەوە و گەیاندن و هاتوچۆ زەرەری زۆری لێكەوتبوو. بۆیە بەلشەفیكەكان خۆیان چاودێریی بەرهەمی وەرزێرەكانی لادێیان دەكرد.

 - (ڕێگای كوردستان): دەسكەوتەكانی شۆڕشی ئۆكتۆبەر، و پاشانیش وانە سەرەكییەكانی شۆڕشی ئۆكتۆبەر چین بۆ تێكۆشانی ئەمڕۆ و ڕووبەڕووبوونەوەی هەژاری و شەڕ و تیرۆرو تێكدانی ژینگە؟

و: شۆڕشی ئۆكتۆبەر هەر لەگەڵ سەركەوتنیدا، ئاسۆی بەسەر كۆمەڵێك گۆڕانكاریی جیاجیادا كردەوە و دەتوانین بەكورتی ئاماژەیان بۆ بكەین.

1) لە ڕۆژەكانی سەرەتای سەركەوتنەوە، لینین كۆتایی بە بەشداریی ڕووسیا هێنا لەجەنگدا(لەم كشانەوەیەدا بەشێك لە خاكی ڕووسیایان دابەدەستی ئەڵمانەكان. ئەمە وەك خیانەت ناودەبرێت. بەڵام لینین دەڵێت: گەر جەردەیەك بێت بتكوژێت، بەڵام بە پاڵتاوەكەت ڕازی بێت، ئەوا ناچاریت پاڵتاوەكەتی پێبدەیت. ئێمەش وامانكردووە).

2) سوپای ڕووسیا لە داگیركاریی وڵاتەكان كشایەوە. بۆنمونە ترۆتسكی داوادەكات سوپای ڕووسیا لە ئێران بكشێتەوە. واتە مافی چارەی خۆنوسینی دا بە گەلان.

3) زەوییەكانی لە زەمینداران و كڵێسا سەندەوە.

4) عەزێتدانی جولەكەكان هەڵگیرا. ئەوكات ڕەگەزپەرستی لە ئەمریكا تەنانەت بە یاساش هەبوو، لەنێوان ڕەش و سپیدا، بەڵام لە سۆڤیەت نەما. خوێندنی خۆڕایی بۆ كەمینەكان كرا بە یاسا. زمانی دایكیان دەخوێند. پارە بۆ كتێب و گۆڤار و بڵاوكراوەكانیان تەرخاندەكرا.

5) دەستی كڵێسای بڕی لە دەسەڵاتی پیاو بەسەر ژن و مناڵدا. جیابوونەوە كرا بە مافێكی ئاسایی.

6) لەباربردنی كۆرپەلە كە تا ئێستا بەتەواوی یەكلانەبۆتەوە، لە سۆڤیەتدا وەك شتێكی یاسایی ڕاگەیەنرا.

7) ئازادكردنی پەیوەندیی هاوڕەگەزبازی و هۆمۆسێكسواڵ.

8) حكومەت پارە و بوجەی تەرخانكرد بۆ ڕێكخراوە ناوخۆییەكانی ژنان. لە كۆمارەكانی ئاسیای ناوەڕاستدا پیاوسالاری و زەواجی پێشوەختە و مارەیی و دەیان نەریتی خراپی تر زاڵ بوو. پێویستی بەم خەباتە بوو.

9) خەبات دژی حیجاب و باڵاپۆشی ڕێكخرا و ژنان نێردرانە ناوچە جیاجیاكانی سۆڤیەت بۆ خەباتكردن(زۆرجار تووشی ڕووبەڕووبوونەوە دەبوونەوە).

10) سزای سێدارە و مردن هەڵوەشایەوە.

11) كرێی یەكسان بەرامبەر بە كاری یەكسان پەیڕەوكرا.

12) ئازادیی بیروڕا و بڵاوكراوەكان لەوپەڕی خۆیدا بوو.

13) هونەر و بیناسازی و تەندرووستی و گرافیك و هتد ڕەونەقێكی گەورەیان تێكەوت و بەرەو پێشەوە چوون.

 شتی زۆر لەسەر ڕووە ئیجابییەكانی شۆڕشی ئۆكتۆبەر نوسراوە، چ لەڕێگەی ڕۆمان و سەفەرنامە و نوسینی ڕۆژنامەوانییانەوە بێت، چ لەڕێگەی بەراوردی فیكری و شیكردنەوەی مێژووییانەوە بێت. بۆنمونە فەیلەسوفێكی ناوداری وەك "بێرتراند ڕاسل" پاش سەركەوتنی شۆڕشی ئۆكتۆبەر سەردانێكی سۆڤیەت دەكات و دواتر سەفەرەكەی دەكاتە كتێبێك. لەوێدا پاش باسكردنی هەندێك سەختی و زەحمەتی ژیانی ڕۆژانەی خەڵك، پەنجە دەخاتە سەر زۆر ڕووی گەشی ژیانیش كە بەهۆی بەلشەفیكەكانەوە ڕەخسابوو. دەگێڕێتەوە لەوێ بێ‌نەزمی بوونی نیە و هەشبێت زۆر كەمە، تاوان كەمە، شانۆ و ئۆپێرا و بالە دەگوزەرێن و جێی ستایشن. كەسانی مەست و لاكەوتە نابینرێن و هەشبن هەست بە شوێنەوارەكەی ناكرێت، لەشفرۆشی لەوێ و لەو دۆخە ستەختەدا بەراورد بە هەر پایتەختێكی تری بۆرژوازی كەمتره و دەستدرێژی بۆ سەر ژنان و عەزێتدانی ژنان لە هەر شوێنێكی تری دونیا كەمترە. ڕاسڵ پاش بینینی ئەو ئەزموونە، دەڵێت: تێكڕا هەست بە كۆمەڵگایەكی مونەزەم و ڕێك و پاكژ دەكرا.

‌لە ئاستە فەلسەفییەكەشیدا، شۆڕشی ئۆكتۆبەر شەبەقێكی لەناو مێژوودا درووستكرد كە هەرگیز كوێرناكرێتەوە و داناخرێت. بەلشەفیكەكانیش ئەو پێشەنگە شۆڕشگێڕە بوون كە كۆمەڵێك چەمكی گرنگییان لە واقیعدا سەلماند وەك بەرپرسیاری و بردنی هۆشیاری بۆ ناو خەڵكی ستەملێكراو. لای بەلشەفیكەكان كۆمەڵگا هەرگیز وەك یەكەیەك پێكەوە هۆشیارنابێتەوە. كۆمەڵگا پڕە لە شوناس و دابڕینی جیاجیا، پڕە لە وردەهەژموونی دەسەڵات. ئەوە ڕۆشنبیران و شۆڕشگێڕە پرۆفیشناڵەكانن كە دەبێت ئەو ئەركە بگرنە ئەستۆ. دیارە ئەمە تەنیا پەیوەندیی بە دۆخی هۆشیاریی ئەوكاتی خەڵكی ڕووسیاوە نیە، بەڵكو لە هەموو سەردەمێكدا هەر وایە. لەگەڵ هەڵكشانی هۆشیاریی باودا، جۆرێك لە بێئاگایی و هەیمەنەی ستەمكارانەش هەڵدەكشێت و خەڵك بەتەنیا ناتوانن دركی بكەن و بیكەنە كەرەستەی خەبات و بەرەنگاری. لە كۆمەڵگادا ڕەنگە بەرەنگارییەكی سەرەتایی درووست ببێت، بەڵام هێشتا بەرەنگارییەكی خۆڕسك و غەریزییە و ڕێكنەخراوە. بەلشەفیكەكان(و بەتایبەت لینین)، پێیانوابوو كە پارتێكی پێشەنگ پێویستە و دەبێت هاوشانی خەڵك، بەرزی و نزمییەكان پیشانی خەڵك بدات. واتە مەسەلەكە تەنیا هۆشیاری و ئاگایی ڕووت نیە، بەڵكو چاودێری و ڕێكخستنی بەردەوامی خەباتیشە. دەبێت نوێنەرێكی كۆنكرێتی هەبێت، ئامانجەكانی خەڵك بنوێنێتەوە. ئەو ئامانجانەی كە بینراو و هەستپێكراوە و ئەو ئامانجانەشی كە نەبینراوە و پێویستە سەرنجی خەڵكی بخرێتەسەر و فێربكرێن بەدیلێكی تر بوونی هەیە و كامەش وردەكارییەكانێتی. لەم ڕووەوە، بەلشەفیزم لەڕووی چەندێتی و چۆنیەتییشەوە، دیاردەیەكی تازەی ناو سیاسەتی هاوچەرخە.

 - (ڕێگای كوردستان): شكستی شۆڕشی ئۆكتۆبەر بۆچی دەگەڕێتەوه؟

و: دەقیق نازانم مەبەست لە شكستی شۆڕشی ئۆكتۆبەر چیە. ئەم شۆڕشە لە ئاستە فەلسەفییەكەیدا شكستی نەخواردووە. هەر ئەوەی خەریكین قسەی لەسەر دەكەین، مانای ئەوەیە شكستی نەخواردووە. مانای ئەوەیە هێشتا ئاسۆكانی ئیشدەكەن و زۆر ماتەوزە و پۆتانشێڵی گرنگی تیایە بیچركێنین و پەرەی پێ بدەین. ئەو دیدگایە بۆ شكست، دیدگایەكی كورتبینانە و میكانیكییە. وەكچۆن شۆڕشەكە بەسەر‌یەكەوە سەرنەكەوت، بەسەر یەكیشەوە شكستی نەخواردووە. بەسەر‌یەكەوە هەڵسەنگاندنی شتێك، زیانی زۆر بەو شتە دەگەیەنێت. دەتوانین لەنێوان سەركەوتن و شكستدا، بۆشاییەك بدۆزینەوە. هەر ئەوەی كە دەوترێت "شۆڕشی ئۆكتۆبەر بەتەواوی سەرنەكەوت"، بەو مانایە دێت كە هێشتا درێژەی هەیە. پێویستی بە سەردەمی تر و بكەری ترە درێژەی پێ بدات. درێژەدانەكە، كۆپیكردنەوە نیە. لە هیچ مێژوو و جوگرافیایەكی تردا، ناتوانین سەد لە سەد شۆڕشی ئۆكتۆبەر كۆپی بكەین. ئەوەی هەیە ڕاكێشان و فراوانكردنەوە و بەكارهێنانەوەیەتی لە سیاقێكی تردا. هەر ئەزموونێك لە سیاقێكی تردا، لێكەوت و جێكەوتی تری دەبێت.

گەر مەبەستیش لە شكستی ئۆكتۆبەر، هاتنی دەسەڵاتی ستالینییە، ئەوا دەتوانین بڵێین ستالین خۆی یەكێك بوو لە ئیمكان و پۆتانشێڵەكانی شۆڕشی ئۆكتۆبەر. ستالین ناوی یەك كەس نیە، بەڵكو ناوی هەلومەرجێكی سەختی ئەو سەردەمەیە. سلاڤۆی ژیژەك لە وتاری چۆن دەتوانین سەرلەنوێ، دەستپێبكەینەوە دا دەنوسێت: «ئایا پەڕینەوە لە لینینەوە بۆ ستالین، زەرووری بوو؟ وەڵامە هیگڵییەكە هەڵگری زەروورەتێكی پاشەوپاش و ڕیترۆئەكتیڤانەیە: مادام پەڕینەوەكە ڕوویدا، مادام كە ستالین سەركەوت، كەواتە شتێكی زەرووری و ناچاری بووه. ئیشی مێژوونوسی دیالەكتیكی ئەوەیە كە ئەو [پەڕینەوەیه]‌ لە "گۆڕان و چیروورەكە‌دا" ببینێت، و هەموو ئەو شەڕە ئیحتیمالییانە شیكاربكات كە دەكرا بە دۆخێكی تر كۆتایی‌بێت...». ئەمە ئەو شتەیە كە بەشێكی زۆری چەپەكان(كۆمۆنیستەكان)تێی‌ناگەن. وەكچۆن لەناو كەلەپوری كۆمۆنیزم و ماركسیزمدا ڕەوت و كارەكتەری زۆر تیۆری هەن و بە تۆمەتی دانیشتن لەسەر بورجی عاج تۆمەتباركراون، بە هەمان شێوە ڕەوت و كەسانێكی زۆریش هەن ئەنتی‌تیۆریین و سەریان له وردەكاری و ئاڵۆزییەكانی تیۆر دەرناچێت و هێشتا بە هۆشیارییەكی بۆرژوازییانەوە بیر لە مێژووی كۆمۆنیزم و شۆڕشی ئۆكتۆبەر دەكەنەوە.‌

گەر بەپێی فاكتە باوەكان بەخێرایی چاوێك بە ئەزموونی ستالیندا بخشێنین، ئەوا زۆرێك لە تەفسیركارانی كۆمۆنیست و غەیرەكۆمۆنیستیش هەڵەی ستالین بەوە دەزانن كە دەیویست سۆسیالیزم لە یەك وڵاتدا درووستبكات(و گوایا ئاكامەكانی ئەم سۆسیالیزمە دەوڵەتییەش ئەوە بووە كە حیزب بووەتە جێگرەوەی كۆمەڵانی خەڵك، بۆرۆكراسییش بووەتە جێگرەوەی حیزب، و سەرۆكیش بووەتە جێگرەوەی هەموان). بەلشەفیكەكان و خودی لینین چاویان لەوە بڕیبوو كە سۆسیالیزم ببێتە دیاردەیەكی جیهانی. سۆسیالیزم و كۆمۆنیزم خۆی دیاردەیەكی گەردوونییە و دەبێت هەموو كۆمەڵگاكان بتەنێتەوە و گۆی زەوی ببێتە یەك نیشتمان و سنورەكانی یەك وڵات ببڕێت. بەڵام ستالین لە ساڵی 1925دا دەڵێت، ئەو شتانەی كە بۆ درووستكردنی سۆسیالیزم لە یەك وڵاتدا پێویستە، ئێستا سۆڤیەت هەیەتی. دیارە ستالین دەیویست سەرەتا وڵاتێكی سۆسیالیستیی بەهێز درووستبكات و پاشان هەوڵ بۆ دەرەوەی خۆی بدات(تەنانەت بەپێی هەندێك دۆكیۆمێنت، ستالین دوای سەركەوتنی لە جەنگی دووەمی جیهانییدا دەیویست دەست بەسەر ئەوروپادا بگرێت و دواتر شەڕی یەكلاكەرەو لەگەڵ ئەمریكادا هەڵگیرسێنێت). لەبەرامبەر ئەم جۆرە سۆسیالیزمەدا، ترۆتسكی درووشمی (شۆڕشی بەردەوام یان هەمیشەیی) هەبوو. واتە شۆڕش تەنیا لە شۆڕشی ئۆكتۆبەردا كۆتایی نەهاتووە و دەبێت وڵاتە پێشكەوتووە و سەرمایەدارییە ئەوروپییەكانیش بگرێتەوە و دواتر هەموو جیهانیش. ترۆتسكی زۆر بروای بە هێزی جووتیاران نەبوو، بەڵكو پشتی بە پرۆلیتاریای سەنعەتی دەبەست لە ئەوروپا و غەرب. بەس لەو ڕووەوە راستی دەكرد كە گەر پرۆلیتاریا لە یەك وڵاتدا گیربخوات، ئەوا دەبێتە قوربانیی ناكۆكییەكانی ناوەوەی خۆی.

لە سەرەتای سییەكاندا ستالین بەرنامەی ئیشتراكی و بەهەرەوەزیكردنی زەوییەكانی دانا. سەرەتا بەرنامەیەكی پێنج ساڵەی دانا. ساڵی 1929 پێی وابوو كۆلاكەكان یان جوتیارە دەوڵەمەندەكان دوژمنی چینی كرێكارن و دەبێت لەناوببرێن. كۆلاكەكان پێیان باشتر بوو خەرمانەكانیان بسوتێنن و ئاژەڵەكانیان ژەهرخوارد بكەن بەڵام تەسلیمی ستالینی نەكەن. ژمارەیەكی زۆر كۆلاك بەهۆی تەور و شمشێر و چەكەوە كوژران، بە درەختەكانەوە هەڵواسران، خرانە ناو ئاوەوە، یاخود دوورخرانەوە بۆ سیبریا.

ستالین بەخێرایی وڵاتی گۆڕی بۆ وڵاتێكی پیشەسازی. ساڵی 1930 وتی دەمەوێت وڵاتەكە لە وڵاتێكی كشتوكاڵییەوە بگۆڕم بۆ وڵاتێكی پیشەسازی كە لەسەر پێی خۆی بوەستێت. لە یەك دوو دەیەدا، نزیكەی سەد ساڵێك سۆڤیەتی بردە پێشەوە. كۆمەڵگا و مەجمەعی پیشەسازییانەی لەو ناوچانەدا درووستكرد كە كان و كانزای لێبوو. خەڵكی ئەو ناوچانەی ڕاگواست.

ستالین لە ساڵانی سیدا، بەتایبەت 1936-1938 كۆمەڵێك پاكتاو و تەصفیەی ئەنجامدا. ئەفسەری حیزب، بەرهەڵستكارەكانی لەناو حیزبدا، خاوەن دارایی و پارەكان، جوتیارە بەرهەڵستكارەكانی بەرنامەی ئیشتراكی. ستالین چەمكی (دوژمنی خەڵك)ی داتاشی: peoples enemy‌. دەیویست ڕەگەزەكانی دژەشۆرش و دژەخەڵك بەهۆی ئەم چەمكەوە پاكتاوبكات و پرۆلیتاریایەكی پەتی درووستبكات و بڵێت: ئیتر ململانێی چینایەتی نەماوە. دیارە ئەمە ڕوانگەیەكی تاكڕەهەند و میكانیكییه و ململانێی چینایەتی تەنیا بە كوشتن چارەنابێت‌. زەبروزەنگلەكاتی خۆیدا ناچارییه، زۆریش، بەڵام لە كات و شوێنی خۆیدا. بەتایبەت ئەوەی كە لینین و ترۆتسكی لەكاتی شەڕی ناوخۆدا كردیان.

بە هەمان شێوە، سەرانی دواتری سۆڤیەتیش بەشێكن لەو زنجیرەیە و ناكرێت لە صەیروورەی شۆڕشی ئۆكتۆبەریان جیابكەینەوە. بۆنمونە خرۆشۆف ساڵی 1956 لەدوای ستالین هاتە سەر حوكم. خرۆشۆف پێشتر لە پەیكەری باڵای حیزبدا بوو. هەندێك كەس خرۆشۆف بە خیانەتكردن لەسۆسیالیزم(و شۆڕشی ئۆكتۆبەر) دەزانن و پێیانوایە لەگەڵ مردنی ستالیندا ئەزموونی سۆسیالیستی سۆڤیەت كۆتاییهات. خرۆشۆف بە كۆنگرەی بیستدا دەناسرێتەوە. لەوێدا راپۆرتێكی درێژی خوێندەوە كە باسی لە تاوانەكانی ستالین دەكرد. لە كۆنگرەكەدا بە ئامادەبووان دەڵێت: كەس نهێنینی ئەم قسانە نەباتە دەرەوە. بەڵام دواتر قسەكان دزەدەكاتە دەرەوه ‌و ڕۆژنامەكانی ئەمریكا و سی ئای ئەی دەیكەنە هەڵا لەسەر كۆمۆنیزم و ستالین. دوای كۆنگرەكە یەك دوانێكیان خۆیان كوشت و هەندێكیشیان تووشی ناڕەحەتیی عەسەبی بوون(ژیژەك تەفسیرێكی جوانی دەروونشیكاری بۆ ئەم خۆكوشتنانه دەكات كە كەسێك چۆن باوەڕی خۆی لەدەستدەدات و دەكەوێتە بۆشاییەوە، بڕوای بە شتێك هێناوە كە درۆ دەرچووە، یان پسپۆڕییتر قسە بكەین: چۆن ئەویتری گەورە داڕووخاوە و شتێك نەماوەتەوە و دەستی پێوەبگرین‌). پرۆسەیەكیشی ڕاگەیاند بەناوی (لە ستالینیزم داماڵین، یان داماڵینی سۆڤیەت لە ئاكاری ستالینی). دیارە زیادەڕۆییشی تیایە و وەڵامیش دراوەتەوە. خرۆشۆف جیا لە تەعدیلاتە سیاسی و ئابورییەكانی، كە سۆڤیەتی تووشی ڕیفۆرم و سازش بۆ بۆرژوازی كرد، دەتوانین دوو خاڵی تر بژمێرین لە بەناو تێزە چاكسازییەكانی:

1) لینین و ستالین دەیانوت ڕوودانی جەنگ لەسەردەمی ئیمپریالیزمدا شتێكی حەتمی و حاشاهەڵنەگرە. خرۆشۆف دەیوت: مادام سەردەمی ئەتۆمییە، هەر دەبێت شەڕ ڕوونەدات. مەرج نیە شەڕ شتێكی حەتمی بێت.

2) دەكرێت سۆسیالیزم بە شێوازی ئاشتییانە پیادەبكرێت و بهێنرێتەدی. چیتر پێویست بە شەڕەنگێزی و شۆڕشی توندوتیژانه ‌ناكات. پارلەمانیش یەكێكە لە ڕێگاكانی گەیشتن بە سۆسیالیزم.

بۆچوونێكی ڕەشبینانە و ئایدیالیستییش هەیە كە پێی‌وایه شكستی سۆسیالیزم لە سەدەی بیستدا، دەگەڕێتەوه بۆ زاتی خراپەكارانەی مرۆڤ. بەو مانایەی مرۆڤ بە زاتی خۆی خراپەكارە و ناتوانێت لەوە باشتر ببێت و بەردەوام لە جەنگێكی نەخۆشانە و پاتۆلۆژیدایە لەگەڵ ئەوانیتردا(دیارە هۆبز وەك یەكێك لە باوكانی سەرمایەداری، دەوڵەت بە ڕێكخەرەوەی ئەم جەنگە پاتۆلۆژییانە دەزانێت؛ لەكاتێكدا لە ماركسیزمدا دەوڵەت خۆی باوكێكی چەوسێنەرە و ئامرازی دەستی كەمینەیەكە بۆ هاڕینی زۆرینە). ڕەنگە بتوانین بە مانایەك لە ماناكان دەستكاریی ئەم دیدە ڕەشبینه بكەین و بڵێین: شكستی سۆسیالیزم لە مێژووی مرۆڤدا، دەگەڕێتەوە بۆ ئەو باوەڕبەخۆنەبوونەی كە هێشتا مرۆڤەكان نەیانتوانیوە بەتەواوی وەریبگرن. نەیانتوانیوە باوەڕ بە یەكسانیی تەواوەتی بهێنن. دیارە ئەمە وەك خاڵێكی گشتی و وەك وەڵامێك بەو ئەرگۆمێنتە ڕەشبینگەرایە. ئەگینا ئیشكردن بۆ سۆسیالیزم لەسەر ئەزی واقیع، بە مانای تێڕژانی بەشێك لە عەقیدەی سۆسیالیستییە بۆ ناو مێژوو. تێكەڵكردنی بەشێك لە ئایدیای سۆسیالیستی بوو بە مێژوو، ئیدی جیا لەوەی بە چ بەرزی و نزمییەكی تاریخییدا هاتووە. ‌دانیال بن سەعد، لە كۆتایی نوسینێكیەوە دەربارەی شۆڕشی ئۆكتۆبەر دەنوسێت: هیچ شتێك ناتوانێت وابكات بۆ ئەبەد ئەو شۆڕشه ‌لە مێژوودا بسڕێتەوە كە لە ماوەی 10 ڕۆژدا دونیای هەژاند. هەر ئەوەی ئێستاش ملیۆنان مرۆڤ بڕوایان بە بەهاكانی سۆسیالیزمە، لە كەناڵی شۆڕشی ئۆكتۆبەرەوە گەیشتووە بە ئێمە.‌

 -(ڕێگای كوردستان): ئایا پاش ئەم ئەزموونە، ماركسیزم جێگای خۆی پاراستووە وەك میتۆدێكی زانستی بۆ خوێندنەوەی واقیعی ئەمڕۆ و ڕووبەڕووبوونەوەی سەرمایەداری؟

و: ماركسیزم، وەك ئەوەی لویی ئاڵتۆسێر تیۆریزەی دەكات و باسیدەكات، خۆی زانسته نەك ئایدۆلۆژیا‌. واتە زانستی خوێندنەوە و شیكردنەوەی مێژووە، بەڵام بە شێوەیەك ماتریاڵیستی. مەبەست ئەوە نیە هیستۆریزم و مێژووگەرایی و گێڕانەوەی مێژوو بێت، بەڵكو كەشفكردنی یاساكانی مێژوو و میكانیزمەكانی ئیشكردنی مێژووە. مێژوو چۆن گەشەدەكات و چۆن تووشی پچڕانیش دەبێت و كۆمەڵگاكان بەپێی كام ڕێسای ماتریاڵیستی گەشەدەكەن. ئاڵتۆسێر پێی‌وایه ماركس قاڕەیەكی نوێی لەناو زانستدا كردەوە، كە قاڕەی مێژووە(وەكچۆن قاڕەی ماتماتیك لەلایەن یۆنانییەكانەوە و قاڕەی فیزیا لەلایەن گالیلۆوە كرایەوە). وەكچۆن لەپاش كەشفی قاڕەی ماتماتیك، فەلسەفە لەدایكدەبێت، فەلسەفەی ئەفلاتوون. لەپاش قاڕەی فیزیاش، فەلسەفە تووشی گۆڕانێكی قووڵتر لەدایكدەبێت كە فەلسەفەی دیكارتە. لەپاش قاڕەی مێژووش، كە ماركس دەیدۆزێتەوە، شۆڕشێك بەسەر فەلسەفەدا دێت و ئەمەش لە تێزی یانزەدا ڕەنگدەداتەوە كە دەڵێت: فەیلەسوفان تا ئێستا جیهانیان تەفسیركردووە، بەڵام مەسەلەكە گۆڕینیەتی. ئاڵتۆسێر پێی‌وایه فەلسەفە بەهۆی كردنەوەی قاڕەی مێژووەوە لەلایەن ماركسەوە، ڕووبەڕووی شۆڕش بۆتەوە. ئەم شۆڕشە ناوی ماتریاڵیزمی دیالەكتیكییە. گۆڕان و وەرچەرخانە فەلسەفییەكان هەمیشە كاردانەوەیەكن بەڕووی دۆزینەوە گەورە زانستییەكاندا. بۆیە هەر لەبنەڕەتەوە ئەم وەرچەرخانانە، لەپاش تێپەڕینی كات ڕوودەدەن. لەبەر ئەمەیە كە لە تیۆرە ماركسییەكەدا، فەلسەفە دەكەوێتە دوای زانستەوە‌. بەڵام ماركسیزم تەنیا زانستێكی ڕووت نیە وازی لێ بێنین، بەڵكو كۆمەڵێك ئیمكان و ئاراستەمان بۆ دەكاتەوە تاكو تێبگەین مێژوو چۆن كاردەكات و كێ دەچەوسێتەوه و فۆرماسیۆنە كۆمەڵایەتییەكانی مێژوو چۆنچۆنی چینایەتی درووستدەكەن. لێرەوەیە ئاڵتۆسێر لە گفتوگۆیەكی ناوداردا دەڵێت: وەك كوتلە و كۆمەڵە، ئەوە تەنیا خەباتگێڕانی پرۆلیتاریان كە مەرام و مەبەستی دۆزینەوە زانستییەكەی ماركسیان ناسیوە‌ و دانیان پیاناوە. پراكتیكە سیاسییەكەیان، لەسایەی ئەم دۆزینەوەیەدا گۆڕانی بەسەرداهاتووە. ئا لێرەدایە دەگەینە سەر گەورەترین فەزاحەت و ئابڕووچوونی تیۆریی مێژووی هاوچەرخ.‌ بەپێچەوانەوە، ڕۆشنبیران لە كوتلە و كۆمەڵی خۆیاندا، هەرچەندە پیشەكەیان وادەخوازێت كە (پسپۆڕانی زانستە مرۆییەكان، فەلسەفە)بن كەچی پانتایی بێ‌پێشینەی دۆزینەوە زانستییەكەی ماركسیان ئیدانە كردووە و گاڵتەیان پێكردووە و كاتێك لەبارەیەوە دوواون بەخراپی باسیانكردووە، و دانیان پیانەناوە، و سڵیان لە ناساندن و دانپیانانی كردۆتەوە. چەند ئاوارتەیەكی لێدەرچێت، ئێستاش ڕۆشنبیران سەد ساڵ پاش سەرمایەی ماركس هەر خەریكی "پینەوپەڕۆن" لە پانتاییەكانی ئابوریی سیاسی و كۆمەڵناسی، ئەنسرۆپۆلۆجی و دەروونناسیی كۆمەڵایەتی و هتددا. هەر بەو جۆرەی كە فیزیاناسە ئەرستۆییەكان پەنجا ساڵ پاش گالیلۆ خەریكی "پینەوپەڕۆ" بوون لە پانتایی فیزیادا. بەكورتییەكەی، وییستمان بڵێین ماركسیزم شتێك نیە بەسەربچێت، بەڵكو لە هەناوی خۆیدا قابیلی تازەبوونەوەیە و لەگەڵ گەشەی ئەم مێژووە چینایەتی و باوەدا تازەدەبێتەوە. ئاڵتۆسێر، بەردەوام پێداگریی لەوە دەكرد كە بگەڕێینەوە سەر كتێبی (سەرمایە)ی ماركس. ئەمە بەو مانایە نا كە بەبێ سەرمایە ناتوانین شۆڕشگێڕ بین، بەڵكو بەو مانایەی كە هێشتا ئاسۆكانی ماركسیزم تێنەپەڕێنراون و داهێنانی كۆمەڵێك ناو و چەمك بۆ سەردەمەكەمان جگە لە خاوكردنەوەی شۆڕشگێڕان هیچی تر نین. بەو جۆرەی خۆی ئاماژەی بۆ دەكات چەمكە ئایدۆلۆژییە بۆرژواییەكانی وەك «كۆمەڵگای پیشەسازی»، «سەرمایەداریی نوێ»، «چینی نوێی كرێكار»، «كۆمەڵگای سەروەتمەند»، «نامۆبوون» و هتد، دژەزانستی و دژەماركسین و بۆ لێدانی شۆڕشگێڕان بەكاردەهێنرێن. تیۆرەكەی ماركس، بە جەوهەری خۆی شۆڕشگێڕانەیە و شتێكی ئیرادی و ئەخلاقی و ئایدۆلۆژیی ڕووت نیە.

دەتوانین تێستێكی سادەی زەینی ئەنجامبدەین و بڵێین: بۆچی دەوترێت ماركسیزم‌ بەسەرچووە، بەڵام هەندێك ئایدۆلۆژیای كۆنی دینی و ناسیۆنالی و فاشیستی و بۆرژوازیی بەسەرنەچووە؟ هەڵبەت دانپیانان بەو ئایدۆلۆژیا كۆنانەدا، شتێكی ڕاستەوخۆ نیە، بەڵكو دانپیانانێكی ناڕاستەوخۆی ڕۆژانەییە و لە ئەكت و بیركردنەوەی ڕۆژانەی خەڵكدا خۆیان بەرهەمدێننەوە. دیارە ئەوە هەژموونی ئایدۆلۆژیای باڵادەستە كە مێشكی گوێگرەكانی بەوە ئیفلیجدەكات كە ماركسیزم بەسەرچووە و چیتر شەڕێكی ئەم ناعەدالەتییەی پێناكرێت و بە تۆتالیتاریزم كۆتاییدێت. وەك بڵێی باڵانسی هێز/هەژموون، بەسەر باڵانسی زانستبووندا زاڵە. ئایدۆلۆژیای باڵادەست، كە سەرمایەدارییە، بەجۆرێك خاوەنی هێزی جیاجیایە كە ئەم هێزانە دەگۆڕێت بۆ فاكت و قەناعەتپێكردنی خەڵك. ئەو هەموو كەناڵەی هەیمەنەكردن، جۆرێك لە فاكتی ساختە درووستدەكات كە زۆرجار لەقكردنی، لە فاكتی ڕاستەقینە سەختترە.

ماركسیزم نەریتێكی دەوڵەمەندە و هەڵگری ژمارەیەكی زۆر بیریار و تێزی ڕەخنەییە. ئەو ڕەخنەیەی لە هەناوی ئەم نەریتەدا دەگوزەرێت، یارمەتیی نەریتەكەی داوە تاكو بەردەوام زیندوو بێت و بیر لە جیهان و سیستەم بكاتەوە. بە دوو شێوە، ماركسیزم پشتگوێدەخرێت. یەكێك لەلایەن هەندێك لە ماركسییەكان خۆیانەوە، ئەویتر لەلایەن نەیارەكانیەوە. بەشێك لە ماركسییە تەقلیدییەكان پێیانوایە سەردەمەكە هێشتا سەدەی نۆزدەیە و گۆڕان بەسەر هەلومەرجی كۆمەڵایەتی و بكەری شۆڕشدا نەهاتووە. لەكاتێكدا سەرباری ئەوەی جیاوازیی چینایەتی تۆختربووەتەوە و بەجۆرێك بووە بە هیرارشیەت و كەمینەیەك چوونەتە لوتكە، كەچی هەندێك گۆڕان بەسەر واقیعی كۆمەڵایەتی و دابەشبوونی خەڵكدا هاتووە. چیتر بكەری شۆڕش، ئەو كرێكارە پیشەسازییەی ناو كارگەكان نیە، بەڵكو ڕووبەرێكی فراوانتری خەڵك دەچەوسێنەوە و بەشێك لەكرێكارانیش ئیمتیازێكیان هەیە كە زۆر بەرزە. ئەنتاگۆنیزم و دژایەتیی چینایەتی هێشتا ئەو ئاسۆیەیه كە دەتوانین بیپارێزین و لانیكەم وەك نەخشەیەك ئیشی لەسەر بكەین، بەڵام كۆمەڵێك دیاردەی نوێش هاتوون و پێویستی بە ئاوڕدانەوەیە لە تیۆرە ماركسییە نوێیەكان. هەر ئەوەی كە دەوترێت سەردەمی پۆست‌ئایدۆلۆژیایە، بەئەنقەست مەبەست لە ماركسیزمە و ماركسیزم كراوەتە ئەو خراپەیەی كە نمونەی ئایدۆلۆژیا بێت و بەسەرچووبێت. بەڵام هەر ئاڵتۆسێر خۆی پێی‌وایە ئایدۆلۆژیا شتێكە لەودیوی ناسینی باش و خراپەوە، شتێكە تێكەڵ بە فەنتازیای مرۆڤ بووە و پتر هۆكارێكی وجودییە بۆ بەردەوامبوونی ژیان. ئایدۆلۆژیا پرسێكی مێژوویی ڕووت نیە، بەڵكو جۆرێكە لە ڕاگر بۆ مرۆڤ، ڕاگری واقیع. ئایدۆلۆژیا بەر لەوەی شتێكی ئۆبێكتیڤ و بابەتی بێت، مەسەلەیەكی سوبێكتیڤ و خودییە. پەیوەندیی سوبێكت(مرۆڤ) بە دۆخە وجودییەكەیەوە دەنوێنێتەوە. مرۆڤ ئاژەڵێكی ئایدۆلۆژییە و لەئێستادا لە ئایدۆلۆژییترین سەردەمدا دەژین كە ئایدۆلۆژیای بۆرژوازی چووەتە ناو ئاڵۆزییەكی فرەڕەهەندەوە و بە دەیان ڕێگا مرۆڤ بەرەو ئایدۆلۆژیاكەی خۆی هاندەدات. ئایدۆلۆژیا چیتر دانانی بارەگایەك نیە كە ناوی حیزبێك یان مەكتەب سیاسییەكەی لەسەر نوسرابێت، بەڵكو ڕێگاكانی بانگكردنی مرۆڤە بۆ ئەوەی كەسێك ببێتە سوبێكت. بانگكردنە لەڕێگەی دەوڵەتەوە، لەڕێگەی پۆلیسەوە، لەڕێگەی ڕیكلامەوە، لەڕێگەی مزگەوتەوە، لەڕێگەی داوەتنامە كەلتوری و سیاسی و ڕەگەزپەرستییەكانەوە. ئایدۆلۆژیا پەیوەندیی خەیاڵیی نێوان مرۆڤە بە جیهانەكەیەوە، بە واقیعەكەیەوە. دیارە ئەم پەیوەندییەش لە دۆخی مادی و ماتریاڵیدا دەردەكەوێتەوە، لە دەزگاكاندا خۆی مانیفێستدەكات، لە عادات و كردارەكانی مرۆڤدا پیادەدەبێت(و شتێكی ڕووت و ئایدیاڵیستی نیە).

سەبارەت بە واقیعی كۆمەڵایەتیی كۆمەڵگای خۆیشمان، ماركسیزم پێویستی بەوەیە لەو غوربەتە كۆمەڵایەتییە دەربهێنرێت. بیری ماركسیزم لە ئاستی نوخبە و توێژەكانیشدا، بیرێكی غەریبە. یەكێك لە دیاردە سەیرەكان، ئەو دژایەتییە پاتۆلۆژیكەی ناو نوخبەی ڕۆشنبیرییە دژ بە ماركسیزم. وەك‌بڵێی‌ هەر درێژكراوەی دژایەتییە كەلتوری و دینییەكەیە و هیچی تر. ئەو كەڵەكەبوونەی سەرمایەش لای بەرپرسانی كورد و هەڵكشانی ڕێژەی سەرمایەدارەكان لەو پانتاییە جوگرافییە سنوردارەدا، هێندەی تر زەروورەتی بیری ماركسی دەباتەسەرەوە. لەسەرووی سەد هەزار دەرچووی دانەمەزراوەوە، هەزارانی تر وەرنەگیراو، هەزارانی تر بێكار، تۆخبوونەوەی بەشێك لە ئادابی خێڵەكی و كۆنەپەرستانە، باڵادەستبوونی كڵێشە لیبراڵی و نیمچەلیبراڵییەكان لە زەینی خەڵكی شەهادەدار و خوێنەوار و خوێنەراندا، زاڵبوونی گوتاری ژۆرناڵیستی و غیابی فیكری ڕادیكاڵ و ڕاستەقینە، كۆچی بەلێشاوی گەنجان، ڕانت و قازانجی هەلپەرستانە، گۆڕان لە ماناكانی كات و شوێن و واقیعی مەجازی و هتد، بوونی زانكۆ بە شوێنی كۆنەپارێزی و ژێستی تڕۆهات، داخستنی بەردەوامی شوێنە فەرهەنگییەكان و زۆربوونی فرۆشگای قەنەفە و كومبار و شوشەوات و هەرزانبازاڕ، پەرەسەندنی كۆرسی گەشەی مرۆیی و دەروونناسیی بازاڕی و شەرمنەكردن(لەولاشەوە بێشەرمی و نابەرپرسیاری و كاڵاپەرستی)، گەشەی پۆڕنۆگرافیا و بینەرانی و چەوساندنەوەی ژن لە شوێنی كار و هتد؛ لەو كێشانەن كە دەتوانین بەهۆی ماركسیزمەوە هەم باشتر تێی بگەین و هەم چارە و ئاسۆشی بۆ بدۆزینەوە. لە غیابی ماركسیزمدا، ئەنواع مادە و نوسراوی بازاڕی و نابەرپرسانە دەرخواردی گەنجان دەدرێت.