ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

دووڕێیانی لامه‌ركه‌زی له‌هه‌رێمی كوردستان
+راگه‌یه‌ندراوی رۆژنامه‌وانی:
راپۆرتێكی شیكاری تۆڕی ئه‌لته‌رناتیڤ بۆ په‌ره‌پێدان و دیموكراسییه‌ كه‌ تیایدا شیكاری بۆ بناغه‌ و پاساوه‌كانی لامه‌ركه‌زی ده‌كات.هه‌ڵوێستی به‌شێك له‌ هاوڵاتیان ده‌خاته‌ڕوو.به‌پێی راپۆرته‌كه‌ زۆرینه‌ی هاوڵاتیان له‌گه‌ڵ چه‌سپاندنی لامه‌كه‌زین و له‌هه‌مان كاتیشدا پێیان وایه‌ كه‌ لامه‌ركه‌زی له‌چوارچێوه‌ی یاساكانی كوردستاندا بوونی لاوازه‌.به‌پێی ده‌ستووری عێراقیش هه‌روا ئاسان نیه‌.ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ پاساوی سیاسی و سه‌پاندنی ئه‌مری واقیعه‌.لامه‌ركه‌زی نه‌ك هه‌ر له‌ به‌رنامه‌ی كابینه‌ی نۆیه‌می حكومه‌تی هه‌رێم ئاماژه‌ی بۆ كراوه‌ ،به‌ڵكو له‌ كابینه‌ی رابردووشدا ئاماژه‌ی بۆ كراوه‌ ،به‌ڵام هیچی جێبه‌جێ نه‌بووه‌.
له‌كۆتایی راپۆرته‌كه‌دا چه‌ندین راسپارده‌و پێشنیار خراونه‌ته‌ڕوو.
تۆڕی ئه‌لته‌رناتیڤ بۆ په‌ره‌پێدان و دیموكراسی
هه‌ولێر-28ی ئایار 2020

 

تۆڕی ئەلتەرناتیڤ بۆ پەرەپێدان و دیموكراسی

 دووڕێیانی لامەركەزی لە هەرێمی كوردستان

  زنجیرە (1)
بابەت:راپۆرتی شیكاری
ناوی راپۆرت: دووڕێیانی لامەركەزی لە هەرێمی كوردستان
ساڵی راپۆرت:2020
ئامادەكردنی راپۆرت: عەبدوڵڵا خالید
مافی لە چاپدانی پارێزراوە بۆ تۆڕی ئەلتەرناتیڤ

ئایاری 2020

"ئامانجی ئەم راپۆرتە بریتییە لە زانینی هەڵوێستی هاوڵاتیان لەبارەی پەیڕەوكردنی لامەركەزی لە چوارچێوەی فیدراڵیەتی هەرێمی كوردستان و،ئامادەیی حكومەت و پەرلەمان و حزبەكانی كوردستان بۆ ملدان لە چەسپاندنی ئەو سیستەمە كارگێڕییە و،ئاسۆكانی سەركەوتنی لە هەرێمی

ناوەڕۆكی راپۆرت

پێشەكی...................................4

بەشی یەكەم: چەمكی لامەركەزی،جۆر و بنەماكانی................................................7

بەشی دووم: بناغەكانی لامەركەزی لە هەرێمی كوردستان................................................14

بەشی سێیەم: هەڵوێستی هەوڵأتیان لەبەرانبەر لامەركەزی..............................................25

چوارەم: ئەنجام و راسپاردەكان...........................30

پێشەكی

بزووتنەوەی رزگاریخوازی كوردستان ساڵانێكە لە هەرێمی كوردستان-عێراق هەموو تێكۆشانی سیاسی لەپێناوی بەدەستهێنانی لامەركەزیدا بووە لە عێراقدا كە سەردەمانێك لە شێوەی (حوكمی زاتی) پاشانیش لە نەوەدەكانی سەدی رابردووەوە گەشەی كرد بۆ (فیدراڵی)لە چوارچێوەی عێراقدا.تەنها وێستگەیەكی تێكۆشان كە لەو رێڕەوە ترازا بڕیاری ریفراندۆم و گشتپرسی كوردستان بوو لە 25ی ئەیلوولی 2017دا كە دواجار ئەویش ئامانجەكەی بەدی نەهات !

كورد ئەگەر توانی داخوازییەكانی لە لامەركەزی ئیداری لە عێراق بەدیبهێنێت بۆ ماوەی چەند ساڵێك ئەزموونی حوكمی زاتی بكات،بەڵام دواتر خواستی دەسەڵاتدارانی عێراق بۆ دەوڵەتی مەركەزی ئەزموونەكەی لەبار برد. لە ئێستاشدا لە پراكتیزەكردنی فیدراڵی ڕووبەڕووی كێشمەكێش و ململانێی زۆر دەبێتەوە،كە سەرچاوەكەی خواستی بەغدا لە كەمكردنەوەی دەسەڵاتەكانی فیدراڵی و،خواستی هەولێرە بۆ فراوانكردنی ئەو دەسەڵاتانە!

هاوشان لە گەڵ ئەو كێشمەكێشە لەگەڵ بەغدا،دووكەڵی سپی لە سەربانی ئەنجوومەنی پارێزگای سلێمانییەوە بەرزبووەوە بۆ پەیڕەوكردنی سیستەمی لامەركەزی ئیداری لەنێو فیدراڵیەتی هەرێمی كوردستاندا.دووكەڵەكە لە كاتێكدا بەرزبۆوە كە هەموو وڵاتانی جیهانی بەدەست پەتای كۆرۆناوە گیریان خواردووەو،لێكەوتەكانی ئەو پەتایەش دۆخی هەرێمی كوردستانی لەڕووی ئابووری و كارگێڕییەوە شڵژاندووە.بەتایبەتی ئەوەی كە پەیوەستە بە دابەزینی خێرای نرخی نەوت،كە ئابووری هەرێم چ لەو پشكەی كە لە بەغدا بۆی دێت چ لەوەی كە خۆی نەوت دەفرۆشێت كەوتە بەر ئەو زیانە قورسە.سەرباری ئەو ئاڵوگۆڕە سیاسییەی كە لەناوخۆی هەرێمی كوردستاندا روویداوە،لەلایەك لە دوا هەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستان پارتی دیموكراتی كوردستان و هاوپەیمانەكانی زۆرینەی پەرلەمانیان بەدەستەوەیە،لەولاشەوە ئەنجامەكانی دوا كۆنگرەی یەكێتی نیشتمانی كوردستان لە بەرژەوەندی مانەوەی پەیوەندی پێشووی نێوان پارتی دیموكراتی كوردستان و یەكێتی نیشتمانی كوردستان نیە.ئەوەش بۆ یەكەم جارە لەوەتەی كۆتایهاتنی شەڕی ناوخۆی یەكێتی نیشتمانی كوردستان و پارتی دیموكراتی كوردستان لە ساڵی 1998 هاوكێشەیەكی لەو جۆرە دروست بێت.جووڵەی ئەنجوومەنی پارێزگای سلێمانی بۆ لامەركەزی و دروستكردنی لێژنەی تایبەت بەو بوارە هاوتەریبە لەگەڵ جووڵەی سەركردایەتی یەكێتی نیشتمانی كوردستان بۆ هەمان مەبەست كە چەندین دیدارو كۆبوونەوەیان لە سنووری پارێزگاكە ئەنجام داوە لەگەڵ حزبە سیاسییەكانی ناوچەكە.لەبەرامبەریشدا تا ئێستا جگە لەهەندێك لێدوانی حكومی و حزبی لەلایەن پارتی دیموكراتی كوردستانەوە،نە كۆبوونەوەی هاوبەشی نێوان حكومەت و پەرلەمانی كوردستان لەگەڵ ئەنجوومەنی پارێزگای سلێمانی ئەنجام دراوە،نەش كۆبوونەوەی دوو قۆڵی نێوان پارتی دیموكرات و یەكێتی نیشتمانی تایبەت بەو پرسە ئەنجام دراوە.هەر بۆیە ئێستا هەمووان چاوەڕێی دوا جووڵەكانی لێژنە تایبەتەكەی ئەنجوومەنی پارێزگای سلێمانی و هەڵوێستی حكوومەت و پەلەمانی كوردستانن لەدوای كۆبوونەوەكانی پارتی و یەكێتی.

ئەم راپۆرتە كە تۆڕی ئەلتەرناتیڤ بۆ پەرەپێدان و دیموكراسی پاڵپشتی كردووە خۆی لە چوار بەشدا دەبینێتەوە:

بەشی یەكەم: چەمكی لامەركەزی،جۆر و بنەماكانی.

بەشی دووم: بناغەكانی لامەركەزی لە هەرێمی كوردستان.

سێیەم: هەڵوێستی بەشێك لە هەوڵأتیانی هەرێمی كوردستان لەبەرانبەر لامەركەزی .

چوارەم: ئەنجام و راسپاردەكان.

كە لەبەشی یەكەمدا پشت بەچەند سەرچاوەیەكی تیۆری بەستراوە.لەبەشی دووهەمیدا خوێندنەوەیەك بۆ هەندێك دیكۆمێنتی یاسایی و بەرنامەی چەند كابینەیەكی حكوومەت كراوە.لەبەشی سێیەمیشدا دەرئەنجامی ئەو راپرسییە خراوەتەڕوو كە لەرێگای بەرنامەی گۆگل فۆرمەوە دروستكرابوو،بەشێوەی ئەلیكترۆنی لە ماوەی نێوان 5ی ئایاری 2020 تاوەكو 10ی ئایاری 2020 بڵاوكراوەتەوە.كە لەو ماوەیەدا 297 وەڵامی پرسیارەكانی داوەتەوە لە هەموو ناوچەكانی هەرێمی كوردستان بە زمانی كوردی.لە دوا بەشیشدا ئەو دەرئەنجام و راسپاردانە دەخەینەڕوو كە لەم راپۆرتەماندا پێی گەیشتووین.ئەمەش هەنگاوی یەكەمی زنجیرە راپۆرتێكی تایبەت دەبێت بەو بوارە.

ئامانجی ئەم راپۆرتە بریتییە لە زانینی هەڵوێستی هاوڵاتیان لەبارەی پەیڕەوكردنی لامەركەزی لە چوارچێوەی فیدراڵیەتی هەرێمی كوردستان و،ئامادەیی حكومەت و پەرلەمان و حزبەكانی كوردستان بۆ ملدان لە چەسپاندنی ئەو سیستەمە كارگێڕییە و،ئاسۆكانی سەركەوتنی لە هەرێمی كوردستان.

بەشی یەكەم: چەمكی لامەركەزی،جۆر و بنەماكانی

وڵاتان لەسەر یەك سیستەمی كارگێڕی بەڕێوەناچن.جیاوزای هەیە لەسیستەمی كارگێڕیاندا،تەنانەت هەندێك جار لەنێو خودی یەك وڵاتیشدا زیاتر لە سیستەمێكی كارگێڕی پەیڕەو دەكرێت.هەڵبژاردنی سیستەمە كارگێڕییەكانی وڵاتان و هەرێمەكان پەیوەستە بە چەندین هۆكاری جیاجیاوە هەروەها لە قۆناغێكەوە بۆ قۆناغێكی دیكە گۆڕانكاری بەسەردا هاتووە.بە نموونە یەكێك لە هۆكارەكانی بڕیاردان لەسەر جۆری سیستەمی بەڕێوەبردن لە زۆرێك لە وڵاتان بەهۆكاری رامیاری یان سیستەمی سیاسی وڵاتەكە بووە بەنموونە لە عێراقی سەردەمی بەعسدا سیستەمی كارگێڕی مەركەزی رەها پەیڕەو كراوە،بەڵام بەڕووخانی ئەو رژێمە یەكێك لە گۆڕانكارییە ریشەییەكان هەرچەند كە هێشتا بەتەواوی نەمەیووە گۆڕینی سیستەمی بەڕێوەبردنی دەسەڵات بووە لە عێراقدا بۆ جۆرێك لە لامەركەزی.

بەگشتی شارەزایانی بواری كارگێری حكومی باس لە دوو جۆر لە سیستەمی بەڕێوەبردنی حكومی دەكەن لە جیهاندا،كە هەریەكێك لەوانەش شێوەی جیاجیای هەیە كە دەكرێت بەو شێوەی خوارەوە بیخەینەڕوو:

 

مەركەزیەت پێناسی جیاجیای بۆكراوە بەڵام دەكرێ بڵێین پێناسێكی گشتگیر كە (بریتییە لە سیستەمێكی كارگێڕی كە تیایدا دەسەڵاتەكان لە ناوەند یا نوێنەرانی لە هەرێمەكان كۆدەكرێتەوە و یەك كەسێتی مەعنەویی بوونی دەبێت).كە شارەزایانی بواری كارگێڕی بۆ دووبەشی سەرەكی دابەش دەكەن( كە پەیوەستە بە چڕكردنەوە و چڕنەكردنەوەی دەسەڵاتەكان لە سەنتەردا كە لە شێوەی یەكەم هەموو دەسەڵاتەكان لە ناوەنددا چڕ دەكرێتەوە،لەوی دووەمیشدا هەندێك دەسەڵات دەبەخشرێت بە نوێنەرانی ناوەند لە ناوچە جوگرافییەكان .هەندێك ئەوەی یەكەم بە مەركەزیەتی رەها و ئەوی دووەم بە مەركەزیەتی میانڕەو ناودەبەن،بەڵام لەهەردوو شێوەیدا دەسەڵات لەناوەندەوە سەرچاوە دەگرێت).واتە بەشێوەیەكی گشتی لە ئاستی بەڕێوەبردنی حكومیدا ناوەندگیری بریتییە لەوەی تاكە دەسەڵاتێك لە پایتەختدا بوونی هەبێ و تێكڕای بڕیار لەلای ئەو یان هەندێك جار نوێنەرانی ئەو لەناوچەكانی دیكەدا.ئەوەش واتە:

-دەسەڵاتی كارگێڕی و سیاسی و ئابووری لە پایتەختەوە سەرچاوە دەگرێت.

-هەموو فەرمانبەرانی كارگێڕی لە ناوچەكانی دیكە بەشێوەیەك پەیكەركراون كە سەر بە دەسەڵاتی ناوەندن بە فەرمانی ئەو جووڵە دەكەن و لە ژێر چاودێری ئەودان.

بەپێچەوانەوە لامەركەزی یا نا ناوەندگیری بریتییە لە ( شێوازێكی كارگێڕی بۆ بەڕێوەبردن بەشێوەیەك كە بەشێك لە دەسەڵاتی كارگێڕی دەدرێت بە ناوچە جوگرافی یان هەندێك بەش و كەرتی دیكە لە پاڵ مانەوەی بەشێكی دیكەی دەسەڵات لە لای دەسەڵاتی ناوەند بە سەرچاوەگرتن لە بنەما دەستووری و یاساییەكان).ئەوەش واتە زیاتر لە یەك كەسایەتی مەعنەوی لە وڵاتدا بوونی هەیە و سەرچاوی هەموو دەسەڵاتەكان پایتەخت نابێت و لە ناوچەكان و كەرتەكانی دیكەدا ئەركی دیكە هەیە كە وا دەخوازێت كەسایەتی مەعنەوی دیكە بەڕێوەی ببات.دیارە لەتەك ئەوەشدا لامەركەزی سیاسی بوونی هەیە كە فیدالیزمی هەرێمی كوردستان لە چوارچێوەی عێراق و بگرە حوكمی زاتی سەردەمی ساڵانی 1970-1974 یش شێوەیەكی ئەو لامەركەزییە سیاسییە بووە.بەڵام ئەم راپۆرتەی ئێمە دیارە تایبەتە بە لامەركەزی كارگێڕی بۆیە لەو روانگەیەوە شیكردنەوەكەمان بەڕێوەدەچێت.

شارەزایانی بواری لامەركەزی كارگێڕی بە شێوەیەكی گشتی باس لە دوو شێوە دەكەن،یەكەمیان لامەركەزییەتێك كە پشت بە جوگرافیا دەبەستێت كە هەرێمێك یان پارێزگایەك یان ناوچەیەكی كارگێڕی بەشێك لە دەسەڵاتی بۆ شۆڕ بكرێتەوە یان پێبدرێت.ئەوەی دووهەمیش بریتیە لەوەی كەرتێك لە كەرتەكان یاخود بەشێكی دیاریكراوی كارگێڕی بەشێك لە دەسەڵاتەكانی پێبدرێت بە بێ گەڕانەوە بۆ ناوەند.شارەزایانی ئەو بوارە لە بارەی توخمەكانی لامەركەزییەوە لێكدانەوەی جیاجیادەكەن.هەندێك پێیان وایە كە دوو توخمی بنەڕەتی هەیە بۆ لامەركەزی و بەو دووانە دەكرێت دەسەڵاتە لامەركەزییەكان بناسینەوە،كە بریتین لە:

یەكەم: خۆبەڕێوەبەری سەربەخۆیانەی دەسەڵاتە لامەركەزییەكە.

دووەم: هەبوونی چاودێری ناوەندی لەسەر دەسەڵاتە لامەركەزییەكە بە پشت بەستن بە رێكارە دەستووری و یاساییەكان.

لەبارەی ئەو خۆبەڕێوەبەرییە سەربەخۆییەشەوە ئەو شارەزایانە پێیان وایە كە مەبەست لێی بریتییە لە ( دانپێدانان بە كەسایەتی مەعنەویی ئەو دەسەڵاتە لامەركەزییە، توانا دارایی،بەرژەوەندی خۆجەیی ).بەڵام لەولاوە بەشێكی دیكەی شارەزایان پێیان وایە توخمەكانی لامەركەزیی زۆر لەوە زیاترن و باس لەمانە دەكەن:

1-هەبوونی بەرژەوەندی جیاوازی خۆجەیی جیاواز لە بەرژەوەندی نەتەوەیی و نیشتمانی.

2-هەبوونی یەكە و دەستەو دامەزراوەی خۆجەیی كە توانای پاراستنی ئەو بەرژەوەندییە جیاوازانەیان هەبێت.

3-هەبوونی چاودێری ناوەندی لەسەر ئەو یەكەو دامەزراوە لامەركەزییانە.

بێگومان ئەو توخمانەش بابەتی ئاڵۆز و جێگەی كێبڕكێی نێوان دەسەڵاتە مەركەزی و نامەركەزییەكانن.بە نموونە ئەگەر باس لە توخمی یەكەم بكەین (هەبوونی بەرژەوەندی جیاوازی خۆجەیی جیاواز لە بەرژەوەندی نەتەوەیی و نیشتمانی).كارێكی ئاسان نیە،بەتایبەتی لەو وڵاتانەی كە هێشتا یاسا تیایدا سەروەر نیە،یاخود گەشەی دیموكراسی تیایدا بەرقەرار نیە یاخود گرفتی ئابووری و كۆمەڵایەتی هەیە.چونكە هەندێك جار بەرژەوەندی ناوچەیی و بەرژەوەندی نەتەوەیی تێكچڕژاون بە شێوەیەك لێك ناكرێنەوە كە جێگەی رەزامەندی هەردوولا بێت و قابیلی زیاتر لە بۆچوونێكە.بە نموونە پرسی ئاسایش و ئاسایشی نیشتمانی و سامانی سروشتی و...تد.خۆ بۆ توخمی دووهەمیش كارەكە هەرو ئاسان نیە (هەبوونی یەكە و دەستەو دامەزراوەی خۆجەیی كە توانای پاراستنی ئەو بەرژەوەندییە جیاوازانەیان هەبێت).چونكە ئەو توخمەش دوو لایەنەیە،یەكەمیان ئەوەیە كە دامەزراوەی خۆجەیی هەبێت و دانپێنراو بێت لەلایەن هاوڵاتیانی ئەو ناوچەیە لەلایەك و لەولاشەوە دەسەڵاتی ناوەندی دانی پێدا بنێت و مامەڵەی لەگەڵدا بكات.بەوەش واتا لە نێو سنووری ئیدارەی دەوڵەت یان هەرێمدا زیاتر لە كەسایەتییەكی مەعنەویی دەبێت.كە پێویست بەوە دەكات بنچینەی یاسایی و رێكارەكانی روون و ئاشكرا بن هەروا لایەنی یەكلاكردنەوەی ململانێی نێوانیان لە كاتی هەبوونیدا لە دەسەڵأتی چ لایەك دەبێت.دوا توخمیش بێ كێشە نیە(هەبوونی چاودێری ناوەندی لەسەر ئەو یەكەو دامەزراوە لامەركەزییانە).بەتایبەتی ئەگەر ئەو دەسەڵاتە لامەركەزییانە هەڵبژێَردراو دانپێنراوبن چ پێویستییەك هەیە بوً چاودێریكردنیان؟ لەكاتێكدا رەوایەتی لە خەڵكی ناوچەكانی خۆیان و دامەزراوە فەرمییەكانیەوە دیاریی كرابن؟شارەزایانی ئەو بوارە پێیان وایە كە گرنگە ئەو چاودێرییە بمێنێت بەم هۆیانەوە:

1-چاودێری دەسەڵاتی ناوەندی گەرەنتی ئەوە دەكات دەسەڵاتە لامەركەزییەكان پابەندی سیاسەتی گشتی دەوڵەت یا هەرێم بن بەتایبەتی لە بواری نەتەوەیی و نیشتمانی.

2-چاودێرییەكە بۆی هەیە ببێتە هۆی سەقامگیری زیاتر لە نێو دەسەڵاتە لامەركەزییەكان و بە پێچەوانەوە.

3-ئەو چاودێرییە بۆی هەیە وابكات ئاستی خزمەتگوزاری و پەرەپێدانی ئەو ناوچانە باشتر ببێت و ستەمی دەسەڵاتە خۆجێییەكان لە كاتی هەبوونیان رێگری بكرێت!

بەڵام بێگومان ئەو چاودێرییە كارگێرشییە بە بێ هەبوونی چوارچێوەیەكی یاسایی بۆی هەیە كاریگەری پێچەوانەی هەبێت و مانایەك بۆ دەسەڵاتە لامەركەزییەكان نەهێڵیتەوەو لەباری ببات.ئەزموونی وڵاتان لەبارەی ئەو چاودێرییەوە جیاوازە لە وڵاتێكەوە هەر بۆیە ئەزموونێكی دیاریكراو نیە بكرێت بە ڕێبەری وڵاتانی دیكە.

دیموكراسی پێویستی بە سەروەری یاسا و بەشداری خەڵك و رێزگرتنە لە كەمینەكان،بەڵام لەڕووی كارگێڕیشەوە دیموكراسی پێویستی بە دابەشكردنی دەسەڵاتەكان و شۆڕكردنەوەی دەسەڵاتەكانە،هەر بۆیە لامەركەزی بە یەكێك لە بنەماكانی دیموكراسیش دەكرێت تەماشا بكرێت و بە پێچەوانەشەوە سەركەوتنی لامەركەزی لە سیستەمە دیموكراسییەكاندا ئەگەری بوونی و گەشەپێدان و بەردەوامی زیاترە.بەڵام بەو مانایە نایەت كە ناكرێ لە سیستەمی نادیموكراسیشدا لامەركەزی ئیداری هەبێ،بەڵام بێگومان لامەركەزی سیاسی تەنها لەو سیستەمانە هەیە كە ئیتیحادیە.

 لامەركەزی كارگێڕی بێ سوود و زیان نیە.لای خوارەوە بەكوتی سوود و زیانەكانی لامەركەزی كارگێڕی دەخەینەڕوو:

 

سوودەكانی لامەركەزیەت

مەترسییەكانی لامەركەزیەت

1

پرەنسیپەكانی دیموكراسی لە بواری بەڕێوەبردن باشتر دەچەسپێنێت.بەشداری خەڵك زیاتر دەكات لە بەڕێوەبردن لە ئاستی خۆجەییدا.مەترسی تاكڕەوی كەمتر دەكاتەوە.

بۆی هەیە یەكێتی حكومەت و دەسەڵاتی كارگێڕی و بگرە وڵات یان هەرێم بخاتە مەترسییەوە.تەنانەت مەترسی ئەوە هەیە كە لەبری بونیادنانی دیموكراسی ،دەسەڵاتی كارگێڕی خۆی بسەپێنێت وستەم بەرهەم بهێنێت لەناوچەكانیدا.

2

بارسووكی دەخاتە سەر دەسەڵاتی ناوەندی و هەندێك لە كاروباری ناوچەكانی لەسەر لادەدات،كە وا دەكات دەسەڵاتی ناوەندی باشتر پلانی نەتەوەیی و نیشتمانی و ستراتیژی بەجێ بگەیەنێت.

ململانێی كارگێڕی لە نێوان دەسەڵاتی لامەركەزی و ناوەنددا دروست دەبێت.كارگێرشە خۆجەییەكان بەردەوام هەوڵ دەدەن بەرژەوەندییە خۆجەییەكان زاڵ بكەن.لەو شوێن و ناوچانەی كە هێشتا شارچێتی و ناوچەگەری بوونی هەیە،ئەو مەترسییە زیاتر دەبێت.

3

باشترە بۆ بەرەنگاری قەیرانەكانی ناوچەكان.چونكە لەلایەك خودی هاوڵاتیانی ناوچەكە باشتر دەتوانن لەبارەی چارەی گرفتەكانیان بڕیار بدەن،لەولاشەوە چاوەڕوانی بڕیارو بیرۆكراسی دەسەڵأتی ناوەند نابن و خێراتر بڕیار دەدەن لەبارەی پێویستییەكانەوە و رۆتین كەمتر دەبێتەوە.

كارگێڕ و فەرمانبەرە لامەركەزییەكان كەم ئەزموونترن بەبەراورد بەوانەی لە ناوەندا هەن بە پێی ئەزموونی زۆربەی وڵاتان.

4

گەشەپێدانی ناوچەكانی دەرەوەی پایتەخت لە رێگەی بەدیهاتنی دادوەری لە خەرجكردنی داهاتەكانی خۆیان بۆ خۆیان و باشتر كردنی خزمەتگوزارییە سەرەكییەكان لە ناوچەكانیاندا.

بەهۆی پێكهێنانی ئیدارەی نوێ و تەنانەت بەهۆی پێداویستییە دیموكراسییەكان نموونەی هەڵبژاردن و،لەولاشەوە بەهۆی كەم ئەزموونی كارگێڕەكان مەترسی خەرجی زیاتر و بەهەدەردانی زیاتری داهات دەكرێت.

 بەڵام بێگومان سوودەكانی لامەركەزی زۆر زیاتر و بەهادارترن لەو زیان و مەترسیانەی كە بۆی هەیە لە لامەركەزی پەیدا ببێت.هەربۆیە ئەگەر چوارچێوەیەكی دەستووری و یاسایی شیاو هەبێ ،چوارچێوەی یاسایی هەم لە ناوەند یاسای سەردەم و هەمیش بنەما یاساییەكانی دەسەڵاتە لامەركەزییەكان شیاو بێ و رەوایەتی هاوڵاتیان و دانپێدانی ناوەند هەبێت ئەوە بێگومان دەكرێ هەموو ئەو مەترسیانە كەمبكرێتەوەو،لەسەر ئاستی جیهانیش ئێستا ئاڕاستەی كارگێڕی نوێ رووەو لامەركەزیەتە.

لەتەك ئەوانەشدا لە دونیادا ئێستا بۆ بەڕێوەبردنی كارگێڕی و دارایی جۆرێكی دیكەی رێكخستن پەنای بۆ دەبرێت كە بەڕێوەبەری خودی یان خۆسەری كە هەر ناوچەیەك بۆ خۆی ناوچەكانی خۆی بەڕێوەدەبات و دەسەڵات بە تەواوی دابەش دەكات و شێوەیەكی ئاڵۆزی حوكمڕانی بەڕێوەدەبات و سەربەخۆییەكی نیمچە تەواو دەدات بە ناوچەكان.دابەشكارییەكە لەشێوەی پارچەپارچەكردن.دەگوترێت ئەمەیان بۆ بەڕێوەبردنی ناوچەی بچووك ئاسان نیە و كاریگەری نابێت،بەڵكو سیستەمەكە بۆ بەڕێوەبردنی جیهانی شیاوە،تەنانەت دەگوترێـت ئێستا جیهان بەم شبَوەیە بەڕێوەدەبرێت.

 بەشی دووم: بناغەكانی لامەركەزی كارگێڕی لە هەرێمی كوردستان

 هەرێمی كوردستان بۆخۆی لامەركەزیەتێكی (سیاسی- كارگێرٍی)یە لە چوارچێوەی عێراقدا.پێشووتریش لە ساڵانی هەفتاكانی سەدی رابردوو جۆرێكی دیكەی لەو لامەركەزیەتە بەڕێوەبردووە.لەناوخۆی هەرێمیشدا لەراستیدا جگە لەوەی كە لە ساڵی 1992-1994 حكومەتێكی یەكگرتوو هەبووە.بەڵام لە ئەرزی واقیعدا لەوەتەی دەستپێكردنی شەڕی ناوخۆ(1994-1998) بەكردەوەیی زیاتر لە بەڕێوەبردنێك و زیاتر لە ئیدارەیەك بوونی هەبووە،جا چ ئەوەی كە بەفەرمی بووبێت وەك راگەیاندنی (ئیدارەی سلێمانی)و هەبوونی سەرۆك وەزیران و حكومەت ،یانیش ئەوەی كە ئێستا هەیە كە بە حوكمی ئەمری واقیع ئەو دوو ئیدارەییە بوونی ماوە.

لەڕووی دەستووری و یاساییەوە.هەرچەند كە هەندێك شارەزای بواری لامەركەزی پێیان وایە كە بوونی دەقی دەستووری مەرجی بنەڕەتی نیە بۆ لامەركەزی ئیداری و تەنها هەبوونی دەقی یاسایی بەسە بۆ ئەوەی لامەركەزیت هەبیت. ئەوە بێگومان بەحوكمی نەبوونی دەستووری بڕیار لێدراوە لە هەرێمی كوردستاندا هیچ دەقێكی دەستووریمان نیە كاری لەسەر بكەین و بیكەینە بناغەیەكی دەستووری و ناشتوانین كار لەسەر پڕۆژەی دەستووری هەرێم بكەین چونكە تەنها پڕۆژەیەكە و هیچ رەوایەتییەكی نیە بۆ بونیادنانی خواست لەسەری.هەر بۆیە هەندێك لەو لایەن و كەسانەی كە كار لەسەر لامەركەزیەت دەكەن لە هەرێمی كوردستان بە هەردوو لایەوە( لایەنگران و دژەكانی) لەسەر سێ بناغە كاردەكەن:

ئاڕاستەی یەكەم: ئەوانەی كە كار لەسەر ئەمری واقیع دەكەن بەتایبەتی كاركردن لەسەر (ئیدارەی سلێمانی)ناوچەی قەڵەم رەویی یەكێتی.(ئیدارەی هەولێر)ناوچەی قەڵەم رەویی پارتی.

ئاڕاستەی دووەم:ئەوانەی پشت بە دەقە دەستوورییەكانی دەستووری ساڵی 2005ی عێراق دەبەستن.كە دواتر ئاماژەی بۆ دەكەین كە ئەو دەستوورە كار لەسەر دوو ئاڕاستەی لامەركەزی دەكات.یەكێكیان لامەركەزی سیاسی كە ئەزموونی حوكمڕانی عێراقی ئێستا سەلماندوویانە كە لامەركەزی سیاسی تەنها بۆ هەرێمی كوردستان دەبێت و دەسەڵاتەكانیش دەبێت سنووردار بكرێت.دەستوورەكەش نەهاتۆتە ئەو وردەكارییەوە كە دەسەڵاتی كارگێڕی لە هەرێمی كوردستان چۆن دەبێت.ئاڕاستەكەی دیكەش بۆ ئەو پارێزگایانەیە كە لە سنووری هیچ هەرێمێكدا رێكنەخراوون.لەوێدا باس لە لامەركەزی كارگێڕی دەكات و تەنانەت یاسایەكیش هەیە لە عێراق بۆ رێكخستنی كارگێڕی لەو بوارەدا.

ئاڕاستەی سێیەم: ئەوانەی پشت بە هەندێك دەقی یاسایی پەرلەمانی كوردستان دەبەستن.نموونەی یاسای پارێزگاكانی هەرێمی كوردستان-عێراق كە لە ساڵی 2009 دەرچووە.هەروەها پشت بە بەرنامەی كابینەی تازەی حكومەتی هەرێم دەبەستن كە لەیەكێك لە بڕگەكانیدا ئاماژە بە پرسی لامەركەزیەت دەكات.

لای خوارەوە هەوڵدەدەین لێكدانەوەی وردتر بۆ هەریەك لەو ئاڕاستانە بكەین:

یەكەم: ئاڕاستەی سەپاندنی ئەمری واقیع

بەر لە ساڵی 2003 هەرێمی كوردستان،ئیدارەیەكی نیمچە سەربەخۆ بوو. بەرووخانی رژێمی بەعس لە عێراق ئەزموونی فیدراڵی وەك ئەمری واقیع سەپێندرا لە عێراقدا.لەم روانگەیەوە بۆی هەیە ناوچەكانی ئیداری سلێمانی پێشوو كە لەلایەن یەكێتی نیشتمانی كوردستان و هاوپەیمانەكانیەوە بەڕێوەدەبرا بكرێتە ئەمری واقیع و لامەركەزی كارگێڕی فەرزبكات لەنێو چوارچێوەی فیداڵی هەرێمی كوردستاندا یانیش ئەگەر سەر نەگرێت بۆی هەیە لەدەرەوەی فیدراڵیەتی هەرێمی كوردستان وەك پارێزگایەك لە چوارچێوەی عێراقدا و بە پێی رێكارەكانی دەستووری عێراق.گریمانەی یەكەم كە لە چوارچێوەی ئیدارەی فیدراڵی هەرێمی كوردستان بێت،گریمانەیەكی پێشنبینیكراوترە،بە بێ ئەوەی روودانی گریمانەی دووەم بەدووربزاندرێت !ئەم ئاڕاستەیە ئەوەندەی پەیوەستە بە لێكدانەوەی سیاسی و ئەزموونی هاوبەشی لە فەرمانڕەوایی نێوان پارتی دیموكراتی كوردستان و یەكێتی نیشتمانی كوردستان و تەبایی و ناتەبایی ئەو دوو هێزە ئەوەندە پەیوەست نیە بە بە دەقە یاسایی و بەرنامەی حكومییەوە.ئەوەندەی كاركردنە لەسەر تۆخكردنەوەی دوو ئیدارەیی و پشت بەستن بۆ ئەوەی ناوچەیەكی هەبێت كە تیایدا فەرمانڕەوایی خۆی بكات ئەوەندە پەیوەست نیە بە گرنگی شۆڕكردنەوەی دەسەڵاتەكان و بەشداری زیاتر خەڵك و پەرەپێدانی ناوچەكان.ئەوەندەی بەدوای كەسێتی مەعنەویی خۆی دەگەڕێت كە پێی وایە دەسەڵاتدارانی ناوەند دەیانەوێت لەناوی ببەن و پەراوێزی دەخەن،ئەوەندە پێی گرنگ نیە شێوەی ئەو كەسایەتییە مەعنەوییە چۆن دەبێت.

 

دیارە لەتەك ئەوەشدا چەندین هۆكاری گرنگی هەیە بۆ لێكدانەوەكانی ئەم ئاڕاستەیە ،لەنێوانیاندا:

1-تایبەتمەندی جیا لە ناوچەكەدا هەیە و جیاوازە لە تایبەتمەندی ناوەند لەرووی سیاسی و كۆمەڵایەتی و...تد.

2-ئەزموونی خۆبەڕێوەبەری پێشووی هەیە.تا ئێستاشی لەگەڵدا بێ جگە لە پارێزگای سلێمانی،پارێزگای هەڵەبجە و دوو ئیدارەی سەربەخۆی لە گەرمیان و راپەڕین هەیە و قەزای كۆیەش بۆ خۆی تایبەتمەندی هەبووە تاوەكو ئێستا.

3-لەڕووی سەربازی و ئەمنییەوە ئەو ناوچانە هەرچەند لەژێر دەسەڵاتی وەزارەتی پێشمەرگەو ناوخۆدا بووە،بەڵام لە ئەرزی واقیعدا هێزی تایبەتی سەربەیەكێتی نیشتمانی كاریگەرترە.

4-لەڕووی سامانی سروشتیشەوە بەشێكی زۆری كێڵگە نەوتیی و بگرە زۆرینەی كێڵگە غازییە دۆزراوەكان لە خۆدەگرێت.هەروەها سامانی سروشتی دیكەشی زۆر تێدایە بە تایبەتی بەرهەمهێنانی چیمەنتۆ بەزۆری لەو ناوچەیەدا بەرهەمدەهێنرێت لەسەر ئاستی هەرێمی كوردستان.

5-هاوسنووری لەگەڵ كۆماری ئیسلامی ئێران.پەیوەندی پتەوی هێزە سیاسییەكانی باڵادەست لەگەڵ ئێرانیش بۆخۆی كاریگەری دەبێت.

6-هزری باو لە نێو زۆرینەی خەڵكی ناوچەكە،هزرێكە لە مێژووی خۆیدا كەمتر پارتی دیموكراتی كوردستان توانیویەتی كاری تێدا بكات.خەڵكی ناوچەكە زیاتر ئینتمایان بۆ هێزەكانی دیكە هەبووە وەك لەوەی بۆ پارتی.هەر بۆیە ئەگەر هاوسەنگی لە نێوان ئەو هێزانەو پارتی لە حكومەتی ناوەند كەم بێت،دەسەڵاتی حكومەتی ناوەند لەو ناوچانە لاواز دەبێت.

هەموو ئەوانەش بەڕای لایەنگرانی ئەم ئاڕاستەیە وا دەكات كە دەبێت هەرچی زووە دەسەڵاتی لامەركەزی بەرقەرار بكرێ بۆ ئەوناوچانە.دواخستنی زیان بە ناوەند و ئەو ناوچانەش دەگەیەنێت و ناتوانرێت گەشە بە فەرمانڕەوایی بدرێت لە هەرێمی كوردستاندا.بەڵام یەكێكی دیكەش لە رەخنەكان لەلایەنگرانی ئەو بوارە ئەوەیە كە ئەم باسە لەدوای كۆنگرەی یەكێتی نیشتمانی پەرەپێدەدرێت و دەیانەوێت جۆرێك لە لاسایی بۆ ئەزموونی خۆبەڕێوەبەری پارتی كرێكاران بكات لە رۆئاوای كوردستان وەك ئەوەی هەیە،بەتایبەتی كە ئەوانیش سیستەمی هاوسەرۆكیان بۆ حیزبەكەیان پەسندكرد لە كۆنگرەی دواییاندا!

 دووەم: ئاڕاستەی پشت بەستن بە دەستووری عێراق بۆ لامەركەزی لە هەرێمی كوردستان

ئەزموونی فەرمانڕەوایی لە دەوڵەتی عێراقیدا ئەزموونی فەرمانڕەوایی مەركەزیی بووە تا ڕووخانی رژێمی بەعس لە ساڵی 2003 جگە لە دوو وێستگە نەبێت.یەكەمیان لە ساڵانی 1970-1974 كە تیایدا جۆرێك لە لامەركەزی بەناوی (حوكمی زاتی) لە شارەكانی هەولێر و سلێمانی و دهۆك هەبووە. دووهەمیشیان لە ساڵی 1991-2003 هەرێمی كوردستان لە دوای راپەڕین جۆرێك لە سەربەخۆیی دانپێداننەراوی لەسەر ئاستی عێراق هەبووەو هێزی نێودەوڵەتی پاراستویەتی بە بێ ئەوەی رەوایەتی یاسایی لە دەقە یاسایی و دەستوورییەكانی عێراقدا هەبووبێت.

ئەزموونی لامەركەزی لە عێراقدا لە ساڵی 2003 وە سەریهەڵدا بەشێوەیەكی فەرمی.ئەو كات هێزە بیانییەكان بەسەرۆكایەتی ئەمریكا كە هاتنە نێو عێراقەوە بۆ بەڕێوەبردنی عێراق چەند یاسایەكیان دەركرد پێش پەسندكردنی دەستووری ساڵی 2005.كەوابێ لێرەدا باس لە سێ قۆناغ دەكەین لەماوەی نێوان سێ ساڵدا بەم شێوەی لای خوارەوە:

1-یاسای بەڕێوەبردنی دەوڵەتی عێراق بۆ قۆناغی راگوزەر 2003.

2-فەرمانی ژمارە 71ی دەسەڵاتی هاوپەیمانی نێودەوڵەتی لە عێراق ساڵی 2004.

3- پەسندكردنی دەستووری عێراق ساڵی 2005 و بەركاربوونی.

 لەماوەی ئەو سێ ساڵەدا بناغەیەكی یاسایەكی نوێ بۆ فەرمانڕەوایی عێراق جێگیر كرا.كورد لەتەك شیعە و بەهاوبەشی ئەمریكا و هاوپەیمانەكانی ئەوەی ویستیان لەڕووی سیاسییەوە جێگریان كرد.هەرچەند ئەمریكاو هاوپەیمانەكانی بەتەواوی نەچوونە بن باری هەموو خواستەكانی كورد و شیعە،تەنانەت خۆشیان لەهەنگاوی یەكەم بەرزگاركەر ناساند بەڵام دوای بڕیاری ئەوەیاندا كە هێزی داگیركەرن،ئەوەش ئەركی خستە ئەستۆیان تاوەكو وەكو هێزی داگیركاری بەرنامەو پلان بۆ بونیادنانەوەی عێراق و پلانی دەرچوونیان بخەنەڕوو.لەو نێوەندەدا یاسای بەڕێوەبردنی دەوڵەتی عێراق بۆ قۆناغی راگوزەر 2003 یان راگەیاند و لە ژمارە 3981 رۆژنامەی وەقائعی عێراقی لە 31ی دیسەمبەری 2003 بڵاویان كردەوە.ئەوە راستە ناوی یاسا بوو،بەڵام لەبنەڕەتدا دەستوورێكی رانەگەیەندراو بوو بۆ بەڕێوەبردنی عێراق .لەو یاسایەدا بۆ یەكەم جار دان بەفیدراڵیەتی هەرێمی كوردستاندا نرا بەشێوەیەكی فەرمی لە دەقە یاساییەكانی عێراقدا.هەروەها شێوازی كارگێڕی لامەركەزی بڕیاردا بۆ پارێزگاكانی عێراق و پرسی ئەنجوومەنی پارێزگا و قەزا و ناحییەكانیشی جێگیر كرد.ئەنجوومەنی پارێزگای كرد بە مەرجەعی دانانی پارێزگارەكان و دەسەڵاتی ئەوەشی دا بە پارێزگارەكان كە لەسنووری پارێزگاكەیدا باج بسەپێنێت و كۆیبكاتەوە.

ئەگەر ئەو یاسایە گشتی بوو بێت.ئەوە دواتر بەتایبەتی لە رۆژی 6ی نیسانی 2004 دەسەڵاتی هاوپەیمانی نێودەوڵەتی لەعێراق فەرمانی ژمارە 71ی تایبەت بە دەسەڵأتە خۆجێییەكان دەركرد كە تیایدا بەتەواوی سیستەمی لامەركەزی چەسپاند.لامەركەزی سیاسی بۆ ئاستی هەرێمی كوردستان لەگەڵ عێراق و سیستەمی لامەركەزی كارگێڕی بۆ پارێزگاكانی دیكەی عێراق،كە بێگومان پارێزگاكانی هەرێمی كوردستانیشی گرتەوە چونكە لەدوای دەرچوونی ئەو فەرمانە بە ماوەیەك هەڵبژاردنی ئەنجوومەنی پارێزگاكان ئەنجام دران لەعێراق و هەرێمی كوردستان.هەرچەند ئەو كات لەهەرێمی كوردستان لەلایەن پەرلەمانی كوردستانەوە هیچ یاسایەك نەبوو بۆ ئەو كارە و تەنانەت هەڵبژاردنی ئەنجوومەنەكەش زۆر جێگەی پێشوازی هێزە سیاسییەكانی هەرێم نەبوو،بەجۆرێك لە دەستێوەردانی ئەمریكا و هاوپەیمانانیان دەزانی،لەولاشەوە بێگومان جۆرێك لە هاوسەنگی هێز هەبوو لەنێوان دەسەڵاتدارانی هەرێم كە نەیاندەویست دەسەڵاتەكان دابەش ببێت بۆ خوارەوەو،تەنانەت هەندێكیش بە لێدانی پرسی نەتەوەیی كوردیان دەزانی لەعێراقدا.بەڵام دواجار هەڵبژاردنەكان كران و ئەنجوومەنی پارێزگاكان دامەزران.هەرچەند لەسەر ئاستی هەرێم كارا نەبوو لەبەر ئەو هۆكارانەی سەرەوەو هەروەها لەبەر ئەوەی یاساكانی دیكەی هەرێم لەسەر بنەمای مەركەزی داڕێژرابوون جۆرێك لە هاودژی لەنێوان كارەكانی ئەنجوومەنی پارێزگاكان و وەزارەتەكان و حكومەتی هەرێم هەبوون.

قۆناغی نووسینەوەی دەستووری عێراقی 2005 قۆناغێكی پڕ كێشمەكێشی نێوان لایەنە كوردستانی و عێراقی و هەرێمایەتی و هاوپەیمانان و ئەمریكا بوو.خواستی زۆر هەبوو بۆ شێوەی جیاجیای عێراقی نوێ هەر لە سەربەخۆیی كوردستان،بۆ كۆنفیدراڵی و فیدراڵی و لامەركەزی پارێزگاكان و تەنانەت رەتكردنەوەی هەموو پڕۆسەكە.كورد لەلایەك بزوتنەوەی سەربەخۆخوازی لەگەشەدا بوو،بەپێی دەنگدانی نا فەرمی كە لە رۆژی دەنگدان بۆ دەستووری عێراق سەرووی 90% ی بەشداربووان داوای سەربەخۆییانیش كرد لەگەڵ پەسندكردنی رەهای خەڵكی هەرێم بۆ دەستوورەكە! زۆرینەی شیعە خۆیان یەكلاكردەوە لەهەڵبژاردن و بەردەوام بوون لەسەر سیستەمی فیدراڵی بۆ هەرێمی كوردستان و لامەركەزیەت بۆ پارێزگاكان،زۆرینەی سونەش بایكۆتی پڕۆسەكەیان كرد.كەمینە ئاینی و نەتوەییەكانیش سەرەرای رەخنەكانیان بەڵام زۆرینەیان دەستوورەكەیان پەسندكرد.

دەستووری ساڵی 2005ی عێراق لە داڕشتنی پەیكەری كارگێڕی فەرمانڕەوایی عێراق هەم پشتی بە یاسای بەڕێوەبردنی دەوڵەتی 2003 بەستا و هەمیش بە فەرمانی 71ی ساڵی 2004 هەر بۆیە لەبەشی پێنجەمیدا لە ماددەی 116 دا جێگیركراوە كە ( سیستەمی فەرمانڕەوایی لە عێراق پێكدێت لە پایتەخت و هەرێمەكان و پارێزگا لامەركەزییەكان و یەكە خۆجێیەكان).بەوەش واتە سیستەمی كارگێڕی فەرمانڕەوایی لە عێراق لەزیاتر لە بەشێك پێكدێت لەلایەك پایتەخت كە ناوەند دەبێت،لەولاشەوە لە هەرێمەكان دوابەشیش پارێزگا لامەركەزی و یەكە خۆجێیەكان.ئەوەش لەرووی سیاسییەوە هەم دانپێدانانە بە لامەكەزی سیاسی و هەمیش كارگێڕی.یانیش دەكرێت بڵێین لە عێراقی دوای 2005 لە نێو دەقی دەستووریدا لامەركەزیەتێكی رەها چەسپێندراوە.

بەپێی ماددەی 171 خاڵی یەكەمی دەستووری عێراق داننراوە بە هەرێمی كوردستاندا،بەڵام بەهیچ شێوەیەك باس لە شێوەی دەسەڵاتی كارگێڕی ناكات كە مەركەزی بێت یاخود لامەركەزی و بەجێی هێشتووە بۆ دەسەڵاتەكانی هەرێم.بەڵام لە ماددەی 119دا دەسەڵاتی داوە بە پارێزگایەك یان زیاتر كە بتوانن راپرسی لەسەر پێكهێنانی هەرێمی دیكە پێكبهێنن ئەوەش بەدوو شێوە ،یەكەمیان بەداوای یەك لەسەر سێی ئەندامانی ئەنجوومەنی پارێزگاكە،ئەوی دیكە بەداوای یەك لەسەر دەی دەنگدەرانی پارێزگاكە.بەڵام بۆ ئەو پارێزگایانەی كە لە هەرێمێكدا كاروبارەكانی رێكنەخراوە دەستووری عێراق شێوەی مەركەزی كارگێڕی بۆ رێكخستوون و بگرە دەسەڵاتی فراوانی پێبەخشیوون لە بڕگەكانی ماددەی 122 و 123.تەنانەت لە بڕگەی 4ی ماددەی 121 دەسەڵاتی پێداون كە لە كونسوڵخانەكانی عێراقدا نووسینگەی رۆشنبیری و كۆمەڵایەتی و پەرەپێدانیان هەبێت.

هەر بۆیە لایەنگرانی ئاڕاستەی پشت بەستن بە دەستووری عێراق بۆ بڕیاری لامەركەزی كارگێڕی لە نێو پارێزگاكانی هەرێم لەبەردەم چەند ئەگەرێكدان:

1-بڕیاری لامەركەزی كارگێڕی لە نێو هەرێمەكاندا ئەگەر چی بەدەقی دەستووری نەهاتووە،بەڵام لامەركەزی سیاسی و ئیداری لەگەڵ رۆحی دەستوورەكەدا گونجاوەو بۆی هەیە لە كاتی پەنابردن بۆ لایەنی پەیوەست بە تەفسیری دەستوور داواكە ببنەوە!

2-هەرچەند هیچ دەقێك نیە لە دەستوورەكەدا كە باس لەوە بكات كە ئەگەر پارێزگایەك ویستی لە چوارچێوەی هەرێمێكدا پاشگەز بێتەوە وبێتە دەرەوە لە چوارچێوەی دەسەڵأتی ئەو هەرێمە .بەڵام ئەوەش گریمانەیەكی دیكەیە كە لە سنووری دەسەڵاتی هەرێم بێتە دەرەوەو ئەو كات خۆی وەك پارێزگایەك بە پێی دەستوورو یاساكانی عێراق رێكبخات و لامەركەزی كارگێڕی هەبێت.

3-بەپێی دەستوورەكە و بەتایبەت بە پێی ماددەی 119 لایەنگرانی لامەركەزی كارگێڕی دەتوانن.پەنا ببەنە سەر داواكاری دروستكردنی هەرێمێكی دیكە،بەڵام ئەمجارەیان دەبێتە لامەركەزی سیاسی و بۆشی هەیە لەگەڵیدا لامەركەزی كارگێڕی بۆ ناوچەكانی دیكە دروست بكەن.بەڵام ئەوكات دەبێتە هەرێمێك لە چوارچێوەی عێراقدا نەك لە چوارچێوەی هەرێمی كوردستاندا.چونكە هیچ ماددەیەكی دەستوورەكە باس لە هەبوون و نەبوونی هەرێم لەناو هەرێم ناكات!

سێیەم:لایەنگرانی پشت بەستن بەدەقە یاساییەكانی هەرێم و بەرنامەی حكومەتی بۆ لامەركەزی كارگێڕی

هەرچەندە ئەگەر بەدوای دەقی یاساییدا بگەڕێیت بۆ ئەوەی بیكەیتە بناغەی لامەركەزی كارگێڕی لەهەرێمی كوردستاندا،ئەوە لەوانەیە تەنها یاسای ژمارە 3ی ساڵی 2009 لەهەندێك ماددەیدا شیاو بێت.بەڵام لە ئەرزی واقیعدا شتێكی دیكە دەگوزەرێت،بەم شێوەی لای خوارەوە:

1-دەسەڵاتی كوردستانی كە بە فیعلی لە ساڵی 1992 دەستپێدەكات تا بناغەی پەرلەمان و حكومەتەكەی دانرا و چەند یاسایەكی دەركرد لە نیوەی تەمەنی یەكەم كابینەی حكومەت و پەرلەمانەكەیدا بووە شەڕی ناوخۆ لە ساڵی 1994وناوچەكان دابەش بوون بەسەر هەردوو جەمسەری شەڕكەدا و دوو ئیدارەیی لێكەوتەوە.

2-لە 1994 تاوەكو 1998 شەڕی ناوخۆ بووە.دوو ئیدارەیی تەواو بەرقەراربووە.هەرچەند دوو پەرلەمان نەبووە بەڵام دوو حكومەت لە ئەرزی واقیعدا هەبووەو هەر ئیدارەیەك دوور لەوی دیكە كاری خۆی كردووەو هیچ كۆیانی نەكردۆتەوە نە لەگەڵ خۆیان نەش لەگەڵ عێراق.

3-لە ساڵی 1998 تاوەكو 2005 هەرچەند كابینەی حكومی هاوبەش پێكهاتووە،بەڵام پاشماوەی دوو ئیدارەیی هەر بوونی هەبووەو كار بۆ بونیادنانەوەی ناوەند و دەسەڵاتی مەركەزی كراوە.

4-لە ساڵی 2005-2009 لەتەك ئەوەی كە لەهەرێم كار بۆ تێكەڵكردنەوەی ئیدارەكان كراوە بەمەبەستی بونیادنانەوەی دەسەڵاتی ناوەند و وەرگرتنەوەی دەسەڵاتی ئیدارەكان.بەڵام سەرەتای لامەركەزی و هەبوونی ئەنجوومەنی پارێزگاكان لەلایەن هاوپەیمانانەوە سەپێندران و هەڵبژاردنی ئەنجوومەنی پارێزگاكان كران و لە ئەرزی واقیعدا لە هەر پارێزگایەك كەسێتیەكی مەعنەوی دیكە لەتەك حكومەتی هەرێم دروست كران،هەرچەند كە دەسسەڵاتیانیش پێنەدرا!

5-لە ساڵی 2009 وە تاوەكو ئێستا كە تیایدا دەقی یاسایی هەیە بۆ ئەنجوومەنی پارێزگاكان و بوونیان هەیە بە پێی ئەو یاسایە و زۆر تا كەم رۆڵیان هەیەزبەڵام لە لایەك بە بەراورد بە ئەنجوومەنی پێشووی پارێزگاكانی عێراق و لەولاشەوە بەپێی دەستووری عێراق ئەنجوومەنی پارێزگاكانی هەرێم رۆڵیكی ئەوتۆیان نیە.

یاسای ژمارە 3ی ساڵی 2009 كە لە پەرلەمانی كوردستان دەرچووە لە هۆیەكانی دەرچوونی یاسایەكەدا ئاماژە بۆ ئەوە دەكات مەبەست لێی لامەركەزی و دابەشكردنی دەسەڵاتەكانە و بۆ ئاسانتركردن و باشتركردنی گەیاندنی خزمەتگوزارییەكانە بەهاوڵاتیان.لەماددەی پێنجەمی یاساكەدا هاتووە( ئەنجومەنی پارێزگا دەستەڵاتی چاودێرییە لەناو سنووری كارگێڕیی پارێزگادا و مافی ئەوەی هەیە بڕیار و پەیڕەو رێنماییەكان بۆ رێكخستنی كاروباری كارگێڕی و دارایی لەناو سنوری پارێزگادا دەربچوێنێ،تاوكو بتوانێ سەرپەرشتی بەڕێوەبردنی كاروباری پارێزگا بە پێی پرەنسیپی نا سەنتەری بەڕێوەبردنی كارگێڕی بكات بە جۆرێكی وا كە ناكۆك نەبێ لەگەڵ دەستوور و یاسا كارپێكراوەكانی هەرێمدا).ئەوەش هەرچەند دانپێدانانە بەهەندێك لە دەسەڵات بەو ئەنجومەنانە بەڵام بە بەراورد لەگەڵ ئەوەی لە ئەنجوومەنی پارێزگاكانی عێراقدا هەبوو زۆر كەمترە.لەولاشەوە بەهۆی هەبوونی دەقی یاسای دیكە كە رێگر بووە لە لامەركەزی و بەهۆی پاشماوەی مەیلی مەركەزی لە دەسەڵاتی ناوەند وایكردووە.كە دوو بەرەكیەك لەو بارەیەوە دروست ببێت.لە لێدوانەكانی بەرپرسانی حزبەكانی پێكهێنەرانی دەسەڵاتی ئێستای هەرێم وا دەردەكەوێت كە، لایەنگرانی لامەركەزی لە سنووری پارێزگای سلێمانی و هەڵەبجە و ئیدارەكانی گەرمیان وراپەرێن لەو لامەكەزیەتە زیاتریان بوێت كە لە یاسای ژمارە 3ی ساڵی 2009دا هەیە. بەشێكی دیكەی لایەنگرانی لامەركەزیش لە پارێزگاكانی هەولێر و دهۆكیش وا لێدوان دەدەن كە ئەوانیش لەگەڵ لامەركەزی كارگێڕین و دەبێت یاسای ژمارە 3 وەكو خۆی جێبەجێ بكرێت،تەنانەت هەندێكیان پێیان وایە كە خەتای ئەنجومەنی پارێزگاكانیشی تێدایە كە دەسەڵاتی خۆیان بە پێی ئەو یاسایە بەكارنەهێناوە!

پێدەچێت كابیەنەی تازەی حكومەتی هەرێمیش پشتی بەو دەقە یاسایە بەستبێت بۆ پرسی لامەركەزی چونكە لە یەكێك لە خاڵەكانی ئەم كابینەیەدا هاتووە(کار دەکەین بۆ چەسپاندنی لامەرکەزیەتی ئیداریی پارێزگاکان کە گونجاو بێت لە گەل سیستەمی یاسایی و کارگێڕی هەرێمی کوردستان و شۆرکردنەوەی دەسەڵاتەکان و دابەشکردنی ئەرک و بەرپرسیاریەتی بە پێی یاسا، لە ژێر چاودێری سەرۆکایەتی حکومەت).دەقەكە هەرچەند بتەوێت زیاتری پێببەخشیت لە باشترین حاڵەتیدا بۆی هەیە تەحەموولی یەك هەمواری دیكەی یاسای ژمارە 3 بكات و لەوە زیاتری لێ چاوەڕوان ناكرێت.دەبێت ئەوەش بڵێین كە ئەوە یەكەم جار نیە لە بەرنامەی كابینە حكومیەكانی كوردستاندا ئەو بابەتە دەوروژێندرێت چونكە لە هێڵە گشتییەكانی كابینەی هەشتەمیشدا هاتبوو (به‌رزكردنه‌وه‌ی ئاستی خزمه‌تگوزارییه‌ سه‌ركییه‌كانی كار و ئاو و كاره‌با و ڕێگاوبان كه‌ گونجاو بێت له‌گه‌ڵ گه‌شه‌ی ئابووریی به‌رچاوی كوردستان و به‌رزكردنه‌وه‌ی ئاستی بژێوی تاك و په‌ره‌سه‌ندنی وه‌به‌رهێنانی خۆماڵی و بیانی له ‌ڕێی به‌گه‌ڕخستنی ته‌واوی توانا و سه‌رمایه‌ی ماددی و مرۆیی له‌ هه‌رێمی كوردستان. له‌م بواره‌دا ده‌بێت ئێمه‌ چالاكانه‌ كار بكه‌ین بۆ جێبه‌جێكردن و چه‌سپاندنی لامه‌ركه‌زی، جیاكردنه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاته‌كان، ڕێككه‌وتن له‌سه‌ر هه‌مواركردنی ئه‌و یاسایانه‌ی ڕه‌هه‌ندی نیشتیمانییان هه‌یه‌ له‌ وڵاته‌كه‌ماندا).لەچوارساڵی تەمەنی كابینەی هەشتەمیشدا لە بوارە یاساییەكەیدا هیچ نەكراو كەسیش باسی نەكرد!هەر بۆیە لێرەوە یەكێك لە رەخنەكان لە داواكردنی لامەركەزی لە ئێستا ئەوەیە دەگوترێت ئەو كاتەی پارتی و یەكێتی هاوسەنگ و پێكەوە كاردەكەن كێشەی شۆرشكردنەوەی دەسەڵات و لامەركەزیان نیە،كاتێكیش لاسەنگ دەبن هەر كەس دەیەوێت ناوچەی نفوزی خۆی هەبێت ،ئەگەر نا لامەركەزیەتیان ناوێت!بەڵام لامەركەزیەت بۆ هەندێك لایەنی دیكە پێویستییەكی دیموكراسی و باشتركردنی ژیانی هاوڵاتیانەو دەبێت بەدی بهێنرێت.

 بەشی سێیەم: هەڵوێستی بەشێك لە هەوڵأتیانی هەرێمی كوردستان لەبەرانبەر لامەركەزی

تۆڕی ئەلتەرناتیڤ بۆ پەرەپێدان و دیموكراسی بە مەبەستی وەرگرتنی رای هوڵاتیانی هەرێمی كوردستان پسیارنامەیەكی بە زمانی كوردی بەشێوەی ئەلیكرتۆنی نیمچە داخراوەو لەرێگای بەرنامەی گۆگل فۆرمەوە دروستكرد و لە لاپەڕەی تۆڕەكە لەسەر فەیس بوك و لەسەر لاپەڕەی ئەندامانی تۆڕەكە لە ماوەی نێوان 5ی ئایاری 2020 تاوەكو 10ی ئایاری 2020 بڵاو كردەوە. لەو ماوەیەدا 297 وەڵامی پرسیارەكانی داوەتەوە لە هەموو ناوچەكانی هەرێمی كوردستان .لێرەدا دەرئەنجامەكانی دەخەینەڕوو:

یەكەم: هیچ شاره‌زایت هه‌یه‌ له‌باره‌ی جیاوازی به‌ڕێوه‌بردنی مه‌ركه‌زی و لامه‌ركه‌زی؟

بەپێی دەرئەنجامی وەڵامەكانی ئەو 297 كەسەی كە وەڵامی ئەو پرسیارەیان داوەتەوە دەردەكەوێت كە 190 وەڵامدەرەوە كە 64% ی بەشداربووانن دەڵێن شارەزایمان لەبارەی لامەركەزییەوە هەیە. ئەوەش زۆرینەی بەشداربووان پێكدەهێنێت ئەوەشی كە شارەزایی نەبووە 22 كەسە كە دەكاتە 7.4% ی بەشداربووان.بەڵام 85 كەس كە دەكاتە رێژەی 28.6% دەڵێن كە تاڕادەیەك شارەزیاییان لەبارەی لامەركەزییەوە هەیە.

 

دووەم: پێت وایه‌ هه‌وڵه‌كانی ئێستای چه‌سپاندنی لامه‌ركه‌زی چیه‌؟

ئەم پرسیارە چەند وەڵامێكی بۆ دانرابوو.وەڵامدەرەوە دەیتوانی زیاتر لە وەڵامێك هەڵبژێرێت.یانیش دەیتوانی وەڵامی دیكە زیاد بكات.بەپێی دەرئەنجامی وەڵامەكان دەردەكەوێت كە رێژەی 33.7% وەڵامەكان بۆ ئەوەیە كە ئەزموونی لامەركەزی لە هەرێم لە رابردوودا سەركەوتوو نەبووە،ئەوەش بەرزترین رێژەی وەڵامە.رێژەی 23.6% پێیان وایە لامەركەزی مافێكی چەسپاوە لە هەرێمی كوردستاندا و دەبێت بەركاربكرێت و سوودی زۆری بۆ باشتر بەڕێوەبردنی كارگێڕی دەبێت لە هەرێمی كوردستاندا. لەلایەكی دیكەوە 22.5% وەڵامەكان پێیان وایە كە لامەركەزی بەهۆی دەستێوەردانی دەركەییەوەیە. هەندێكیشیان پێیان وایە هۆكاری دیكەی هەیە كە بەشێكیان ناویان بردووە بە( ململانێی حزبی،خیانەت،جیاكردنەوەی سلێمانی). رێژی 20.2% پێیان وایە لامەركەزی هۆكارێكە بۆ بەدەستهێنانی دارایی زیاتر لە ناوچە لامەركزییەكاندا.

سێیەم: سووده‌كانی لامه‌ركه‌زی بۆ هه‌رێمی كوردستان چیه‌؟

ئەم پرسیارە چەند وەڵامێكی بۆ دانرابوو.وەڵامدەرەوە دەیتوانی زیاتر لە وەڵامێك هەڵبژێرێت.یانیش دەیتوانی وەڵامی دیكە زیاد بكات.بەپێی دەرئەنجامی وەڵامەكان دەردەكەوێت كە رێژەی 40.7% وەڵامەكان پێیان وایە كە باشترین سوودی چەسپاندنی لامەركەزی جێبەجێكردنی خێراو باشتری داخوازییەكانی هاوڵاتیان و باشتر بەڕێوەبردن و ئیدارەدانی پارێزگاكانە لەڕووی كارگێڕی و داراییەوە. لەلایەكی دیكەشەوە 20.2%ی وەڵامەكان بە ئاڕاستەی ئەوەبوون كە چەسپاندی لامەركەزی دەبێتە هۆی تەبایی و گونجاویی زیاتر لە نێوان پارێزگاكان لەلایەك و لەولاشەوە لەگەڵ حكومەتی هەرێم و ئەو هەستكردن بە جیاوازیكردن لەنێوان پارێزگاكان كۆتایی پێدەهێنێت.

لەدوای ئەویش رێژەی17.2%ی بەشداربووان پێیان وایە كە بەشداری خەڵك زیاتر دەكات لە بەڕێوەبردنی شارەكانیان و حكومەتی هەرێم زیاتر دەپەرژێتە سەر پڕۆژە ستراتیجی و نەتەوەییەكان.هاوكات رێژەی 13.5%ی بەشداربووان پێیان وایە لامەركەزیەت دەبێتە هۆی بوژانەوەی پارێزگاكان. لەكۆتایشدا رێژەی 8.4% هی دیكەیان هەڵبژاردووە كە لە نێویاندا هەیە نوسیویەتی (هیچ سوودی نیە،بواری گەندەڵی زیاتر دەكات بۆ گەندەڵكاران).

چوارەم: زیانه‌كانی جێبه‌جێكردنی لامه‌ركه‌زی بۆ هه‌رێمی كوردستان؟

ئەم پرسیارە چەند وەڵامێكی بۆ دانرابوو.وەڵامدەرەوە دەیتوانی زیاتر لە وەڵامێك هەڵبژێرێت.بەشێكی زۆری ئەوانەی وەڵامیان داوەتەوە زیاتر لە وەڵاامێكیان هەڵبژاردووە.رێژەی 30. % ی وەڵام دەرەوەكان پێیان وایە كە گەورەترین زیانی چەسپاندنی لامەركەزی ئەوەیە كە جارێكی دیكە دوو ئیدارەیی لە هەرێمی كوردستان تۆختر دەكاتەوە. لەدوای ئەویش رێژەی 22% وەڵامەكان پێیان وابووە كە زیانێكی دیكەی لامەركەزی لە هەرێمی كوردستان ئەوە دەبێت كە هەستی نیشتمانی لاواز دەكات و،شارچێتی و ناوچەگەری زاڵتر دەكات. 20.% ی وەڵامەكانیش بە ئاڕاستەی ئەوە بووە كە لامەركەزیەت دەبێتە هۆی رێگە خۆشكردن بۆ دەستێوەردانی دەرەكی زیاتر. رێژەی 20%ی دیكەش پێیان وایە كە لامەركەزی ململانێ و قەیرانەكانی هەرێم زیاتر دەكات بە تایبەتی لە نێوان دەسەڵاتی پارێزگاكان و دەسەڵاتەكانی حكومەتی هەرێمدا.لە كۆتایشدا 7% وەڵامەكان پێیان وایە زیانێكی دیكەی لامەركەزی لە كوردستاندا ئەوە ەبێت كە پارەو سامانی زیاتری پارێزگاكان بەفیڕۆ دەدرێت.

 

پێنجەم: به‌گشتی له‌گه‌ڵ چه‌سپاندنی لامه‌ركه‌زیت بۆ به‌ڕێوه‌بردنی پارێزگاكانی هه‌رێمی كوردستان؟

ئەم پرسیارە بەشێوەیەكی داخراو خرابووە ڕوو،تەنها دەبوو بە بەڵێ یان نەخێر كەسەكە وەڵام بداتەوە.مەرجداریش كرابوو كە دەبێت وەڵام بداتەوە ئەگەرنا كەسەكە نەیدەتوانی فۆڕمی راپرسییەكە بنێرێتەوە.وەڵامەكان بەم شێوەیە بوو كە 73.4%ی بەشداربووانی راپرسییەكە لەگەڵ پەیڕەوكردنی لامەركەزین بۆ هەرێمی كوردستان و، 26.6%ی بەشداربووانیش بەنەخێر وەڵامیان داوەتەوەو لەگەڵ پیادەكردنی سیستەمی لامەركەزی نین لە هەرێمی كوردستان.

 

 

 بەشی چوارەم: ئەنجام و راسپاردەكان

 1-ئەنجامەكان:

1-1: لە پراكتیزەدا لەوەتەی ساڵی 1994 ەوە هەر جارەی بەشێوەیەك بوونی هەبووە لە هەرێمی كوردستاندا.كە بەشێكی زۆری ئەو ئەزموونە ئەمری وافیع بووە نەك لە چوارچێوەی دەقی یاسایدا و بگرە پاڵپشتی یاسایی نەبووە.تەنانەت لەكاتی ئاسایی و بەپێی پلان و تەنانەت رێككەوتنی سیاسی نەبووە.

1-2: هەر كاتێك لە ئاستی بەڕێوەبردنی حكومەتی هەرێم ناهەوسەنگی دروست بووبێت لە نێوان یەكێتی نیشتمانی كوردستان و پارتی دیموكراتی كوردستاندا بەهەر هۆكارێك بووبێت،داخوازی بۆ دابەشكردنی دەسەڵات زیاتر بووە لە ئاستی ناوچەكان و بەپێچەوانەوە هەر كاتێك تەبایی و هاوسەنگی هەبووبێـت لەفەرمانڕەوایی هەرێم كار بۆ لێسەندنەوەی دەسەڵأتی پارێزگاكان كراوە.هەر بۆیە رایەكی بەهێز هەیە دەڵێت داواكردنی لامەركەزیەت بۆ جیاكردنەوەی ناوچەی دەسەڵاتە،نەك شۆڕكردنەوەی دەسەڵات!

1-3:پرسی لامەركەزی بەس لە بەرنامەی كابینەی نۆیەمدا نەهاتووە،بەڵكو لە هێڵە گشتییەكانی بەرنامەی كابینەی هەشتەمدا بوونی هەبووە و ئەو كات هیچ كاری لەسەر نەكرا،چونكە هاوسەنگی لە بەڕێوەبردنی حكومەتی هەرێم و تێكگەیشتنی پارتی و یەكێتی لە یەكتر زیاتر بوون.

1-4:لەهەرێمی كوردستاندا دەستوورمان نیە كە بۆ پرسی لامەركەزی و پرسەكانی دیكە بۆی بگەڕێینەوە.گەڕانەوەش بۆ دەستووری عێراق بۆ ئەو بابەتە هەروا سانا نیە،بەتایبەتی دەستووری عێراق خۆی لە پرسی كارگێڕی لەهەرێم نەداوە و بە جێی هێشتووە بۆ خودی هەرێم.رێكاری بوون بە لامەركەزیش بەپێی ئەو دەستوورە بۆ پارێزگاكانی هەرێم دژوار دەبێت،لەلایەك گەڕانەوەیە بۆ تەفسیری دەستووری لەلایەنی پەیوەندار بەو پرسە،لەولاشەوە چوونە دەرەوەیە لە قەوارەی فیدراڵی هەرێم و بوون بە لامەركەزی بەپێی دەستووری عێراق وەك هەر پارێزگایەكی دیكەی عێراقی.كە لەكارێكی ئاوەهادا پەنابردن بۆ دروستكردنی هەرێمێكی دیكەی فیدراڵی لە چوارچێوەی عێراق ئاسانتر دەبێت!

1-5:ئەو ماددەو خاڵانەی كە لەیاسای ژمارە 3ی ساڵی 2009ی پەرلەمانی كوردستان هەیە،زۆر لەوە كەمترە كە ئێستا داخوازیكەرانی لامەركەزی داوای دەكەن،هەر بۆیە دەبێت لەروانگەی رێككەوتنی سیاسییەوە پەنا ببەنە بەر رێككەوتن بۆ هەمواركردنی ئەو یاسایە.

1-6: هەر یەك لەو سیستەمە كارگێڕیانە،مەركەزی و لامەركەزی سوود و مەترسی خۆی هەیە.ئەگەر چی بە پێی دەرئەنجامی راپرسییەكەی ئێمە سوودەكانی زیاترن بۆ بەڕێوەبردنی هەرێمی كوردستان و باستركردنی خزمەتگوزارییەكان،بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا كەم نین ئەوانەی پێییان وایە دووئیدارەی تۆختردەبێتەوە وهەستی ناوچەگەری لەسەر حیسابی پرسی نیشتمانی و نەتەوەیی زیاتر دەبێت و بەهەدەردانیش لە پارەو سامان بەردەوام دەبێت.

1-7: بەپێی دەرئەنجامی راپرسییەكە دەردەكەوێت كە زۆرینەی هاوڵاتیان لەگەڵ چەسپاندنی لامەركەزین بۆ هەرێمی كوردستان.بەڵام وەك دەردەكەوێت لە ئاستی حزبی و تەنانەت حكومیش جیاوازییەكی زۆر لە لێكدانەوە بۆ دەسەڵاتەكانی ئەو لامەركەزییە هەیە.پرسەكە زۆر لەوە ئاڵۆزترە كە چاوەڕوان دەكرێت.

1-8:گەشەی لامەركەزی لەوڵاتان بەپێی پێویستی و هوشیاری و رێككەوتن بووە بە پێی ئەزموونی وڵاتان،هەر بۆیە مۆدێلەكانی لامەركەزی لە وڵاتێكەوە بۆ ئەوی دیكە جیاوازە.هەر بۆیە گرنگە بیر كردنەوەی لامەركەزی بۆ هەرێمی كوردستانبە پێی تایبەتمەندی و جیاوازی هەرێمی كوردستان بێت.

 2-راسپاردەكان:

2-1:پێویستە حكومەت و حزبە سیاسییەكان گفتوگۆی چڕی بەردەوام ئەنجام بدەن لەبارەی پرسی لامەركەزییەوە.خاڵە هاوبەش و سوودەكانی ئەو ئەزموونە گەڵاڵە بكەن.بەپەلە بڕیار لە بارەی رازی بوون بە لامەركەزی یان رەتكردنەوەی نەدەن.

2-2:گرنگە توێژەران و لێكۆڵەرەوان و ناوەندەكانی توێژینەوە گرنگی بدەن بە ئەنجامدانی توێژینەوە لەبارەی لامەركەزی ،سوود و زیانەكانی،تایبەتمەندی و زەمینەكانی،رێگری و ئاسۆكانی و...تدلەوبارەیەو راسپاردەو پێشنیاری ورد بخەنەڕوو.

2-3:گرنگە هاوڵاتیان،رێكخراوەكانی هاوڵاتیان و كۆمەڵی مەدەنی بەدیقەت و هەستیاربن لەبارەی ئەو پرسەوە.گرنگی پێبدەن،حیسابی سوودی ە قەزانجەكانیان بكەن لە پڕۆسەیەكی ئاوەهادا.

2-4: گرنگە لە تەك ئەنجوومەنی پارێزگاكانی هەرێم،پەرلەمانی كوردستان بە گرنگییەوە لەو پرسە بڕوانێت نەك بۆ سەنگەرگرتن لەرەتكردنەوەی وەها داواكارییەك،چونكە دەردەكەوێت خواستێكی گەورە بۆ شۆڕكردنەوەی دەسەڵأت هەبێت لەناوەندەوە بۆ شارەكان،بەڵكو بۆ ئەوەی پەرلەمانی كوردستان رۆڵبگێڕێت لە داڕشتنی چوارچێوەیەكی یاسایی تۆكمە بۆ پاراستنی لامەركەزی لە چوارچێوەی هەرێمی كوردستان.چونكە پێویستی بە هەمواری یاسایی هەیە،ئەو یاسایەی لەوبارەیەوە هەیە زۆر كەمترە لەو خواستەی كە هەیە لە لای داخوازیكەرانی لامەركەزی لە هەرێمی كوردستان.

2-5:لایەنگرانی لامەركەزی گرنگە بەوردی و هەستیاری مامەڵە لەگەڵ داخوازییەكەیان بكەن.سەرباری سوودە زۆر و گرنگەكانی لامەركەزی بە ئاڕاستەی كارگێڕی و چەسپاندنی دیموكراسی و بەشداری زیاتر هاوڵاتیان ،بەڵام تایبەتمەندی كوردستان وا دەكات زۆر بەئاسانی لایەنگرانی لامەركەزی بە لادان لەپرسی نەتەوەیی و نیشتمانی و پارچەكردنی هەرێم و...تد،تۆمەتبار بكرێن.

2-6:بەشێك لە داواكاری لامەركەزی پەیوەستە بەو شێوازە كارگێڕییە مەركەزییە توندەی كە لەدەقە یاساییەكانی حكومەتی هەرێمدا هەیە.هەر بۆیە بونیادنانی لامەركەزی نەك هەر پێویستی بە دەركردنی یاسای نوێ ،بەڵكو هەمواری چەندین یاسای دیكەی پێویستە كە راستەوخۆوناڕاستەوخۆ لە بەهای لامەركەزی پارێزگاكان كەم دەكاتەوە.

بەپێی ئەم راپۆرتە رێژەی زیاتر لە 74%ی ئەوانەی رایان وەرگیراوە لە هەرێمی كوردستان لەگەڵ لامەركەزین بۆ بەرێوەبردنی ناوچەكانی كوردستان.هەرچەند كە 30%ی بەشداربووانیش پێیان وایە كە لامەركەزیەت دەبێتە هۆی تۆختركردنەوەی دوو ئیدارەیی لە هەرێمی كوردستاندا.

تۆڕی ئەلتەرناتیڤ بۆ پەرەپێدان و دیموكراسی،تۆڕێكە لە ژمارەیەك رێكخراوی كۆمەڵگای مەدەنی دامەزراوە.بە كۆدی 5099 لە كۆتایی ساڵی 2019 دا لە فەرمانگەی رێكخراوە ناحكومییەكانی هەرێمی كوردستان تۆماركراوە.گرنگی دەدات بە پرسەكانی پەرەپێدان و دیموكراسی.

هەولێر-هەرێمی كوردستان

عنوان البريد الإلكتروني هذا محمي من روبوتات السبام. يجب عليك تفعيل الجافاسكربت لرؤيته.

009647504150511