له‌ ساڵیادی کۆچی هونه‌رمه‌ند ( محەمەدی ماملێ ) دا ٢٣ / ١ / ١٩٩٩
ئەو گوڵەی مەشھووری گشت عالەم بوو کوا یادی بەخێر
........................................................
سامان قه‌ره‌چوغی
وەکو دەوترێ‌ ھونەری راستەقینە رەنگدانەوەی سیمای نەتەوایەتییە و گوزارشت لە خواست و ئارەزووەکانی میللەت دەکات ، بەڵام ئەو ھونەرەش چ وێنەکێشان ، شانۆ، مۆسیقا و گۆرانی گەر ھاوکارێک نەبێت بەراستەقینە و دروستی و بەرپرسیارێتی لە دوارۆژ بەرامبەر بە ھونەرەکە کاری لەتەکدا بکات بێگومان ئەو ھونەرە ون دەبێ‌ و شوێنەواری نامێنێ‌ لە نێو نەتەوەکان ، ھونەری مۆسیقا و گۆرانیش وەکو ھەموو شێوە ھونەرییەکانی تر لە نێو کورددا لە کۆنەوە سەری ھەڵداوە و ساناترین ھونەریشی کە خەڵکی بە زۆری گوێی لێبگرن و بەباشیش لە وتەو مانا و نیازەکانی حاڵی بن ، بە تایبەتیش گەر بە دەنگێکی پڕ لە بەھرەو ئەدای پڕ لە سۆز و نۆتەی ئاوازی رەسەنی کوردی بێ‌ چۆن ئەو مرۆڤەی گوێبیست بێ‌ دڵگیر و سەودا سەر نابێ‌ ، ئەو دەنگانەش زۆرن کە خزمەتێکی باشیان لەم بوارەدا کردووە و جێگایان دیارە ! یەکێ‌ لەو بەھرەمەندانەش دەنگ و چریکەی پڕ لە ژانی ھونەرمەندی پایە بەرزی کورد و خۆشەویستی سەرجەم عاشقان و جوان پەرست و ھەوادارانی ھونەری راستەقینەی کورد(محەمەدی ماملێ)یە .
ھونەرمەندی کۆچکردوو (محەمەدی ماملێ)ی نەمر گەورەترین و بەتەمەنترین ھونەرمەندی کورد بوو کە لە ساڵانی سییەکانەوە دەستی بە گۆرانی وتن کردبێ‌ و تاکە ھونەرمەندیش بوو کە تا ساڵی ١٩٩٩ لە ژیاندا مابوو ، (ماملێ) لە ساڵی (١٩٢٥) لەگەرەکی (خڕێی) کۆمارە تەمەن کورتەکەی شاری (مەھاباد) لە دایک بووە و جوانی و سروشتی وڵات و لەنجەو لاری کچانی شارۆچکەو دەنگە بەسۆزەکەی (سەعید)ی باوکی کە یەکێ‌ بووە لە دەنگ خۆش و ناسراوەکانی ناوچەی (موکریان)و ھاندانی دەنگی(حوسێن)ی برای کە ئەویش یەکێ بووە لە گۆرانیبێژە ناسراوەکانی ئەم ناوچەیە کاریان کردۆتە سەر (محەمەدی ماملێ)ی دەنگ ناسک کە ببێ‌ بە گۆرانیبێژو لە ساڵی (١٩٣٨) یەکەم گۆرانی بە دەنگی خۆی تۆمار بکات بەناوی (لاوە ھەی لاوە)، ماملێی تازە لاو و جوان پەرست و عاشق ، دڵا و دەروونی خۆی بە گۆرانی وتن دەکاتەوەو لە جیاتی عاشقانی شەرمن دەنگ ھەڵدەبڕێ‌ و دەڵێ‌ :
ئەو گوڵەی مەشھووری گشت عالەم بوو کوا یادی بەخێر
مەیلی وی دەرمانی دەردی من بوو کوا یادی بەخێر
چۆن دەبێ‌ فیکرت نەبێ‌ تیرت لە جەرگم کارییە
ئەو دەمەی بوومە نیشانەی تیری تۆ یادت بەخێر
بای شەماڵا بیدا بە دەست ئەو دولبەرە ھاوارم
مەرھەمێکم بۆ بنێری بۆ دڵەکەی زامدارم
بەڵێ‌ زۆرن ئەوانەی خزمەتی ھونەری کوردییان کردووە ، بەڵام ئەوانەی روحی ھونەری کوردی بوونە ، ئەوانەی ئەرشیفی ھونەری نەتەوەکەیان لە نێو سینگیاندا پاراستووە و نەوە بۆ نەوە دیگێرنەوە کەمن و بەپەنجەی دەست دەژمێردرێن ، ماملێی نەمر یەکێکە لە وانەی کە ھونەری مۆسیقا و گۆرانی سینگاو سینگ گواستۆتەوە بۆ گوێچکەی ھونەردۆستان، ماملێی نەمر نە مامۆستایەکی زمانەوانی بوو ، نە مامۆستایەکی بواری مۆسیقا بوو ، ماملێی نەمر تەنیا تا پۆلی شەشەمی سەرەتایی دەخوێنێ و لەبەر نەبوونی و ھەژاری رۆژگار دڵی ماملێ سارد دەکات کە واز لە خوێندن بێنێت و بە کۆچی ناوادەی (سەعیدی مام عەلی) باوکیشی لە ساڵی(١٩٤١) ماملێی تازە لاو ئەرکێکی قورستری دەکەوێتە سەرشان ئەویش بەخێو کردنی دایک و براو خوشکەکانیەتی ، ماملێی نەمر دوای گوزەرانێکی ناخۆش و ژیانێکی پڕ لە بێ‌ ئومێدی پەنا دەباتەوە بەر گۆرانی وتن کە وەک پیشەیەک بۆ بەخێو کردنی خێزان و لە ھەمان کاتدا وەک خزمەتێک بە ھونەری بنەماڵەکەیان کە خۆی دەڵێ‌ (ھەم توانیم خزمەتێک بە زیندوو کردنەوەی گۆرانییەکانی (سەعید)ی باوکم بکەم ، چونکە گۆرانییەکانی باوکم دەچڕیەوە ھەم بۆ بەخێو کردنی خێزانەکەمان) ماملێی نەمر وەنەبێ‌ تەنیا لە پێناو پارەدا ئەم کارەی کردبێ‌ ! نەخێر ماملێ یان دەبوایە یەکجارەکی واز لە ھونەری بنەماڵەکەیان بھێنێ‌ یان ئەوەتا دەبوایە یەکجارەکی بۆ ھونەر خۆی تەرخان بکات ، ئەوە بوو ماملێ لەم رووەوە سەرکەوتوو بوو و جگە لە گۆرانییەکانی باوکی چەندین گۆرانی تازەشی لە شیعرەکانی شاعیرانی گەروەی کورد(وەفایی و ھێمن و ھەژار و کامیل وھۆنراوە فۆلکلۆرییەکان و چەندین ھۆنراوەی کە خۆشی دینووسی) دەکاتە ھەوێنی بەستە و گۆرانی ، جا کێ‌ بێ‌ لە ئێمە گوێی لە ناڵەی ماملێ نەبێ‌ کە بەقوڕگێکی پڕ لە گریانەوە دەڵێ‌ :
شەوە دونیا وەکو زولفت سیاپۆش
وەرە با دەردی دڵا بکرێت فەرامۆش
دەستم دەستۆت کە بابتگرمە باوەش
ئەگەر مردم لە خۆشیا چاوی تۆ خۆش
ماملێی نەمر ھەر بەوە نەوەستاوە کە تەنیا گۆرانی بۆ جوانی ئافرەت بڵێ‌ ، بەڵکو لە سەردەمی دامەزراندنی کۆمارە ساوەکەی (مەھاباد) چەندین سروودی نیشتمانی و شۆرشگێری وتوە لەوانەش (ئەی رەقیب و خوایە وەتەن ئاواکەی) چەندین جاریش لەلایەن دەسەلاتدارانی ئێرانەوە گیراوە چونکە وەکو کوردێک داکۆکی لە وڵات و مافی نەتەوەیی خۆی کردووە لەم بارەشدا کورێکی شەھید بووە . دوای زیاتر لە نیو سەدە خزمەتکردنی ھونەری مۆسیقا و گۆرانی کە یەکەم بەرھەمی لە ساڵی (١٩٣٨) تۆمار کردووە و ، دوایین بەرھەمیشی کە لە ساڵی(١٩٩١) بە ھاوکاری چەندین ھونەرمەندی کوردستانی باشور تۆمار کرد لەوانەش ھونەرمەندی کۆچکردوو (دڵزار یاسین مەخموری بەکەمانچە) ھونەرمەندی گۆرانیبێژ (عەدنان کەریم بە عود)،(سەرتیپ ئەحمەد بە فلوت) و چەند ئامێر ژەنێکی تر لەشاری مەھاباد, بەداخەوە ماملێی نەمر لە رێکەوتی ٢٣/١/١٩٩٩ دوای تەمەنی (٧٤) ساڵی دڵە گەورە و پڕ لە ھیوا و ئومێدەکەی لەشاری (مەھاباد) لە لێدان دەکەوێ‌ و رۆژی دوایی کە دەکاتە ٢٤/١/١٩٩٩ لە گۆڕستانی (بوداخ سوڵتان)ی شاری (مەھاباد) لە تەک شاعیران (ھێمن و ھەژار) دەنێژرێ‌ و بەم کۆچەی ماملێی نەمر کە لێنێکی ئێجگار گەورەش کەوتە نێو ھونەری کوردیمان و پڕ کردنەوەشی زۆر ئەستەمە . چونکە ماملێ قوتابخانەیەکی سەربەخۆی ئەم بوارە بوو بۆ میللەتەکەمان ، بۆیە دەکرێ سوود لە ئاواز و نۆتەکانی وەربگیرێ‌ و تێکەڵا بە (تیۆرەکانی مۆسیقا)ی پەیمانگای ھونەرە جوانەکان بکرێ‌ و ئاواتە خوازم وەزارەتی رۆشنبیری وەکو رێزلێنانێک بۆ تەمەنی پڕ لە شکۆی ماملێی نەمر پەیکەرێکی بۆ بکا و لەبەردەم پەیمانگای ھونەرە جوانەکان دابنرێ‌ ، لێرەوەش دەڵێم ماملێ نامرێ‌ ! من دڵنیام ماملـێ‌ و ھونەری ماملێ لە نێو دڵی ھەموو عاشقاندا دەژی, بەڵام ئەفسوس زەمانە گوڵێکی داینێ‌ و لێی ستاندین .
تێبینی /// ئه‌م وتاره‌م له‌ چله‌ی ماته‌مینی ( محه‌مه‌دی ماملێ ) بڵاوکردوه‌ ساڵی 1999 له‌ هه‌فته‌نامه‌ی رێگای کوردستان

 

 

ئەدەب وهونەر