ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

 ئەحمەد كامەران/ زمان و شارستانیەت

21 شووباتی هەموو ساڵێك وەكو ڕۆژی زمان دیاری كراوە, كەئەمەش ڕۆژێكی گرنگە چوونكە زمان وەكو ئەوەی كە دەگوترێت بە ناسنامەی سەرەكی گەلان دادەنرێت واتە بۆ ناسینەوەی هەر گەلێك لە ڕووی كولتووری و شارستانیەكەی سەرەتا لە ڕێگای زمانەكەیەوە پەنجە دەخرێتە سەر ئەو گەلە بۆ ناسینەوەی.

ئەگەر چی بە درێژایی مێژوو بەچەندین زمان بوونیان هەبووە كە هەریەكەیان تایبەت بە گەلێكبوونە بەڵام لەگەڵ لە ناوچوونی ئەو گەلەوە ڕاستەوخۆ زمانەكەش لەگەڵی لەناوچووە , بۆ نموونە وەكو زمانی (سۆمەری و ئەكەدی) كە خاوەنی زمانێكی تایبەت بەخۆیان بوون بەڵام كەچی لەگەڵ لەناوچوونیان زمانەكەیشیان فەوتا بەڵام ئەوەی كە ئێستا مابێتەوە لە پاشماوەی ئەو دووزمانە ئەوەیە كە لەناوەندە ئەكادیمیەكان خوێندنەوەی لەسەر دەكرێََت , یاخود تەنها توێژینەوەی لەسەر دەكرێت لەگەڵ ئەوەشدا وەكو لایەنی مێژوویی دەخوێنرێت بۆ ناسینی زمانی ئەو دووگەلە, هەرچەندە ئەم دوو زمانە وەكو نمونەیەك بوو كە خستمەڕوو كە لە خۆی لە بنەڕەتدا بە چەندین زمانی دیكەمان هەبووە كە بە درێژایی مێژوو لەناوچوون لەگەڵ ئەوەشدا لە مێژوو تۆمار نەكراون كەبە نادیاری ماونەتەوە,ئەگەر چی لە ئێستادا لە سەدەی بیست و یەكداین كە نزیكەی 1600 زمان بوونیان هەیە لە جیهان وە جگە لەو زمانانە كە هەر زمانێك خۆی لە چەندین لەهجەیەك دەبینێتەوە كە ئەمەش خۆی لە خۆیدا جێگای سەرسوڕمانە كە گۆیەكی زەوی ئەم هەموو زمان و لەهجەیەی لە خۆ هەڵگرتوە لە پاڵ ئەوەشدا زۆری ئەم زمانانە لەلایەكی دیكەوە بۆتە مایەی نائارامی كە هەرخاوەن زمانێك هەڵدەستێت دەیەوێت خۆی بسەپێنێت بەسەر زمانەكانی دیكەدا كە ئەمەش لە دەرئەنجامەكەیدا جەنگ و ململانێ درووست دەبێت, لەگەڵ ئەوەشدا هەندێكیان بەهۆی بارودۆخی جیا جیاوە مەترسی لەناوچوونیان لەسەرە كە ئەمەش دەبێتە هۆی لەناوچوونی ئەو گەلە.

هەركاتێك دەربارەی پرسێك قسەبكەین یان تاوتوێ بكرێت پێویستە ناوی گەلێكی ستەملێكراو بێتە نێو ئەو پرسانەوە كە ئەویش گەلی (كوردە) ئەگەرچی پرسەكە دەربارەی زمانە بێگومان كوردیش یەكێكە لەو گەلانەی كە خاوەن زمانیكی فراوان و تایبەت بەخۆیەتی كە بەپێی ڕیزبەندیەكان بێت لە پلەی (40)هەمین زمانی جیهان دایە, بەڵام ئەوەی كە جێگای نیگەرانیە ئەوەیە كە ئەم گەلە بە درێژایی مێژوو هەوڵدراوە ناسنامەكەی لێ بسێننەوە كە ئەویش زمانە شیرینەكەیتی لەپاڵ ئەوەشدا داگیركردنی خاكەكەی , بەتایبەتیش لەلایەن گەلانی ( فارس و عەرەب و تورك) ئەگەر چی ئەم سێ گەلە ڕەگەز پەرستە بەردەوام هەوڵیان داوە زمانی كوردی و بوونی كورد بسڕێننەوە لە نەخشەدا یاخود هەوڵی بچووكردنەوەیان داوە لە هەموو ڕوویەكەوە بەڵام هەمیشە شكستیان هێناوە هەردەم شكستیش دەهێنن بەرامبەر بە گەلی كوردی خێر لە خۆ نەدیو, ڕەنگە لە هەندێ لایەنەوە بەشێوەیەكی كرچ و كاڵ گاریگەریان درووست كردوە بۆ سەر زمانی كوردی بەڵام نەیان توانیەوە تەواوی زمان و شارستانیەتی خۆیان بەسەر گەلی كوردا بسەپێنن.

هەڵبەتە پرسێكی تری مەترسیدار بۆ سەر زمانی كوردی بریتیە لە حوكمی دەسەڵاتدارانی كوردی كە ماوەی 28 لە هەرێمی كوردستان دەسەڵاتیان گرتۆتە دەست, كە وایان كردوە ژینگەیەكی نا لە بار بۆ خەڵكی هەرێمی كوردستان درووست بكەن لە هەموو ڕوویەكەوە, كە هەر جارەو خەڵك تووشی قەیرانێك دەكەن جارێك كارەبا و نەوت و غاز و بێ كاری و نەبوونی دامەزراندن بۆ گەنجان, كە دەرئەنجامی ئەم هەموو ناخۆشیە دەبێتە هۆی ئەوەی لەلای بەشێكی زۆری تاكی كوردی ڕقی لە زمانی خۆی ببێتەوە وە بەتایەتیش لە نێو بەشێكی زۆر چینی گەنجان كە دەبینێت هەلی كاری دەست ناكەوێت كەچی دەڵێت: زمان و ئاڵا و خاك بەمن چی كە هەلی كارێكم دەست ناكەوێت, بێگومان ئەم قسانە جێگای داخە چوونكە زمان و خاك و ئاڵا هیچ پەیوەست نەكراوە بەم دەسەڵاتە بەڵكو ئەوە شەرەفێكە وەكو هەموو گەلێكی تر هەمانە, ئەگەر چی ئەم بارودۆخە وا بەردەوام بێت ئەم تۆزە خاك و زمان و ئاڵایەشمان دەكەوێتە لێواری مەترسیەوە لەلایەن دووژمنانەوە, بۆیە ناكرێت بەهۆی پرسێكی سیاسی و ئابووری كۆمەڵێك پرسی دروستكراودا ئێمە زمانی خۆمان بخەینە مەترسیەوە , چوونكە دوایی دووژمنان ئەم هەلانە بۆ خۆیان دەقۆسنەوە وە چەندین كاری نەخوازراو بەرامبەر بە كورد ئەنجام دەدەن.

(هەردەم زیندو وشیرین بێت زمانی كوردی)

 

ئایا جیهان لە داهاتوودا خۆی لەیەك زماندا دەبینێتەوە بۆ سەرجەم مڕۆڤایەتی؟