ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

ناساندن و خوێندنەوە، هەڵوێست عبداللە كەریم 

بەشی یەكەم 

كتیبی یەڵمازگوینەی لە نوسین و ئامادەكردنی كارزان كاردۆزییە كە لە لایەن ناوەندی غەزەلنوس لە سالی2018 چاپ كراوە. كاردۆزی لە دوتوێی 858 لاپەرەدا تیشك ئەخاتە سەر ژیانی گوینەی و ئەو فیلمانەی كە بەرهەمی هێناون، باسی هەڵوێستی سیاسی، گۆڕانی فكری و گەشەكردنی كەسێتی گوینەی لە زیندان ئەكات. ئەو ساڵانەی ژیانی زیندانیی گوینەی ئەخاتە بەرباس كە لە ناو زینداندا ئەزمونی ڕوحی بەرەنگاری و چەپێتی كردو جارێكی دیكە و لە ناو واقعێكی پر لە ململانێدا كەسایەتیەكی نوێ بۆ خودی خۆی دروست ئەكات. دواجار ئەم كتێبە تیشك ئەخاتە سەر هەموو ئەو گۆڕانكارییانەی كە نەخشیان لەسەر ژیان و سیناریۆ و فیلمەكانی گوینەی داناوە. هەروەها واقعی سیستەمی سیاسی، بارودۆخی كۆمەڵایەتی، ئابوری ساڵانی شەست، حەفتا و هەشتاكانی توركیا باس ئەكات . لەهەمان كاتدا بۆ تیگەیشن لەوەی كە چۆن گوینەی توانی لەژێر دەسەڵاتی توركیا ناسنامەی خۆی بپارێزیت؟ چۆن توانی لە رێگەی فیلمەكانییەوە گوزارشت لە ژیانی ئەو مرۆڤانە بكات كە لەژێر ستەمی سیستەمی سیاسی، ئابوری و دۆخی كۆمەڵایەتی توركیا ژیانیان لێ شێواوە و تەنانەت توانای دابینیكرنی ژیانێكی سادەی شەرەفمەندانەیان بۆ خێزانەكانیان نییە. گوینەی تەنها٤٧ساڵژیاوەكخۆیئاماژەیپێئەداتلەتەمەنیپێنجساڵییەوە دەستی كردووە بە كاركردن واتە گیونەی بۆ ٤٢ساڵبەبەردەوامیكاریكردووە. گوینەیلەماوەی 47 ساڵیتەمەنیدا 12 ساڵلەزینداندابەندئەكرێت، 25 ساڵوەكئەكتەر،دەرهێنەر،بەرهەمهێنەر،نوسەروشۆرشگێر تیكۆشاوە. وەك ئەكتەر لە زیاتر لە 110 فیلمدا رۆل ئەبینیت. كاری دەرهێنان بۆ 25 فیلم ئەكات و لە 15 فیلمدا وەك بەرهەمهێنەر كار ئەكات. سیناریۆی هەموو فیلمەكانی خۆی ئەنوسێت و سیناریۆ و بۆ دەیان فیلمی دەرهینەرانی دیكەش ئەنوسێت. كۆی ئەو سیناریۆیانەی گوینەی كە كراوە بە فلیم لە 65 سیناریۆ زیاترن و جیا لەوەی كە دەیان چیرۆك و سیناریۆ لە دوای خۆی بەجێ ئەهَیڵێت. لە دنیای ئەدەبدا زیاتر لە دە رۆمان، چەندین كورتە چیرۆك و هۆنراوە و سەدان وتار ئەنوسێت. جگە لە چەندین چاوپێكەوتنی رۆژنامەوانی لە بواری جیاجیادا، لە تیروانینی رەخنەگرییەوە بۆ سینەما و فیلمی دەرهێنەرانی دیكە، بۆ تیروانینی چەپ و شۆڕشگیرانە، ئاڵوگۆری سەدان نامەی جیاواز لە زیندانەوە لەگەڵا فاتوشی هاوسەر و هاورێكانی. لە ماوەی ژیانی گوینەیدا، توركیا سێ جار ئەكەوێتە ژێر دەسەڵاتی سوپاوە لە ساڵانی 1960، 1971، 1980 هەرسێ جارەكەش گوینەی ئەخرێتە زیندان. سەدو چوار فیلم لەو فیلمانەی كە گوینەی وەك ئەكتەر ڕۆلی تێدا گێڕاون، یان دەرهێنەری بون یان وەك نوسەر كاری تیدا كردن نیگەتیڤەكانی دەسوتێنرین و بۆ هەتا هەتایە كۆپییە ڕەسەنەكانی ئەم فیلمانە لەلایەن دەوڵەتی توركیاوە لەناوئەبرێن. لە ساڵی 1992 فاتوش (رێكخراوی یەلماز گوینەی) دائەمەزرێنیت، بەڵام بەهۆی نەبونی فەند بەردەوام نابێت. سینەمای گوینەی سینەمایەكی بێ‌ ناوەرۆك نابێت بەڵكو سینەماكەی هەڵگری ئایدیای چەپی شۆرشگێڕی ئەبێت، هەربۆیە گوینەی خۆی ئەڵێت: " من پیاوێكی تیكۆشەرم. سینەماكەم، سینەمایەكی ئازادیخوازی و تیكۆشانەیە" 

ناوی گوینەی!! 

چەند ساڵێكلەمەوبەر لە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكانەوە ژیاننامەیەكی كورتی گوینەیم بەرچاو كەوت، ئەو بابەتە كە هەر لە گێڕانەوەی گوینەی خۆیەوە تۆماركرابوو بەم شێوەیە دەست پێئەكات: وەك هونەرمەندێك بە یەڵماز گوینەی ناسراوم، ناوە ڕاستییەكەم یەڵماز پوتنە. ناوەكەم ئەم واتایانەی هەیە " كەسێك كە لە بەرامبەر دژوارییەكان ناچەمێتەوە و بێ هیوا نابێت، ناكەوێتە دڵەراوكێ و ناترسێ". پاشناوەكەشم پوتنە كە بەدەنكی میوەی دارێك ئەڵێن كە ناشكێت. كاتێك مرۆڤ ئەم شیكردنەوەیە بۆ ناوی گوێنەی لە زاری خۆیەوە ئەخوێنێتەوە تێ ئەگات كە ژیانی گوینەی ژیانێكی سادە و ئارام نەبووە بەڵكو لەم وشانەدا سەختی و دژوارییەكانی ژیانی ئەو ئەبینێت، هەر ئەم چەند ڕستەیە بەسە بۆ ئەوەی لەوە تێبگەیت كە گوینەی مرۆڤێكی شۆرشگێر و تێكۆشەر بووە. ئەو بەرامبەر سەختییەكانی ژیان تێكۆشاوە، تێكۆشانی ئەو بۆ دەرخستنی نەهامەتییەكانی ژیانی مرۆڤ بووە لە واقعێكی تایبەت لە توركیادا. گوینەی ئامانجی دەرخستنی چیرۆكی ژیانی ئەو پیاو، ژن، پیر، جوتیار، منداڵ، باوكانە بووە كە لەگەڵ سەختییەكانی ژیان جەنگاون. ئامانجی گوینەی نیشاندانی ئەو ستەمە بووە كە لە لادێ، شار، ناو یانەكانی شەوان، ماڵ، نەخۆشخانە، ناو زیندان، یان دواجار نمایشی چیرۆكی ئەو ژنەیە كە لە ژورێكی سارددا ئەو كاتەی جەستە مردووەكەی بەتەنیا ئەمێنێتەوە. ئەو ژنەی بەرامبەر ئازار و ئەو زوڵم و ئەو توندوتیژیانەی كە لە دژی كرا بێدەنگی هەڵبژارد و دواجاریش كەسێك نەبوو كە ئەسپەردەی خاكی بكات.

ژیانی منداڵی گوینەی وەك كوڕە جوتیارێكی هەژار

هەرچەندە تا ئێستا ڕۆژ و ساڵ و تەنانەت شوێنی لەدایك بونی گوینەی ڕون نییە بەڵام ئەوەی كە تۆمار كراوە ئەوەیە كە گوینەی لە یەكی نیسانی ١٩٣٧لەگوندیدیسمانینزیكسیڤەرەكلەنزیكئەدەنەلەدایك بووە. گوینەی لە خانەوادەیەكی كۆچبەر و جوتیاری كوردە. خانەوادەی دایك وباوكی بۆ سەدان ساڵ لە ناوچەكانی نێوان ئەرمینیا، ئەناتۆلیا، میزۆپۆتامیا و ئێراندا گەرمیان و كوێستانیان كردووە كە لە سەدەی بیستەمدا ئەم كۆچەرییە بەرەدەوام نابێت. باوكی گوینەی، حەمید گوینەی لە سەربازیدا فێری خوێنەواری ئەبێت بۆ پەیداكردنی بژیوی ژیانی خێزانەكەی چەندین كاری جیاوز ئەكات و وەك جوتیار لە كێلگەی ئاغاكانی ناوچەی سیڤەرك كاری كردووە. لە هەمان كاتدا حەمید سترانبێژ بووە و ئامێری سازی ژەنییوە. ئەو ستران و گۆرانییانەی حەمید چڕیونی لە بارەی چیرۆك و ئەفسانەی پالەوانێتی ئەبن، تەنانەت گوندا و گوند ئەڕوات و بەشداری ئاهەنگ و بۆنەكان ئەكات. زۆرجار گوینەی لەگەڵ باوكیدا ئەچێتە ئەو ئاهەنگانە و هەر بۆیە ئەم بەشداریكردنانە كاریگەرییان لەسەر گوینەی ئەبێت و خۆشەویستی بۆ مۆسیقا و گۆرانی وهەڵپەركێی كوردی لەلا دروست ئەكات و هەمیشەش ئەو خۆشەویستییە لە فیلەمەكانیدا ئەبینرێت. دایكی گوینەی (گوڵێ خانم )ژنێكی دینداری نەخوێنەوار بووە. لە شەوانی ساردی زستاندا و لەبەردەم ئاگردانەكەدا چیرۆكی بۆ منداڵەكانی گێڕاوەتەوە بەتایبەت چیرۆكی ئەفسانەیی، خۆشەویستی، پاڵەوانێتی مێژوی خانەوادەكەی ، مێژووی كوردان، فۆلكلۆر و كارەكتەری پاڵەوانی كورد، چیرۆكی خۆشەویستی و پەند و هۆنراوە. تەنانەت هەندێ جار گوڵێ خانم چیرۆكەكانی بە گۆرانی و حەیران باس كردووە و توانا و لێهاتویی گوڵێ خان وای كردووە كە منداڵ و ژنانی گوندەكەیان لە ماڵەكەیدا كۆببَنەوە تا گوێبیستی چیرۆكەكانی ببن.

هەژاریوقورسیبژێویژیانوالەگوینەیئەكاتكەلەتەمەنیپێنجساڵییەوەدەستبەكاركردن بكات. گوینەی كاری جۆراوجۆری كردووە وەك كۆكردنەوەی كنگر و قارچك لە شاخەكان، ڕاوكردنی مشك لە كێلگەدا، كێڵانی كێلگەی پەموو و چنینی پەموو لە كێڵگەی ئاغاكاندا، ڕنینی ترێ و بەخێوكردنی مێگەلی ئاغاكان. لێرەوە گوینەی ئەزمونی كاركردن ئەكات، خۆی ئەزمونی برسێتی و ژیانی هەژار، جوتیاری و ژیانی گوند ئەكات و تێكەڵی ژیانی گەورەكان ئەبێت. ئەم ژیانە لە فیلمەكانی گوینەیدا ڕەنگ ئەداتەوە و بۆیە ئەتوانێت لە فیلمەكانیدا بە باشی وێنای ژیانی واقعی جوتیارەكان بەرجەستە بكات. گوینەی هەر لە منداڵییەوە كۆمەڵێك تایبەتمەندی هەبووە بۆ نمونە كاتێك لە گوندەكەی خۆیاندا لەگەڵ هاوڕێكانی یاری ئەكات هەمیشە وەك سەركردەیەك مامەڵە ئەكات، كاتێك منداڵی ئاغاكان ئەیانەوێت گوینەی بخەنە ژێر ڕكێفی خۆیانەوە، ناتوانن. گوینەی هەمیشە هاورێكانی، مناڵە جوتیارەكان بەوە هان ئەیات كە نەبنە كۆیلەی منداڵی ئاغاكان. لەگەل ئەو كارە سەختانەشدا گوینەی بەردەوام لەگەل هاورێكانیدا یاری كردووە و هەمیشەش مندالێكی سەركێش بووە لە گەمە و یارییەكاندا خۆی سەركردایەتی منداڵەكانی دیكەی كردووە. هەر ئەم مامەڵە و سەركێشییەی گوینەی وای كردووە كە توشی شەر ببێت بەتایبەت لەگەڵ منداڵی ئاغاكاندا. ئەو واقیعە كۆمەڵایەتی و چینایەتییەی كە گوینەی تیایدا ژیاوە پێچەوانەی ویستی خۆی بووە هەر بۆیە لە منداڵییەوە كەسێتییەكی یاخی و سەركەشی هەبووە و ئەو سەركەشی و یاخییەش تا كۆتایی ژیانی بەردەوام بووە بەڵام بە شێوە و فۆرمی جیاواز، ئەو لە نێوان تەسلیمبون و بەرەنگاری بژادەی دووەم هەڵدەبژێرێت. درك كردنی گوینەی بەو جیاوازییە چینایەتییەی كە لە لادێكەیاندا هەبووە، جیاوازی نێوان جوتیار و ئاغا رەنجبەر و خاوەن زەوی هۆكار بووە بۆ ڕووبەڕووبونەی گوینەی لەگەڵ ئەو واقیعە. هەربۆیە گوینەی بریاری داوە كە وەك باوكی نەژی هەر ئەمەش هۆكار ئەبێت كە گوینەی لە تەمەنی لاوێتیدا بە نوسینەكانی كار ماركس، فریدریك ئینگلس، ڤلادمیر لینین، ماوتسی تۆنگ و نوسەر و شۆڕشگێرە چەپەكانی تر ئاشنا ببێت لێرەوە گوینەی سەرەتایەك بۆ چەپ بوون دەست پی ئەكات و ئەم دنیابینیەشی لە فیلمەكانیدا ڕەنگ ئەداتەوە بەتایبەت فیلمەكانی ساڵانی حەفتاكان و سەرەتای هەشتاكان. گوینەی هەشت ساڵی سەرەتای تەمەنی لە گوندێكی بێ كارەبا، بێ نەخۆشخانە و بێ تەلەفۆن بەسەر ئەبات و تاكە پەیوەندی و ئاگاداربونی گوینەی لەگەل جیهانی دەرەوە بەهۆی رادیۆكەی باوكی ئەبێت.بۆ یەكەمجار گوینەی لە تەمەنی هەشت ساڵیدا ئاشنای سینەما ئەبێت كە لە رێی فرۆشیارێكی گەرۆكەوە كە ئامێری نیكەلۆدیۆنی پێ ئەبێت و فیلمی چلچركەیییانیەكخولەكیبەپارەیەكیكەمبۆخەڵكیگوندنمایشئەكات. گوینەی لە منداڵییەوە تێ ئەگات كە هەژاری و كورد بون لە وڵاتی توركیا سەرچاوەی زۆر نەهامەتییە، بەهۆی قەدەغەكردنی زمانی كوردییەوە گوینەی لە تەمەنی لاوێتیدا كوردییەكەی لاواز ئەبێت تا بەرەوە بیرچونەوە ئەڕوات و دواتریش هەرلەبەر ئەو هۆكارە و لەژیر سیاسەتی بە تورككردندا ناچار زمانی توركی بۆ سیناریۆ و فیلمەكانی بەكارئەهێنیت.

ماویەتی ...