ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

د.فه‌ره‌یدون عبدالرحیم عبدالله

 

زانکۆی سەلاحەددین - هەولێر

 

  پ.ی.د.سامان حسین ئه‌حمه‌د

 

زانکۆی سلێمانی

 

 

بەشی كۆتایی

 

 

 

5. خەباتی نەتەوەیی کورد لە به‌شه‌كانی دیكه‌ی كوردستان دا

لە بەرئەوەی خەباتی حیزبی شیوعی خەباتێکی نێونەتەوەیی بوو، بۆیە رۆژنامەی (ئازادی)ش سنوری نەدەناسی، لەم سۆنگەیەشەوە بایەخی بە خەبات و چالاکی تەواوی کرێکاران وگەلانی ژێردەستی جیهان دەدا. هاوکات وەک پێشتر ئاماژەی پێکرا ئەم رۆژنامەیە باوەڕی بە مافی خەباتی نەتەوەیی کورد هەبوو لە هەموو بەشەکاندا و دانی بەو راستییەدا نابوو کە یەک نەتەوەیە و ئیستیعمار دابەشی کردووە، بە تایبەتی لەو بەشانەدا کە ده‌سه‌ڵاته‌كه‌یان لە چوارچێوەی بلۆکی رۆژئاوادا بوون، هەر بۆیە ئەم رۆژنامەیە خەبات و دۆخی ژیانی سیاسی و کۆمەڵایەتی ئەو به‌شانه‌شی پشتگوێ نەخستووە و لە چەند ژمارەیەکیدا بابەتی تایبەتی لە بارەیانەوە بڵاوکردۆتەوە، بەڵام لە گەڵ ئەوەشدا زۆر جار لە رادەی گرنگی دان بە زانیارییەکان و چۆنییەتی خستنەڕوویان، هەڵوێستی بەرانبەریان زۆر بەروونی دەردەکەوێت، لەم رووەشەوە بە پێی بارودۆخی سیاسی و بەرژەوەندی سۆڤیەت و لە سۆنگەی ئایدۆلۆجی و سیاسییەوە دەستی بۆ بردوون و قسەی لە سەرکردوون، بۆ نمونە لە راپۆرتەکەی ساڵ ١٩٥٦دا کە پێشتر ئاماژەی پێکرا و ئەم رۆژنامەیە بلاویكردۆته‌وه‌، کاتێک باس لە دابەشکردنی کوردستان دەکات تەنها باس لە ئیران و عێراق وتورکیا دەکات بە بێ ئەوەی ئاماژە بە سوریا و هه‌بوونی كورد له‌ سۆڤیه‌ت بکات، ئەویش زۆر روونە، لەبەرئەوەی لەوکاتەدا پێوەندی سۆڤیەت وحکومەتی سوریا لە باشیدا بوو، بۆیە خۆی لە قەرەی ئەو بابەتە نەداوە، کەچی لە ژمارەکانی دواتریدا ئاماژە بە هەبوونی کورد لەم وڵاته‌نه‌دا دەکات و تەنانەت بابەتیشیان لە باره‌یانه‌وه‌ بڵاو دەکاتەوە کە بڵاوکردنەوەی ئه‌و بابەتانەش هەر له‌ چوار چێوه‌ی بیروباوه‌ڕو بەرژەوەندییە سیاسییەکاندا بووە، بۆ نمونە لە ژمارە (4)دا بابەتێکی بە ناونیشانی (کورد لە ئەرمینیای ئیشتراکی دا)بڵاوکردۆتەوە، تیایدا ئاماژه‌ بەوە دەکات کە لە دوای شۆڕشەوە کوردەکانی ئەوێ لە سەرجەم بوارەکانی ژیاندا کەوتونەتە ژیانێکی پێشکەوتووتر و ئێستا لە بری خانووە قوڕەکانی پێشتر، خانووی جوان و روناکیان هەیە و لە کێڵگە هەرەوەزییەکانیاندا ئامێری پێشکەوتووی کشتوکاڵی بەکاردێنن و کارەبا و رادیۆ له‌ هەمولایەک بڵاوە، بواری خوێندن لە بەردەمیان کراوەیە و چەندین زانایان لە زۆربەی شارەکانی سۆڤیەتدا هەن و رۆژنامەی خۆیان هەیە ورۆژنامەی گەلانی دیكه‌ش دەخوێننەوە و چەندین کتێب دەربارەی کورد نوسراوە و ئەدەبی کوردی پێشکەوتووە و رێگا بە ئافرەت دراوە بخوێنێت(ئازادی، ژ٤، ٢٤ی ئایاری ١٩٥٩). واتا ئەگەر لە هۆکاری بڵاوکردنەوەی ئەم بابەتە بکۆڵینەوە و لە چۆنیەتی خستنەڕووی زانیارییەکانی وردبینەوە، ئەوا هەرچەندە زانیاری مێژووی گرنگ لە خۆدەگرن ولە رووی مێژووییەوە بایەخی زۆری هەیە، بەڵام لە گەڵ ئەوەشدا بە روونی دیارە کە مەبەستی رۆژنامەکە خستنەرووی دۆخی پێشکەوتووی دوای شۆڕشی ئۆكتۆبه‌ری (1917)ه‌یه‌ بۆ بەراوردکردنی لەگەڵ دۆخی پێش شۆڕش و لێرەشەوە ئەو پەیامە بە گوێی کوردانی پارچەکانی دیكه‌دا بدرێت کە دەسەڵاتی سۆسیالیستی چەند جیاوازتر مامەڵە لە گەڵ کورد دا دەکات كه‌ ئه‌وه‌ش بانگه‌شه‌ بوو بۆ حیزبی شیوعی عێراق و یه‌كێتی سۆڤیه‌ت و بیروباوەڕی سۆسیالستی.

لە بارەی سوریاشەوە بەهەمان شێوە لە ژمارە (٢٥)ی رۆژنامەکەدا بابەتێک بە ناونیشانی (چەوساندنەوەی کوردەکانی سوریا لەلایەن زۆردارەکانی یەکگرتوی عەرەبییەوە) بڵاوکراوەتەوە، كه‌ پێچەوانەی ساڵی١٩٥٦، لێره‌‌دا دەڵێت : کورد لە سوریا هەیە و چەوساوەشە. بڵاوكردنه‌وه‌ی ئه‌و بابه‌ته‌ش له‌به‌رئه‌وه‌ بوو كه‌ لەو کاتەدا وڵاتانی یەکگرتووی عەرەبی لە ئارادابوون و دوژمنی سەرسەختی بلۆکی ڕۆژهه‌ڵات و حکومەتەکەی قاسم بوون لە چوارچێوەی ئەو ململانێ سیاسییەشدا ئەم رۆژنامەیە هەوڵی دەدا ناشرینیەکانی ئەو دەسەڵاتە بخاتە روو، هەر بۆیە لەم بابەتەدا گوتارێکی رۆژنامەی (الاخبار)ی لوبنانی باسکردووە کە باس لەوە دەکات، حکومەتی یەکگرتووی عەرەبیی بۆ تێکشکاندنی خەباتی گەلانی سوریا پەنا بۆ هەموو ناشیرینییەک دەبات کە یەکێکیان چەوساندنەوەی کوردەکانی ئەو پارچەیەیە، لە بابەتەکەدا هاتووە کە کورد لە سوریادا نەویستراوە وهەوڵدەدرێت لە هەموو بوارەکاندا دوور بخرێنەوە و ژمارەیەکی زۆر فەرمانبەری کورد لە کار لابراون و کەسانی میسری خراوەتە شوێنیان، کورد ناتوانێت فێری زمانی خۆی بێت و چەندین مافی دیكەیان‌ لێ زەوتکراوە (ئازادی، ژ25، 30ی تشرینی یه‌كه‌می 1959).

هه‌رچه‌ند مه‌به‌ستی سیاسی و ئایدۆلۆجی له‌ پشت ئه‌م بابه‌ته‌وه‌ بووبێت، به‌ڵام له‌ گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا هه‌وڵی داوه‌ راستییه‌كان بخاته‌ روو، چونكه‌ به‌پێی سه‌رچاوه‌كان به‌ كرده‌وه‌ لەو سەردەمەدا دۆخی رۆژئاوای کوردستان له‌ خراپیدا بوو و دیاردەی تیرۆر بەرانبەر نیشتمانپەروەرانی کورد سەریهەڵدابوو، تەنانەت لە پڕۆگرامە کوردییەکەی رادیۆی قاهیرەشدا لەوکاتە هەرچەندە باس لە مافە زەوتکراوەکانی کورد لە کوردستانی رۆژهەڵات دا دەکرا، بەڵام لە ئاست مافەکانی گەلی کورد لە رۆژئاوای کوردستان دا بێدەنگ بوو، لەبەرئەوەی لەوکاتەدا سوریا بەشێک بوو لە کۆماری یەکگرتووی عەرەب (نەبەز، ٢٠٠٨، ل١٣-١٤)، هەر لەو ماوەیەدا حکومەتی سوریا ژمارەیەکی زۆر لە ئەفسەرانی کوردی لە سوپا دەرکرد وخوێندکارانی کوردیشی بێبەشکرد لە کۆلێجەکانی ئەفسەریی و سەربازیی (دێشنەر، 1999، ل ١٧٨-١٧٩)، هەر بەوەندەش نەوەستان، بەڵکو کەوتنە پەیڕەوکردنی سیاسەتی نکوڵیکردن لە بوونی گەلی کورد لە سوریادا (میرانی، ٢٠٠٤، ص١٤٢).

سەبارەت بە کوردی ڕۆژهه‌ڵاتیش (ئێران)، ئەوا ئەم رۆژنامەیە زۆر بایەخی پێداوە، ئەویش لە بەر ئەوەی لەوکاتەدا شای ئێران دژی حکومەتەکەی قاسم بووە و لە زۆربەی هەوڵە هەرێمی ونێونەتەوەییەکانی دژ بە بلۆکی سۆسیالیستی و شۆڕشی چواردەی تەمموز بەشدار بووە، هەروەها حکومەتی ئێران پشتیوان و هاندەری زۆربەی ئەو دەرەبەگە کوردانە بوو کە بەرهەڵستکاری حکومەتەکەی قاسم بوون و بەشێکیان هانایان بردبووە بەر ئەوێ و لەوێوە چالاکی وجموجۆڵی سەربازییان لە دژی کۆماری عێراق ئەنجام دەدا. به‌ تایبه‌ت شێخ و ده‌ره‌به‌گه‌كان كه‌ له‌ ته‌وه‌ره‌ی پێشودا ئاماژه‌مان پێدان. هاوکات ژماره‌یه‌كی زۆر لە کوردە بەرهەڵستەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان سەرسامی شۆڕشی ١٤ی تەمموز و دەستکەوتەکانی بوون وەک لە نامەکانیاندا دەردەکەوێت، بەشێک لە کوردانی ئەم بەشەدا وەک فریاد رەس و بەڕێزەوە لەو شۆڕشەیان دەڕوانی، هەربۆیە لەم رۆژنامەیەدا چەندین بابەت دەربارەی خەبات و ژیانی سیاسی ئەو به‌شه‌ی كوردستان بڵاو کراوەتەوە، بۆ نمونە لە ژمارە (11) دا ئەو دوو نامەیەی بڵاوکردۆتەوە کە لەلایەن کوردانی ڕۆژهه‌ڵاته‌وه‌ لە دەرەوەی وڵات بۆ حیزبی شیوعی نێردرابوون وتیایدا ستایشی کارەکانی ئەو حیزبەو حکومەتەکەی قاسم کراون(ئازادی، ژ١١، ٢٦ی تەمموزی ١٩٥٩). لە ژمارەی دواتریشدا بە هەمان شێوە ئەو نامەیەی بڵاوکردۆتەوە کە کوردانی ڕۆژهه‌ڵات لە سۆڤیەت بۆ عەبدولکەریم قاسمیان ناردبوو و تیایدا وێڕای پیرۆزبایی کردن لە ساڵیادی شۆڕشەکە، هاوکات ستایشی رۆڵی ئەویان کردبوو لە شۆڕشدا، هه‌روه‌ها ستایشی هەنگاوەکانی شۆڕش وحکومەتەکەیان کردبوو، سه‌باره‌ت به‌و مافانەی بەکوردی دابوو(ئازادی، ژ١٢، ٣ی ئابی ١٩٥٩).

لە لایەکی دیكه‌شەوە لە ژمارە (31) یدا، ئەم رۆژنامەیە بابەتێکی بڵاوکردۆتەوە لە ژێر ناونیشانی (کوردستانی ئێران نابێتە بنکەی دەست درێژی بۆ سەر جومهوریەتە نەبەزەکەمان)، پوختەی باسەکەش ئەوەیە کە شای ئێران چۆتە ئوردن و لەگەڵ شای ئەو وڵاتەدا پیلانێکیان دژی حکومەتەکەی قاسم داڕشتووە و دەیانەوێت کوردستانی ئێران بکەنە بنکەی جێبەجێکردنی ئەو پیلانە، هەر بۆیە رۆژنامەکە دەڵێت : کوردستانی ئێران نابێته‌ بنکەیەك لە دژی عێراق (ئازادی، ژ٣١، ١٢ی تشرینی دووه‌می ١٩٥٩)

جگە لەم باس وخواسە هاوکات (ئازادی) گرنگی بە خەبات و ژیانی سیاسی ئەو بەشەی کوردستان داوە و هەوڵیداوە بە بڵاوکردنەوەی زانیاریی لەم بوارەدا کوردی رۆژهه‌لات لە دژی حکومەتی ئێران هان بدات، لەم رووەشەوە لە ژمارە(37)یدا ریپۆرتاجێکی (دەربارەی هێرشی فاشستیانە بۆ سەر تێکۆشەرانی کوردستانی ئێران) بڵاوکردۆتەوە کە تیایدا وردەکاریی هێرشی دەسەڵاتدارانی ئێران بۆ سەر کورد لە بەشێکی زۆری ناوچەکانی رۆژهەڵاتی کوردستان باس دەکات(ئازادی، ژ2٧، ٢٧ی تشرینی دووه‌می ١٩٥٩). لە دوو ژمارەی دواتریشدا بابەتێک بە ناونیشانی (مەغزای هێرش بردنە سەر خەڵکی تێکۆشەری کوردستانی ئێران) بڵاودەکاتەوە و دەیبەستێتەوە بەو ململانێیەی کە ئیستیعماری نێودەوڵەتی لە رێگه‌یەوە دەیەوێت گورز لەکۆمارەکەی عێراق بوەشێنێت، هەروەها پێیوایە بەشێکە لە هەوڵی ئیستیعمار بۆ لاوازکردنی خەباتی گەلانی ئێران و لە ناویشیاندا کورد، بە تایبەتیش پیلانی كۆماری عەرەبی یەکگرتوو و ئێران (ئازادی، ژ٣٩، 2ی كانونی یه‌كه‌می ١٩٥٩).

لەلایەکی دیكه‌یشەوە (ئازادی) بابەتێکی دیكه‌ی لەسەر هاوکارییەکانی حکومەتی ئێران بۆ بەرهەڵستکارانی حکومەتی عێراقی بڵاوکردۆتەوە بە ناونیشانی (هێرشی حکومەتی ئێران و دەسدرێژی نۆکەرەکانی لە کوردستانی عێراق)، کە تیایدا ئه‌وه‌ ده‌خاته‌روو كه‌ بە پێی هەواڵ ونامەی پەیامنێرەکانیان جموجۆڵ و بگرە دەستدرێژی دەرەبەگەکانی نزیک سنوری رۆژهەڵاتی وڵات زیادی کردوە، بە تایبەتی ئەوانەی پەیوەندییان بە دەزگا سیخوڕییەکانی ئەودیو سنورەوە هەیە لە ناوچەکانی خانەقین وهەڵەبجە و چوارتا و قەڵادزێ و رانیە، ئەو دەرەبەگانەی هەڵاتوون بۆ ئێران، لە لایەن حکومەتی ئێرانەوە پشتیوانی دارایی و چەک دەکرێن و هان دەدرێن بۆ ئەم کارانە(ئازادی، ژ٤٨، ٢٣ی کانوونی یەکەمی ١٩٥٩).

ئه‌نجامه‌كان

له‌ كۆتایی ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌دا و دوای گه‌ڕان و به‌دواداچوون سه‌باره‌ت به‌ خه‌باتی نه‌ته‌وه‌ی كورد له‌ دیدگای ژماره‌كانی ساڵی 1959 ی رۆژنامه‌ی ئازادی دا‌ به‌ چه‌ند ئه‌نجامێك گه‌یشتین، له‌وانه‌ : له‌دوای سه‌ركه‌وتنی شۆڕشی ته‌موزی 1958 و دامه‌زراندنی سیسته‌می كۆماریی، بۆ یه‌كه‌مجار مۆڵه‌ت به‌ حیزبی شیوعی عێراق درا رۆژنامه‌ی ئاشكرا ده‌ربكات ئه‌وه‌ بوو له‌ 1 ی ئایاری 1959 دا یه‌كه‌مین ژماره‌ی (ئازادی)وه‌ك زمانحاڵی لقی كوردی ئه‌و حیزبه‌ ده‌ركرا. هه‌روه‌ها به‌و ئه‌نجامه‌ گه‌یشتین كه‌ خه‌باتی نه‌ته‌وه‌یی كورد به‌شێك بووه‌ له‌و لایه‌نانه‌ی كه‌ ئه‌م رۆژنامه‌یه‌ بایه‌خی پێداوه‌ و له‌م رووه‌شه‌وه‌ تێڕوانینی خۆی له‌سه‌ر ئه‌و بزووتنه‌وه‌یه‌ ده‌ربڕیوه‌ كه‌ ئه‌ویش له‌ سۆنگه‌ی تێڕوانینی حیزبی شیوعییه‌وه‌ بووه‌ كه‌ له‌و كاته‌دا دانیان به‌م جووڵانه‌وەیه‌ دا ناوه‌ و كوردیان وه‌ك نه‌ته‌وه‌یه‌ك ناساندووه‌ و دانیان به‌ خه‌باته‌كه‌شیدا ناوه‌، به‌ڵام له‌ گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا پێیانوابوو كه‌ به‌ پێی هه‌لومه‌رجه‌كه‌ ده‌بێت له‌ چوارچێوه‌ی خه‌باتی ئه‌و گه‌لانه‌دا بێت كه‌كوردی به‌ سه‌ردا دابه‌ش كراوه‌. هاوكات به‌وه‌ش گه‌یشتین سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌م رۆژنامه‌یه‌ دانی به‌ ره‌وایه‌تی خه‌باتی نه‌ته‌وه‌یی كورددا ناوه‌ له‌ هه‌موو بەشەکانی كوردستان و هاوكات بابه‌تی ده‌رباره‌ی مێژوو و دۆخی ئه‌م خه‌باته‌ له‌ ته‌واوی كوردستان نووسیوه‌، به‌ڵام له‌ گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا له‌ دیدگایه‌كی سیاسی و ئایدیۆلۆجییه‌وه‌ ده‌ستی بۆ ئه‌م پرسانه‌ بردووه‌ و له‌ روانگه‌ی به‌رژه‌وه‌ندی وبۆچوونه‌كانی بلۆكی سۆسیالیستییه‌وه‌‌ ئه‌م كاره‌ی كردووه‌. هاوكات له‌ باسی خه‌باتی نه‌ته‌وه‌یی باشوری كوردستان دا، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له‌و كاته‌دا حیزبی شیوعی زۆر له‌ عەبدولکەریم قاسمه‌وه‌ نزیك بووه‌ وخۆی به‌ خاوه‌نی شۆڕش و كۆماره‌كه‌ زانیوه‌، بۆیه‌ له‌م گۆشه‌نیگایه‌وه‌ مامه‌ڵه‌ی له‌ گه‌ڵ خه‌باتی نه‌ته‌وه‌یی كورد دا كردووه‌، هانی كوردی داوه‌ بۆ برایه‌تی له‌ گه‌ڵ عه‌ره‌ب وپاراستنی یه‌كپارچه‌یی و یه‌كڕیزی عێراق و پاراستنی كۆماری نوێ، كه‌ زۆر جار وا هه‌ست ده‌كرێت ڕۆژنامه‌كه‌ زمانحاڵی حكومه‌ت بووبێت.