ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

محمد الدخانخی وەرگێڕانی بۆ كوردی: عەبدولكەریم شوانی

  بەدرێژایی مێژوزی ئەمریكا، بیرۆكەی سۆسيالیزم خەوێكی بێ هیوا بووە، پێناسەیەكی نادیاری هەبووە، ئەگەرێكی نادیار بووە لەنیوەی سەدەی ڕابردوودا تا ئەو ئاستەی باشترین پێناسەی سۆسيالیزم  لەلایەن لویس كۆسەر ‌و ئێرفینگ هاو كراوە، ئەو دووانە سەرپەرشتی دەركراوەیەكی دەوری سۆسیالستەكان دەكرد (دینست)، سۆشیالیزم ناوی ئارەزووەكەمانە.

ئێستا لەگۆراندایە، هاوكاریكردنی سۆشیالیزم بەشێوەیەكی گشتی بەرەو پێش دەچێت، خەڵكانێك هەن كە خۆیان وەك سۆسيالیزم  دەناسێنن، بۆنموونە: بێرنی ساندرز و ئەلیكساندریا ئۆكاسیا - كۆرتیز و (رەشیدە تلەیب)، لەو بارەیەوە دەیانەوێت لەناو حزبە دیموكراسییەكاندا سەركەوتن بەدەست بهێنن، ئەوی كەكیڤن فیلیپس جارێكیان بە (دووەم گەورەترین حزبی سەرمایەداری) لەجیهاندا وەسفی دەكات، چوونە ناو هەردوو سۆشیالیزمی دیموكراسی ئەمریكایی، كە گەورەترین ڕێكخراوی سۆسيالیزمه لەوڵاتدا كە ئەویش لەهەڵكشاندایە، بەتایبەتی لەنێوان گەنجەكاندا.

كێ‌ تەفسیری ئەم لێشاوە دەكات؟ مەبەستمان چییە لەساڵی 2018 كاتێك باسی (سۆسيالیزم ) دەكەین؟

سەركەوتنی بێرنی ساندرز:

بەشێك لەچیرۆكەكە تەنیا ڕێككەوتە، لەساڵی 2016 ساندرز ڕكابەرێكی بەهێز بوو بۆ سەركەوتن بەسەر پاڵێوراوەكەی حزبی دیموكراتدا بۆ سەرۆكایەتی، بەهیچ شێوەیەك مۆركی سۆسيالیزم هیچ زیانێكی نەبوو لەپاڵاوتنەكەیدا، بەڵكو یارمەتیدەریشی بوو، ساندرز نەلیبرالی بوو نەپێشكەوتنخواز نەدیموكرات، بەڕێبازی سیاسەتەوە نەگلابوو، هەروەكو باوە، بەپێچەوانەی بۆچوونەكان، سۆسيالیزم لەمەنفا ڕۆڵی لەپارێزگاریكردندا هەبوو، لەشتە ژەهراوییە باوەكانی سیاسەتی ئەمریكادا.

بەشێكی تری چیرۆكەكە كە لەفاكتەری ڕێككەوت كەمترە، لەحەفتاكاندا لیبرالیزمەكانی ئەمریكا بەرەو ڕاستڕەوی چوون، پێشتر پشتیوانی كرێكاران و سەندیكاكان و باجی زۆر و دابەشكردنەوەی سامان و كۆتەكانی ڕێكخراوەكانی دەكرد كە حكوومەت دەیخستە سەر كەرتی تایبەت، هەروا خزمەتگوزاریی گشتی، ئەوان ئێستا ڕیز لە (deification ( ملیاردێرەكان دەگرن وەك (بیل گیتس و مارك زۆكربیرگ) و هەڵوەشاندنەوەی كۆتەكانی ڕێكخستن هەر چۆنێك بتوانرێ‌، خۆلادان لەسەندیكاكان مەگەر لەكاتی هەڵبژاردنەكاندا بێت، لانی كەم تاماوەیكی زۆر نزیك، ململانێ دەربارەی قەبارەی كەمكردنەوەكانی باجی سەر زۆرینەی خەڵكی.

ئەگەر پێشكەشكردنی متمانەكانی (trust) باج ‌و گۆڕینەوەی بیمە لای لیبرالەكان باشترن كەواتە سۆسيالیزم شایانی ئەوەیە هەوڵ بدەی لەپێناویدا.

لیبرالەكان بۆ ڕەواج هەندێك دەستەواژە بەكار دەهێنن، وەك: كەمكردنەوەی باج و لابردنی بارگرانی لەسەر كەرتی تایبەت لەپێناوی هەندێك دەستكەوتی شتی دی وەك: گەشەی عەدالەت، خزمەتگوزاریی تەندروستی بەرفراوان، عەدالەتی كۆمەڵایەتی - هەمان ئامانج كە هەمیشە بەكار هێنراوە بەدرێژایی چەندین دەیە، دەنگدەران ئەوانی كە لە چەپەوە نزیكن ڕەزامەندیان لەسەر ئەم وەڵامە هەبوو ئەگەرچی ئەنجامەكانیشیان بەدڵا نەبووبێت، لەبەر ئەوەی ئەلتەرناتیڤ نەبووە.

بەڵام كاتێك ساندرز هات توانی قەناعەت بەوانە بهێنێت كە ئەگەر سلفەی باج و ئاڵوگۆڕی بیمە لای لیبرالەكان باشترە بۆ ئەوەی پێشكەشی ژنان ‌و پیاوانی بكەن، ئەوانەی كە هەوڵدەدەن لەپێناوی دەستكەوتنی هەقەكارە متبووەكانیاندا تا بتوانن قەرزەكانی لەسەریان كۆبۆتەوە بیدەن، كە لەكۆڵیان نابێتەوە، كەواتە لەوانەیە سۆسيالیزم شایانی ئەوە بێت هەوڵی بۆ بدەی.

هەژموون نەوەك هەژاریی:

واتای سۆسيالیزم لەلای كەسێكەوە بۆ كەسێكی دی دەگۆڕێ‌، وتەی یەكێتی سۆڤیەت و مەعەسكەرەكانی كار (گولاگ) لای هەندێك دەهێنرێتەوە و لای وڵاتانی ئەسكندەنافیاش دەستەبەری دەرامەت دەهێنرێتەوە، بەڵام وێناكردنی ڕاستەقینەی سۆسيالیزم نە ئەمیانە و نەئەویانە، ئەوی كە سۆشیالیزم هەوڵی بۆ دەدات (ئازادییە).

لەسایەی سەرمایەداریدا، ناچارین بچینە بازاڕەوە تا بتوانین بژین، لای لیبرالیزم بازاڕ هاوتای ئازادییە، بەڵام سۆسيالیزم بەبیستنی وشەی (بازاڕ) دایكێكی خەمباریان دێتە پێش چاو كە هەمیشە هەوڵدەدات چی لەتوانایدا هەبێت بیكات، هەر لەبەر ئەوەی شتێكی ناشرین نەكات لەكاتێكدا كە قسە لەگەڵا نوێنەری كۆمپانیای بیمەدا دەكات، چونكە لەوە دەترسێ‌ بڕیار بدات لەسەر ئەوەی بیمەكەیان بەشی نەشتەرگەریی ڕیخۆڵەكوێرەی منداڵەكەی ناكات.

لەسایەی سەرمایەداریدا ناچارین كڕنووش بۆ بەرپرسی كارەكەمان بەرین، كەلایەنە خراپەكانی ئەو بەرپرسە دەبینین زۆر دەترسین، بۆیە سەرمان لە ئاستیدا دادەنەوێنین و تەمەلوقی بۆ دەكەین و پیاهەڵدەدەین، یان لەوەش خراپتر!، تەنیا لەبەر دەستكەوتنی سەرە مووچەیەك یان بۆ ئەوەی دڵنیا بین كە لەسەر كارەكەمان دەرناكرێین.

پاساوەكانی سۆسيالیزم لەدژی سەرمایەداریی لەوەدا نییە كە هەژارمان دەكات، بەڵكو لەوەدایە كە ئازادیمان لێ زەوت دەكات: 

كاتێك تەندروستی و لەشساغیم لەسەر حەز و ئارەزووی تۆ بێت، كاتێك پێداویستییەكانی ژیان ناچارمان دەكات ملكەچی بازاڕ بین و لەكارەكەماندا سەرشۆڕی قبوڵا بكەین، ئەوەش مانای وایە كە ئێمە ئازاد نین و ژێردەستەین، سۆسيالیزم هەوڵدەدات ئەو ژێردەستەییە نەهێڵێت، ئازادبین لەژێردەستەیی حوكمی سەرۆك و بەرپرسی كار، لەپێناوی زۆر فرۆشتندا دەبێ‌ پێبكەنین و پابەند بین بەفرۆشتنەوە، بۆئەوەی لەسەر كارەكەمان بمێنینەوە.

ئەگەر گوێ‌ لەسۆسيالیزمەكانی ئەمڕۆ بگریت زۆر بەكەمی گوێت لەوشەی هەژار دەبێت بە بەراورد لەگەڵا وشەی دەسەڵاتدا. ساندرز (یەك لەسدا) دەهێنێتەوە، خاتو ئۆكاسیۆ-كۆرتیز لەپێناوی (چینی كارگەران)ە قسەیان بۆ دەكات، نەك (كارمەندان) یان (خێزانەكانی كارگەران) ئەوانە گوزارشتی دڵخۆشكردنن بەمەبەستی كەمكردنەوە و هێوربوونەوە، گوزارشتەكانی وەك (یەك لەسەد)، چینی كارگەران سەر بەگرووپی زاراوەكانی ئابووری نین، بەڵكو ئەوە گوزارشتی تۆمەتباركردنی سیاسییە، بەپێی ئەوە كۆمەڵگا كراوە بەدوو بەشەوە، یەكێكیان دەسەڵاتی ناشەرعی لەسەر ئەوی ترە، ئازادی و دەسەڵات و ئایندەی ئەوی دی زەوت دەكات.

لیبرالی پێویستی بەخۆشویستنە:

ئەگەر بەشەقامەكانی (بۆشویك)دا لەگەڵا یەكێك لە بانگەشەكارانی سەر بەپاڵێوراوی سۆشیالیزمەكان بسوڕێتەوە كە(جۆلیا سالازار) نوێنەرایەتی باكوری برۆكلین دەكات لەئەنجوومەنی پیرانی ویلایەتی نیۆیۆرك، ئەوی گوێ‌ بیستی دەبیت پێچەوانەی ڕكابەرەكەیەتی، پارە وەرناگرێ‌ لەكەسانی خانووبەرە نۆژەن دەكەنەوە، پرسەكە لەوەدانییە كە سەربەخۆیی خۆی ڕادەگەیەنێ‌ و پشت بەیارمەتی دەوڵەمەندەكان نابەستێت، بەڵكو نوێنەرایەتی ناوچەیەك دەكات كەدانیشتووانەكەی كرێچی و هەژار و موحتاجی پارەن و خاوەن موڵكەكان دوژمنیانن، بەراوردی هەڵوێستی بانگەشەكارانی (شۆمیك دوتا) بكە كە ئەو بەرپرسی پرۆسەی پارە كۆكردنەوەی سەر بەحزبی دیموكراتە، لەكاتی بانگەشەكانی ئۆبامادا ساڵی 2008 تۆڕی كلنتۆن هەموو (لایەنەكانی هاوكاری) ناو دامەزراوەكە بەلای خۆیدا دەبات، ئەوی بانگەشەكە پێوستی بوو كەسێكە دەبێ‌ لەوە بگات (ئەو لایەنانەی كەمتر سەر بەدامەزراوەكەن، گرووپەكانی نۆژەنكردنەوەی خانووبەرە) كە ئەوەش (بەڵی، دەتوانین) بەرهەم دەهێنێ‌ كەدروشمی بانگەشەكەی ئۆبامایە، وەڵامی سۆسيالیزمەكانیش (نەخێر، ئەوە ناكەین) بوو.

لەم ڕۆژگارەی ئێستادا سۆسيالیزمەكان وشەی هەژاریی كەمتر بەكار دێنن بە بەراورد لەگەڵا وشەی دەسەڵات:

ئەو هۆكارانەی وا لەپاڵێوراوەكانی وەك خاتوو ئۆكاسیۆ-كۆرتیز و خاتوو سالازار دەكات كە باسی زمانی چین بكەن و زمانپاراوی ئەو گرنگیی مەركەزی ناسنامەكەیانە، ئالگۆر و جۆن كیری و هێلاری كلنتۆن زۆر هەوڵیان دەدا بگەن بە خودێك كە میسداقیەتی هەبێت لەنێوان خودەكاندا، ئەوەی بەدرێژایی ساڵانێك پێشكەشیان كرد، بەدوای چیرۆكی كەسایەتییەكدا دەگەڕێن لەگەڵا ساتەوەختی سیاسەتدا بگونجێ‌، بەڵام پاڵێوراوەكانی چەپ گەنجانی ئەمڕۆ، چرۆكی خەباتی كەسایەتییان لەگەڵا دیدی سیاسیاندا دەگونجێ‌، ئۆباما ئەوكارەی كرد - بەڵام ئەوی كە پشتیوانی چیرۆكەكەی كرد ئەفسانەیەك بوو لەسەر ناسنامەی نیشتمانپەروەری و بەشداركردنی دەستەجەمعی بنیاتنرابوو، چیرۆكی سۆشیالیزمەكان گوزارشت بوو لە چیرۆكی سەرمایەداری و دوورخستنەوە: چۆن؟ بەو پێیەی ئەوان ڕۆڵەی جیلی هەزارەن كە بەدەست كەمی هەقدەست و كرێی زۆر و قەرزارییەوە دەناڵێنن، خۆیان و ئەوانی وەك ئەوانن ئازادییان لێ قەدەغە كراوە.

هەروا چیرۆكی ئەو پاڵێوراوانە، سۆسيالیزمە بەهۆیەكی تر: ئەو چیرۆكەیە كەنیشتمانی دایك دەبڕێ‌، شوێنە جیوگرافییەكانی خاتو ئۆكاسیۆ-كۆرتیز هەروا (تلەیب) كە خۆی پاڵاوت بۆ نوێنەرایەتی كەرتی سێزدە بۆ كۆنگریس لەمەشیگان، ئەوەش محەلییە و نیشتمانی نییە، كۆڵۆنیالیزمی ئەمریكا و ئەوروپا دەهێنێتەوە یاد لە جیاتی بەڵێندان بە ئاواتەكانی ئەمریكا.

خاتوو تلەیب باسی كلتووری فەلەستین و دۆزی فەلەستینییەكان دەكات لەخەبانی ئەمریكا و ئەفریكادا لەپێناوی مافەكانی مەدەنی لەدێتەروێت، لەكاتێكدا خاتوو ئۆكاسیۆ ئاماژە بەبازنەكانی قەرز دەكات كە پەیوەندی بە بۆرتریكۆوە هەیە، ئەو جێیەی كە زێدی دایكێتی و برۆنكس كە تیا دەژی، چیرۆكی ئۆباما ئەویش هەروا بەشەكانی هاوای هەبوو (هەروا ئەندۆنیسیا و كینیا)، بەڵام چیرۆكەكەی بە ئاوازی بانگەشەی لێكدان كۆتایی هات، بەو پێیەی گەڕۆكێكی كۆزمۆپۆلیتانی ئەمریكایە، هەروا خاتوو تلەیب و ئۆكاسیۆ گرنگیان بەو چارەسەركردنە نەدا، ئەو ڕەتكردنەوەیەش بەشێكە لەكلتووری سۆشیالیزم.

سۆسيالیزمی شەقام:

دەتوانین بڵێین گەورەترین سنور كە سۆسيالیزمەكان دەیانەوەێت بیبەزێنن سیستمی هەردوو حزبەكەیە، لەڕاگەیاندنەكانیاندا پەیامەكانیان زۆر بەڕووونی دیارە: ڕەخنە گرتن تەنیا لە ترامپ یان لە كۆمارییەكان نییە، دیموكراتەكانیش بەشدارن لە بەخراپگەیاندنی ژیانی گەلانی ئەمریكا، ئەلێرەدا لەم چركەساتەدا سۆسيالیزمەكان دەبینین لەگەڵا ڕەوتەكاندا یەكدەگرنەوە، ئەمانیش هەروەك سەركردە مەزنە گۆڕانخوازەكان، پاڵێوراوەكانی ئەم سەردەمەی سۆسيالیزمەكان لەپشت حزبەكانەوە دەگەن بەجۆرێك لە كۆمەڵێكی گەندە: سەبارەت بە ئەبرەهام لینكۆڵن ئەو شتە لەكۆیلایەتیدایە، بەڵام سەبارەت بەفرانكلین ڕۆزفلت ئەو كارە لەئابووریناسەكاندایە، بەڵام گۆڕانخوازە مەزنەكان لەو بڕوایەدابوون هەر گۆڕانكارییەك لەكۆمەڵگادا واپێویست دەكات كە نەك هەر بە تەنیا بەرەنگاربوونەوەی ئۆپۆزسیۆن بەڵكو دەبێت بەرەنگاری ئابووری سیاسیش ببنەوە كەهاوكاری هەردوو حزبەكە دەكات، هەر لەبەر ئەم هۆكارەیە كە زۆرجار گۆڕانخوازەكان زمانێك هەڵدەبژێرن كە هەردوو حزبەكە قسەی پێناكەن، سەبارەت بە لینكۆڵن لەپەنجاكانی سەدەی نۆزدەدا لەڕووبەڕووبوونەوەی هەردوو حزبە ڕاستڕەوەكەی ئەمریكا و دیموكراتەكان، ئەو زمانە بۆ كاری ئازاد بوو، بەڵام چەپەكان لەدەیەی دووەمی سەدەی بیست و یەكدا بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی كۆمارییەكان و دیموكراتەكان زمانی سۆسيالیزم بوو، سەبارەت بەڕەخنەگرانی ڕەوتی براوە و چەپەكان، لەوانەیە ئەو زمانە بۆ مراوەغە بێت، كاتێك كە پاڵێوراوەكانی سۆسيالیزم باسی خزمەتگوزاری پزشكی دەكەن بۆ هەموو، یان بەرزكردنەوەی ئاستی نزمترین ئاستی كرێ‌، ئەوانە وەك لیبرالی (سەفقەی نوێ‌) وان، یان (كۆمەڵگای مەزن). گفتوگۆی زۆری لەسەر نییە، لەگەڵا ئەوەشدا، باوەڕی سۆسيالیزمە كلاسیكەكان وەك دەسەڵاتی كرێكاری یان خاوەنداریەتی هۆكارەكانی بەرهەمهێنان، ئەوە زمانی سۆسيالیزمە.

بێگومان بەیەكداچوون هەیە لەنێوان لیبرالەكان و سۆسيالیزمەكاندا، بەڵام ئەگەر لیبرالەكان پشتگیری سیستمی خزمەتگوزاری پزیشكی بكەن یەك لایەن سەروكاری دەكات، كۆلیژی خۆڕایی، سەندیكای زیاتر، كرێی زۆرتر، بەڵام بۆشایی نێوان هەردووكیان هەر دەمێنیت، سەبارەت بەلیبرالەكان ئەمە سیاسەتی بار سوككردنی نەهامەتی ئابوورییە، بەڵام سەبارەت بەسۆسيالیزمەكان، پێوەری ئازادی، ئازادكردنی ژن و پیاو لەستەمی بازاڕ و ئۆتۆكراتی كارە، لەساڵانی سییەكانی سەدەی بیستەمدا دەگوترا لیبرالیەت ئازادییە سەرباری بەقاڵی. سۆسيالیزم باوەڕی وایە هەرزانكردنی شتەكان یان بەخۆڕایی، خەڵكی ئازاد دەكات.

گرنگە ئەوەش بزانین كە هاتوچۆی نێوان سۆسيالیزم و لیبرالیزم هەمیشە بەرفراوانە، لەوەیە بەرنامەكە پێك هاتبێت لە 10 خاڵ، (مانیفێستی شیوعی) ماركس و ئەنگلز، ئەو داواكارییانەی كە ئێستا كاریان پێ‌ دەكرێت: سەرلەبەری فێركردنی گشت، قەدەغەكرنی كار بەمنداڵان، باجی تەساعودی لەسەر درامەت، ئەمەش زۆری لەسۆسيالیزمەكان دەوێت تا كەمیان دەست كەوێت: لەكۆتاییدا سۆسيالیزمەكانی ئەوروپا بەڕاستی دەنگەكانیان بردەوە، ئازادی ڕادەربڕین، دیموكراسی پەرلەمانی، بەڵام سەبارەت بەچۆنیەتی شەرمنانە و ساردوسڕی لیبرالی ئەمریكا- كەی سەرۆكێكی دیموكراتەكان خۆی بە لیبرالیزم وەسف كردووە، لەبەرئەوە سەیر نییە كە بەیارمەتی دەستەواژەیەكی سەرنجڕاكێش دەست بەقسەكردن بكات، هەندێك جار خودی ئاماژەكانی وشیاركردنەوە پێویستی بە ئاماژەی هۆشیاركردنەوەیە.

لەگەڵ ئەوەشدا سۆسيال لەمڕۆدا تازە دەست پێدەكات، لینكۆڵن پێویستی بەدەیەیەك بوو، سەرباری شەڕی ناوخۆ، بڕیاری كۆیلە رەشپێستەكان كە تەحەدای گەورەكانیان كرد، بەپەرۆشەوە پەیوەندیان بەهێزەكانی سەربازی كرد، بەو ئامانجەی بگەنە ئەو وتەیەی كە دەڵێ‌: كاری ئازاد واتای هەڵوەشاندنەوەی خێرای كۆیلایەتییە.

لەگۆڤارەكان و سایتەكانی ئەلیكترۆنی، لەكۆی خوێندنەوەكان و لقی حزبەكان، سۆسيالیزمەكان موناقەشەی ئەمانە دەكەن: خاوەنداریەتی دەوڵەت لەهەندێك لەپیشەسازییەكاندا، ئەنجوومەنەكانی كرێكاری، هەرەوەزییەكانی ئابووری، سندوقەكانی سامانی سەروەری دەوڵەت، {سەندوقەكانی وەبەرهێنانی سەربە دەوڵەت}، لەڕابردوودا ئەم قسانە بابەتی هەجوی ئەكادیمی و خەیاڵی زانستی بووە. بەڵام ئێستا دەنگ دەهێنێی و بانگەشەی هەڵبژاردنەكان دەجوڵێنێ‌، جارێ‌ زووە كە ئایا ئەمە دەگوازرێتەوە بۆ ناو كۆنگرێس یان نا، بەڵام ڕووداوەكان شێواز و ئاراستەی تایبەت بەخۆیان هەیە، قسەی باڕەكان ببن بەگفتوگۆی تەشریعی.

سیاسەتی دیاریكراوی بیری سیاسیەك شێواز و ئارەزووی سۆسيالیزم دیاری ناكات، بەڵكو بۆنموونە گەورەترین ژن و پیاو ئەوانەی بەپێ‌ دەڕۆن، لەبەر ئەو هۆكارە كەگرنگترین دوو ڕاگەیاندنی سۆسيالیزمەكان لەمڕۆدا داواكاریی خاتوو سالازار ئەوەیە كە نیۆیۆرك یاسای قەدەغەكردنی مانگرتنی فەرمانبەرانی حكوومەت هەڵوەشێنێتەوە، هەروا بانگەشەی خاتوو ئۆكاسیۆ (بۆدەست بەسەراگرتنی هەموو ئەوانە) هەردووكیان ئەوە دەردەخەن كە هەمیشە سۆسيالیزمەكان تێیگەیشتوون: كاری دەستەجەمعی، هەندێك جار نایاسایی، بەڵام هەمیشە بەرەنگاربوونەوەیە، ئەوە شێوازی كۆتایی سۆسيالیزم دیاری دەكات.

سۆسيالیزم، ڕۆژنامەنووس یان ڕۆشنبیر یان سیاسی چەكدار بەئەجندای سیاسەت نییە، هەروەكو ماركس و ئەنگلز تێیگەیشتوون – هەمیشە ئەمە دیدی سەرەكیان بووە، ئەوی جیایان دەكاتەوە لە بیرمەندەكانی تری سۆشیالیزم هەمیشە بەرنامەكەیان بووە، كرێكاران دەمانگەیەننە ئەو جێیە، ئەوان لەوێ‌ بڕیار دەدەن كە چیان لەسەرە و دەكەونە كوێوە.

ئەمەش شێوازێكی ئازادییە، ئازادی سۆسيالیزم.

 

چەپ وكرێكاری