ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

 

دیمانە: هێرش مەغدید

قسەكردن لەسەر ئایین و عەلمانیەت و ئیسلامی سیاسی وەكو كۆمەڵێك چەمكی گرنگی ناو مێژووی مرۆڤ، گفتوگۆیەكی بەردەوامی نێوان من و هاوڕێم زیرەك كەمال بووە، دواتر لەسەر داواكاری من و رەزامەندی بەڕێزیان دەقی گفتوگۆی نێوانمان كە چەندین ساڵە درێژەی هەیە كردە زنجیرەیەك دیمانە، بەهیوام لە ئایندەدا درێژەی هەبێت و ببێتە پڕۆژەیەكی تێرو تەسەلترو هەمەلایەنتر.

 

- ئایین باس خواسێكی گەورەی سەر زاری نێوان هەموو ئەوانەیە كە چ بە رەهایی رەتی دەكەنەوەو چ ئەوانەشی لەسەر هەمان فۆڕمی رەهایی بوون شوێنكەوتەی ئایینن، تۆ چ روانین و لێكدانەوەیەكت بۆ ئایین هەیە؟ یاخود ئایین لای تۆ چۆن پێناسە دەكرێت؟

+ دیارە بەر لەوەی بێمە سەر وەڵامدانەوەی ناوەڕۆكی پرسیارەكەت، من لایەنگری هیچ ئایین و رێبازێكی فیكری و فەلسەفی و سیاسی نیم بە مانا رەهایی و پیرۆزییەكەی و هەروەها دژی هیچ كامێك لەوانەش نیم لەسەر هەمان فۆرم و نێوەڕۆك، چونكە من هیچ جۆرە میتۆدێكی زانستی و فەلسەفی هەر كام لەم رێبازانە لای من ئەوەندە دەوڵەمەندو بێ‌ خەوش و راست نین فۆرم و وێنایەكی پیرۆزییان پێ‌ ببەخشین و لە ئەلف تاكۆتایی بیانكەینە مەنهەجیەت و نەخشەی كایەكانی ژیانی خۆمان و هیچیشیان ئەوەندە لاوازو كەم خوێن و بێ‌ ئەرزش نین فڕێیان بدەینە دەرەوەی ژیان.

لای من وەكو چۆن جوانی جۆرێكە لە بەرهەمی چنینەوەی چاوی ئینسان، ئاواش هەر مرۆڤەو جۆرێك لێكدانەوەو تێگەیشتنی خۆی بۆ جیهانبینی ئایینی و فیكری و سیاسی هەیە، چونكە رەهایی بوون كە فۆرم و نێوەڕۆكە هەرە ترسناكەكەی فیكرە، لە فۆڕمی ئایین سەلەفییەتی فیكری و داعش دروست دەكات و لە فۆڕمی مۆدێرنەشدا هێتلەرو مۆسۆلینی و سەدام و فاشیزم و نازیزم دروست دەكات، سەرەنجام هەردوولا لە یەك سەرچاوە وزە وەردەگرت كە ئەویش توندڕەوی سەلەفیەتی فیكرییە.

 

- ئەگەر بكرێت بەر لەوەی شۆڕبینەوە بۆ ناو كرۆكی باسەكە بە كورتیش بێت لەسەر ئایین خۆی قسە بكەیت؟ 

+ قسەكردن لەسەر ئایین توانایەكی فیكری و زانستی وردی دەوێت، چەندین بیرمەندو فەیلەسووفی مەزن بە درێژایی سەدان ساڵی رابردوو تێزە فیكرییەكانی خۆیان بۆ ئایین تەرخانكردووە و لە هەوڵی ئەوەدا بوونە لە بنەماكانی ئایین تێبگەن، دەكرێت بڵێین جۆرێك لە جیاوازی لە نێوان ئاینەكاندا هەیە, بەڵام ئاینەكان لە فۆڕمە گشتییەكانیاندا دەچنەوە سەریەك سەرچاوە و لەوێوە تێكەڵاوی ژیانی گشتی دەبن.

پێم وایە ماركس لە هەموو فەیلەسووفەكانی تر، ورتر و بابەتیانەتر قسەی لەسەر ئایین كردووە و شرۆڤەی فاكتەرەكان و بیانوەكانی دروست بوونی ئایینەكانی شیكردتەوە، ماركس دەڵێت (ئایین بریتییە لە هۆشیاری كۆمەڵگا لە قۆناغێكی دیاریكراوی مێژووییدا) لە شوێنێكی تردا دەڵێت ئایین بریتییە لە هۆشیارییەكی نووستوو، ئایین پەناگە و هیوای ئەوانەیە كە ژیان خستووینەتیە دەرەوەی بازنەكانی خۆی و لە هەموو جۆرە چێژوو مافێك بێبەش كراون، هەربۆیەش هەر خودی ئەو فەیلەسووفە دەڵێت نابێت هێڵێكی راست و چەپ بەسەر ئاییندا بهێنین و یەكسانی بكەین بە هیچ! نابێت پەلاماری دەقە ئایینییەكان بدەین و هەستی خەڵكانی ئایین پەروەر زامدار بكەین، نابێت بە زمانێكی سادەگۆیی و رووكەشانە لەسەر ئایین قسە بكەین و بیخەینە ناو جوغزێكی سیاسی و كۆمەڵایەتی رووت. بەڵكو دەبێت وەكو كۆمەڵێك چەمكو بنەمای فیكری لە ئاسماندا دایبگرین و لەناو كات و شوێندا جێگری بكەین و لەوێوە گفتوگۆی لەسەر بكرێت و بخرێتە ژێر چاودێری و زەڕەبینی زانستی و مەعریفی و فەلسەفی، ماركس دەڵێت نابێت ئێمە ئایین وەكو بوونێكی مێژوویی و ئامادە لەناو كایەكانی مێژوودا بەبێ‌ شڕۆڤەیەكی وردو عەقڵانی رەتبكەینەوە، بەڵكو دەبێت ئێمە گفتوگۆیەكی هێمن و عەقڵانی لەسەر ئەو ژینگەیە بكەین كە ئایین تیایدا لەسەری جێگیرە، پێویستە لەو هیواو ئومێدانە تێ‌ بگەین كە مرۆڤ لەناو ئاییندا بەدوایاندا دەگەڕێت، هەڵبەت كەم گەل و نەتەوە هەیە ئایینی خۆی نەبێت و دەكرێت بڵێین زۆر لە ئایینەكان لەسەردەمی خۆیاندا شۆڕشی خەڵكی چەوساوە بووە، مرۆڤیان لە كۆمەڵێك قەیدو كۆت و زنجیرو چەق بەستن دەرهێناوەو خستوویەتیانە سەر زەمینی واقیعێكی نوێ‌، بەڵام لەبەر ئەوەی ئایین ناتوانێت و هێزو وزە ناوەكییەكانی لەو ئاستەدا نەبووەو نییە خۆی لەگەڵا هەلومەرج و گۆڕانكارییەكان بگونجێنێت، لەبەر ئەوەی ئایین ئەوەندەی گرنگی بە رۆژی دواییی و مردن دەدات، گرنگییەكی ئەوتۆ بە ژیان و دنیا نادات، بۆیەش دواتر هەر خودی ئەو ئایینەی سەردەمانێك و لە قۆناغێكی دیاریكراوی مێژووییدا پەناگەو هیوای چەوساوەكان بووە، دواتر بۆتە بەربەست لە بەردەم رەوتی پێشكەوتن و دنیای مەدەنیەت و شارستانیەت، ئایین مەرگ و ژیان چوون یەك دەكات، واتا لە جیهان بینی ئایینەكاندا ژیان واقیعێكە خودا دروستی كردووە بۆ ئەوەی مرۆڤ تیایدا خۆی ئامادە بكات بۆ مردن.

واتا لە دیدو قەناعەتی ئاییندا بەتایبەتی هەرسێ‌ ئایینی ئاسمانی ژیانی سەر زەمینی خۆ ئامادەكردنی مرۆڤە رووەو مەرگ و هەر خودی ژیان، بۆ ئەوەی خوڵقاوە تاكو مرۆڤ تیایدا خوا بناسێت و لە قودرەت و تواناو هێزی خوا تێ‌ بگات، هەڵبەت بەشێكی تر لە ماهییەتی فیكری ئایین، ئەوەیە كە ئایین خۆی دەخاتە سەرووی كات و شوێن و وەكو مێژوو خۆی وێنا دەكات، بۆیەش دەبینین زۆرجار كە ئایین رووبەڕووی پرسیارێكی فیكری قورس دەبێـتەوە خۆی لە وەڵامدانەوە دەبوێرێت و دەڵێت ئەمە زانستێكەو تەنها خوا خۆی دەیزانێت، من خۆشم بڕوایەكی پتەوم بەو تێزە هەیە كە دەڵێت ئەگەر مردن نەبوایە ئایین نەدەبوو، چونكە بەشێكی گەورەی لە دایك بوونی ئایین و خۆبەستنەوەی مرۆڤ بە ئایینەوە ترسان بووە لە مردن، تێنەگەیشتن بووە لە مردن، بیرمان نەچێت چونكە مردن وەكو هێزێكی شاراوەو نادیار وایە، بۆیەش یەكێك لەو وێنانەی مرۆڤ بۆ خوا دروستی كردووە ئەوەیە كە خوا لەسەرووی كات و شوێنە.

 

- لە كوێوەوە دەكرێت رەخنەی جددی لە ئایین بگیرێت؟ ئایا ئایین وەكو دەق خۆی دەداتە دەست رەخنە؟ یان بۆ دەبێت هەر جۆرە قسەكردنێك لەسەر كەسایەتییەكی ئایینی یان مێژووی سیاسی ئایین زۆرجار یەكسان دەكرێت بە هێرشكردن بۆ سەر پیرۆزییەكانی ئایین؟

+ من وای دەبینم كە ئایینەكان بۆ سەردەمی خۆیان جۆرێكی تازەگەری بوونە، بەڵام ئەگەر هەر لە سەرەتای مێژووی سەرهەڵدانیان نەیانتوانی سەر زەمینی ژیانی مرۆڤ بكەنە مەڵبەندی تەبایی و لێبوردەیی و ئاشتی و ئازادی و یەكسانی، بگرە سەرجەم ئایینەكان هەموو رەنگ و ئاڵاو واڵاكانیان بەلاوەناو ژیانی مرۆڤیان لە چوارچێوەی دوو رەنگ و دوو وێنە كۆكردۆتەوە، رەش و سپی بەهەشت و دۆزەخ، شەیتان و رەحمان، لە روانگەی ئایینەكان مرۆڤی باش و عاقڵا و زانا ئەو كەسەیە كە شوێنكەوتەی ئەوان بێت و مرۆڤ لە دیدی ئەوان بوونەوەرو كائینێكی بەستەزمانەو تەنها گوێی هەیە، ئەوان مرۆڤی قسەكەر و بیركەرەوە و خاوەن رای تایبەتییان خۆش ناوێت، بۆیەش دەبینین مرۆڤی ئایینی مرۆڤێك ئەوەندەی گوتاری ئایینی رۆژانی هەینی و حیكایەتەكانی شەڕی ئەسحابەو كافرو سەرجەم بەسەرهاتە ئاینییەكان دەیوروژێنێت، ئەوەندە وتەی فەیلەسووف و شیعری شاعیران و توێژینەوەی توێژەران نایوروژێنێت، مرۆڤی ئایینی كائینێكەو بوونەوەرێكە زمانی قسەو گفتوگۆی لێ‌ سەنراوەتەوەو تەنها لە رێگای گوێیەكانی بۆی هەیە پەیوەندی بە مەعریفە و زانستو پرسە دنیاییەكانەوە بكات، واتا بۆی هەیە تەنها گوێیەكانی بەكاربهێنێت بۆ زانین و بیستنو وەرگرتنی زانیاری، ئەویش ئەو فەرموودەو زانیارییانەی سەدان ساڵە هەزار بارە دەبنەوەو بە پیرۆزكردنی چەمكەكان و خۆ وێناكردنی سەركردەكان نائاینییەكان وەكو كائینێكی پیرۆزو سەرووی رەخنە، رەهەندێكی ئایینیشی هەیە، جا با ئەو حوكمڕان و دەسەڵاتداری هەڵگری هەر جۆرە ناسنامەو ئیدیعای هەر جۆرە بنەمایەكی مۆدێرنە بكات، ئامادە نەبوونی سەركردەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بۆ چۆڵكردنی كورسی حوكمڕانی بەشێوەیەكی دیموكراسی و چۆڵنەكردنی شوێنی خۆیان بۆ كەسانی لە خۆیان لێهاتووترو شایستەتر، وای كردووە ئایین و پیاوو گروپ و هێزە ئایینییەكان لە ژێرەوە گەمەی سیاسی خۆیان بكەن و لەناو خانە وردەكانی ژیانی كۆمەڵگا وردە وردە نەشونما بكەن و دواتر رەگو ریشەی خۆیان بەناو كایەكانی ژیاندا بڵاوبكەنەوەو دواتریش بە قسەو گوتارو كردەوە ببنە مایەی هەڕەشەو مەترسی بەسەر كلتورو فیكری پێشكەوتن و تازەگەری و كرانەوە لەباربردنی دژایەتی كردنی دەسەڵاتە حوكمڕانەكانی رۆژهەڵات بۆ دیموكراسییەت و دەستكەوتە فەلسەفییەكانی مۆدێرنە وایكرد گەلان لە هەموو شتێك نائومێدبن و هیچ جۆرە بڕواو متمانەیەكیان بە پێشكەوتن و بەرهەمە فەلسەفی و مەعریفییەكان دنیای مۆدێرنە نەمێنێت و سەرەنجام بگەڕێنەوە ناو تونێلە تاریك و راڕەوە كۆنەكانی ژیانی رابردوو، ئاخر جاران و لەناوەڕاستی پەنجاكانی سەدەی بیستەم بەسەرەوە خەڵكی لە خۆشەویستی داریوش و ماركس ریشیان دەهێشتەوە، ئێستاش لە خۆشەویستی ئوسامە بن لادن و ئیسلامبولی و ئەبوعەلای مەودودی و قەرەزاوی ریشیان دەهێڵنەوە. جاران خەڵكی منداڵەكانیان و گەنجەكانیان دەناردە خولی فێربوونی گۆرانی و مۆسیقا و ئێستا دەیاننێرن بۆ ئەزبەركردن و فێربوونی وانەكانی ئایینی، جاران لە گوندو شار بە دەگمەن نەبوایە كەس ناوی عەرەبی لە منداڵەكانی نەدەنا، تەنانەت ئەو كوردانەی لە بەرەی رژێمە یەك لە دوای یەكەكانی عێراقیش پێگەو بەرپرسیارێتیان هەبوایە، ناوی كوردیان لە منداڵەكانیان دەنا، جاران تەنانەت مزگەوت و تەكیەو خانەقاو دیوەخان و ناوەندە كۆمەڵایەتییەكانی تر شوێنی ئەزبەركردنی شیعرەكانی نالی و جزیری و مەحوی .. بوون، ناوەندی فێربوونی زمانی كوردی و بەرگریكردن بوون لە ماهییەتی نەتەوایەتی و ئاشنابوون بە مێژووی خۆمان، ئێستا بەشی زۆری مزگەوت و ناوەندەكانی تر شوێنی ئاشناكردنی منداڵ و گەنجەكانمانن بە سەید قوتب و حەسەن بەنناو مەودودی و ئیسلامبولی، ئێستا بەناو دیموكراسیخوازو حزبی ماركسی و چەپ و پێشكەوتووخوازەكان لە میدیاو تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان بە زمانێكی سادەو زبرو رووشاندن بەربوونەتە گیانی یەكتری و بۆ دەرمانیش بەلای شەڕو ململانێكردن لەگەڵا ئیسلامی سیاسی و سەلەفیەتی فیكری و گروپ و هێزە كۆنەپەرستەكاندا ناچن، بگرە فەلسەفەو زانستو مەعریفەی مرۆییی و ئامرازەكانی تەكنەلۆژیای گەیاندن و راگەیاندن كراونەتە ئامرازی پەرەپێدانی فیكری سەلەفی و پاشەكشە پێكردنی تازەگەری.

 

- باشە چی وادەكات گەلان هەر لە دۆخی ئاییندا بمێننەوەو نەتوانن بازبدەن بۆ ئەودیوی شوراكانی زانینو پێشكەوتن، بەتایبەتیش لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و سەرجەم وڵاتانی ئیسلامی، بۆچی گەلانی ئەوروپا توانیان رێنیسانێك بەرپا بكەن و ئایین لەگەڵا دنیای مۆدێرنە بگونجێنن، بۆچی ئەو رێنیسانسە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست سەریهەڵنەدا؟

+ هەڵبەت هۆكارەكان زۆرن و وەڵامدانەوەی پرسیارێكی ئاواش توانایەكی فیكری و فەلسەفی و زانستی و سۆسیۆلۆژی قووڵی دەوێت، بەڵام بیرمان نەچێت ئەو كۆمەڵگایانەی لەناو بەستەڵەك و ئایدیۆلۆژیای چەق بەستوو گیریان خواردووەو، ناتوانن تەكان بدەن و خۆیان لەو چەقینە دەرباز بكەن، ئەو كۆمەڵگایانەن بە درێژایی مێژوو دیكتاتۆریەت و فاشیەت و توتالیتارییەت حوكمی كردوون، ئەو كۆمەڵگایانەن كە غەریب و نامۆكراون بە دیموكراسیەت و كلتوری كرانەوەو تازەگەری، پێویستە ئەوە بزانین كە سیستەمە حوكمڕانییانەی كە بە درێژایی نیوەی یەكەمی سەدەی بیستەم بەسەرەوە حوكمڕانی وڵاتانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستو زۆر وڵاتی تری دنیایان كردووە، ئەگەرچی ناوی دیموكراسی و سۆسیالیستی و عەلمانییان لە خۆیان ناوە، بەڵام لە كردەوە لە پراكتیزەكردنی سیاسەتی كاركردنیان لەسەر زەمینی واقیعداو لە ناوەڕۆكی بیركردنەوەو روانینیان بۆ پرسی ئیدارەدانی كۆمەڵگاو كایەكانی پێشكەوتن، شێوازێك بوون لە حوكمڕانی ئایین ، هەڵبەت ئایینیش لە فۆڕمە داخراوەكەی، لای ئەوان دیموكراسیەت و مۆدێرنە گەمەیەكی سیاسی و چەكێكی ترسناكی دەستیان بووە بۆ گەوجاندنی كۆمەڵانی خەڵكو راگرتنی رەوڕەوەی زانستو پێشكەوتن لە شوێنی خۆی.

سەرۆكو دەسەڵاتدارە سیاسییەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەوپەڕی وردبینی و فێڵبازانە ئایینیان وەكو چەكێكی بەهێز بۆ مانەوەو درێژەپێدانی حوكمڕانی خۆیان بەكارهێناو كردیانە یەكێك لە پایە هەرە بەهێزو كۆنكرێتییەكانی راگرتنی دەسەڵاتی خۆیان، لەلایەك توانیان پیاوانی ئایینی و ناوەندو گروپە ئایینیەكانیان بەگژ حزب و هێزە چەپ و ماركسی و دیموكراسییەكاندا وەناو بە تۆمەتی هاوردەكردنی فیكری سەلەفی و كلتوری كافرەكان وێنەی سیاسی و كۆمەڵایەتی ئەو حزب و هێزنە لەبەر چاوی خەڵك و لەسەر زهنیەتی رای گشتی ناشیرین كردو خۆیشی كردە بەرگریكارو پارێزەری ئایینی و داب و نەریت و بونیادە تەقلیدو داڕزاوەكانی كۆمەڵگا، بەمەش توانیان بەوپەڕی لێزانی شەڕی گەورەیان لە نێوان ناوەندە ئایینەكان و گروپ و حزب و هێزە چەپو ماركسی و دیموكراسییەكان دروست كردو شەڕێك سەرەنجام بە شكستی فیكری پێشكەوتووخوازی و سەركرەوتنی ناوەتە ئایینەكان كۆتایی هات.. سیستەمە دەسەڵاتدارەكان بەربەستێكی پۆڵاین و بەهێزیان لە بەردەم ئەو كلتورە پێشكەوتووخوازە دروست كرد كە جیاوازییەكان دەخاتە چوارچێوەی گفتوگۆیەكی عەقڵانی و بەیەكەوە ژیانێكی دیموكراسیانە، هەڵبەت ئەو سیستەمە دەسەڵاتدارانە كە بنەمای حوكمڕانیان فاشیەت و دیكتاتۆریەت بوو ئایینیان وەكو ئایین قبوڵ نەبوو، بەڵكو ئایین و پیاوانی ئایینیان خستبووە ناو جوغزو گەمەیەكی سیاسی و بۆ مەرامی تایبەتی خۆیان بەكاریان هێنان.

 

- ئەو سیستەمە حوكمڕانییانەی تۆ باسیان دەكەی بۆ درێژەدان بە تەمەنی سیاسی خۆیان بە تەنها سوودییان لە ئایین بینی یان سوودیان لە بەرهەمەكانی مۆدێرنەی ئەوروپیش بینی؟ چونكە من وا هەست دەكەم دەسەڵات لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەسەرجەم ئامرازەكانی ئایین و مۆدێرنە خەریكی چەوساندنەوەی مرۆڤ و بەرفراوانكردنی كایەی حوكمڕانی خۆیەتی؟

+ راستە ئەو دەسەڵاتدارانەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست سوودێكی یەكجار زۆریان لە دەستكەوت و بەرهەمەكانی دنیای مۆدێرنەوە وەرگرت، بەڵام ئەوان تەنها دەستكەوت و بەرهەمە تەكنەلۆژیا سەربازییەكانی دنیای مۆدێرینەیان وەرگرت، بەڵام فەلسەفە و عەقڵانییەتی ئەو مۆدێرنەیان رەتكردەوە، بنەمای هێزو سیستەمی سەربازی و هێزی پۆلیس و ئاسایشیان لە ئەوروپا وەرگرت، چەك و تەقەمەنی و بەرهەم سەربازی و ئامرازەكانی شەڕیان لە ئەوروپا هێنا، بەڵام دیموكراسیەت و عەقڵانیەت و لێبوردەیی و كلتورو مافی مرۆڤ و بەیەكەوەژیانی دیموكراسیانەو مەدەنیانە كەبەشێكی گەورەی دەستكەوتی مۆدێرنە بوون رەتكردەوەو بگرە نەك هەر رەتیانكردەوە بەڵكو ئەو چەمك و بەها مرۆیی و عەقڵانیانەیان بە جۆرێك شێواند كە رای گشتی لە دژ بوروژێنن و بەگژی دابكەنەوە>

راستە زیاتر لەسەد ساڵە وڵاتانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە عێراق و كوردستانیشە تێكەڵاوی و سەروكاریان لەگەڵا مۆدێرنەی ئەوروپا هەبووە، بەڵام گوتم ئەوانە بە تەنها دەستكەوتو رووكارە دەرەكییەكان و تەكنەلۆژیای شەڕی مۆدێرنەیان بۆ بەهێزكردنی پایەو بنەمای حوكمڕانی خۆیان وەرگرت و چ بەهاو كلتوری فەلسەفی و دیموكراسیش هەیە خستیانە ژێر پێی خۆیان، بۆ نموونە كاتێك لە سەدەی نۆزدەیەمی زایینیدا دەوڵەتی نەتەوەیی لە ئەوروپا دادەمەزرێت، ئیدی ئەو مۆدێلە دەگوازرێتەوە بۆ رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و زۆر شوێنی تر، لە ئەوروپا دەوڵەت لەگەڵا خۆیدا تەوژمێكی نوێی فیكری و فەلسەفی و سیاسی حوكمڕانی دەهێنێت،بۆ نموونە پەرلەمان و دادگاو رۆژنامەگەرییەكی چالاك، سوپا، بنەمایەكی فەلسەفی فیكری نوێ‌ لە ئاستی پەروەردەو خوێندنو تازەگەری دەكاتە كۆڵەگەی سەرەكی خۆی. رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەوڵەت وەكو فۆرمێكی سیاسی دنیای مۆدێرنە وەردەگرێت، بەڵام دیموكراسیەت و عەڵمانیەت وەرناگرێت، یان ئەگەر دیموكراسیەت وەربگرێت وەكو ئەوەی ئێستا لە ئێران هەیە بەڵام عەڵمانیەت رەتدەكاتەوە، ئەگەر عەڵمانیەت وەربگرێت وەكو ئەوەی لە توركیا هەیە ئەوا دیمكوكراسیەت رەتدەكاتەوە، ئەمەش وایكردو بووە هۆی ئەوەی كە گەلانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەم مۆدێل و شێوازە حوكمڕانییە بێزار بێت كە بە رووی دەرەوە و لە رووی رووخسار تازەگەری بوو، بەڵام لە رووی ناوەڕۆك هەمان تان و پێی حوكمڕانی میرنیشنەكانی سەدەكانی رابردوو بوو، چونكە دەوڵەت بووە چوارچێوەیەك و ناوەندێك بۆ پێگەیاندن و دەوڵەمەندكردنی كۆمەڵێك بنەماڵەو دەسەڵاتی سیاسی، كە تیایدا هاووڵاتی و دانیشتوانەكەی خستە دەرەوەی ژیانو رێز و حورمەتو مافەكانیانی خستە ژێرپێی بەرژەوەندییەكانی خۆیان.