ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

ئاودێر

سەرەڕای بوونی یاسا توند لە هەرێمی كوردستان، بەڵام تادێت بەكارهێنەران و بازرگانیكردن بە مادەی هۆشبەر لە زیادبووندایە، بەگوێرەی ئامارێك تەنیا لەماوەی 3 ساڵی رابردوودا دەست بەسەر زیاتر لە هەزار كیلۆ مادەی هۆشبەردا گیراوە و ژمارەی بەكارهێنەرانیش 20 هەزار كەسی تێپەڕاندووە.

لەماوەی چەند رۆژی رابردوودا تەنیا لە چالاكییەكی هێزە ئەمنییەكان لە سنووری پارێزگای سلێمانی دەست بەسەر 16 كیلۆ گرام ماددەی هۆشبەری لە جۆری (تلیاك)دا گیراوە، بازرگانەكان ویستوویانە مادە هۆشبەرەكە لە سنووری پارێزگاكەوە بگوازنەوە بۆ ناوچەكانی دیكە.

دەسبەسەرداگرتنی مادەی هۆشبەر لە سنووری پارێزگاكانی هەرێمی كوردستان بووەتە هەواڵێكی سادە و تێپەر، بەشێوەیەك ساڵانە سەدان كیلۆ لەم مادەیە دەستی بەسەردا دەگیرێت و بەگوێرەی زانیارییەكانیش عێراق و هەرێمی كوردستان بوونەتە خاڵی تێپەڕاندنی مادەكە لە ئێرانەوە بۆ وڵاتانی دیكە.

بەگوێرەی ئامارەكان تەنیا لەماوەی 3 ساڵ و شەش مانگی یەكەمی ئەمساڵ نزیكەی هەزار و216 كیلۆ مادەی هۆشبەر لە سنووری هەرێمی كوردستان دەستی بەسەردا گیراوە، بەشێوەیەك كە لە ساڵی 2019 بڕی 153 كیلۆ و 912 گرام، لە ساڵی 2020 بڕی 555 كیلۆ و 749 گرام، لە ساڵی 2021 بڕی 374 كیلۆ و 729 گرام ماددەی هۆشبەر دەستی بەسەردا گیراوە.

هەر بەگوێرەی ئامارەكان تەنیا لەماوەی شەش مانگی یەكەمی ئەمساڵ بڕی 132 كیلۆ و 729 گرام ماددەی هۆشبەر دەستی بەسەردا گیراوە، بەشێوەیەكی گشتی مادە هۆشبەرەكان لە جۆرەكانی كریستاڵ، هیرۆین، جامایكا، حەشیش، تلیاك و ماریجوانا بوون.

لەلایەكی دیكەوە لە ماوەی 3 ساڵی رابردوودا دەست بەسەر هەزاران پارچە دەرمانی پزیشكی هۆشبەردا گیراوە، بەشێوەیەك كە لە ساڵی ٢٠١٩دا بڕی ٩,٢١٥ هەزار شیت دەرمانی پزیشكی هۆشبەر، لە ساڵی ٢٠٢٠ بڕی ٢,٧٣٤ هەزار شیت و لە ساڵی ٢٠٢١ دەست بەسەر بڕی ٤٧,٣٧٨ هەزار شیت دەرمانی پزیشكی هۆشبەردا گیراوە، هاوكات تەنیا لە شەش مانگی یەكەمی ساڵی ٢٠٢٢ بڕی ٢٨٢ شیت و ١٣٦ پاكەت دەستی بەسەردا گیراوە

ئەگەرچی وادەردەكەوێت كە هەرێمی كوردستان زیاتر وەك ناوەندێكی گواستنەوە بۆ بەكارهێنانی مادەی هۆشبەر دەربكەوێت، بەڵام لە راستیدا لەگەڵ زیاتر بوونی بازرگانیكردن بە مادەكەوە ژمارەی بەكارهێنەرانیش زیاتر بوون، بەشێوەیەك كە ئێستا ژمارەی بەكارهێنەران گەیشتوونەتە زیاتر لە 20 هەزار كەس.

سیروان گەردی بەڕێوەبەری تۆڕی پاراستنی رێكخراوەكان ئاشكرای دەكات بەپێی توێژینەوەیەك كە لەماوەی چەند مانگی رابردوودا كاریان لەسەر كردووە، دەركەوتووە كە ژمارەی بەكارهێنەرانی مادە هۆشبەرەكان لە هەرێمی كوردستان گەیشتوونەتە زیاتر لە 20 هەزار كەس. بەڕێوەبەری تۆڕی پاراستنی رێكخراوەكان باس لەوەش دەكات كە بەكارهێنەرانی مادی هۆشبەر لەسەرجەم چین و توێژەكاندا بوونیان هەیە و هۆشداری ئەوەش دەدات لەئەگەری هەوڵنەدان بۆ رووبەڕووبونەوەی ئەم دیاردەیە هەرێمی كوردستانن دوچاری كارەسات ببێت."ژمارەی بەكارهێنەران زۆر زۆرە و ئەگەر لایەنە پەیوەندیدارەكان بە جدی هەوڵی بەرەنگاربوونەوەی ئەو دیاردەیە نەدەن، كارەسات روودەدات".

هەرچەند یاساكانی بەرەنگاربوونەوەی ماددە هۆشبەرەكان چ لەسەر ئاستی عێراق و چ لەسەر ئاستی هەرێمی كوردستان یاسای زۆر توندن، چەندین بەڕێوەیبەرایەتیش بۆ بەرەنگاربوونەوەی ماددە هۆشبەرەكان كە نوێنەرایەتی زۆربەی لایەنە پەیوەندیدارەكانی تێدایە كراونەتەوە، بەڵام وادەردەكەوێت كە یاسای و رێكارەكان نەبووبنە بەربەست بۆ بازرگانیكردن و بەكارهێنانی مادەی هۆشبەر.

پەرلەمانی عێراق یاسای ژمارە 50ی ماددە هۆشبەرەكان و كارلێكەرە عەقڵییەكانی لە ساڵی 2017 دەركردووە كە هەمواری یاسای ژمارە 43ی ژووری بازرگانی ساڵی 1989 ، هاوكات پەرلەمانی هەرێمی كوردستانیش ساڵی 2020 یاسای ژمارە (1)ی بەرەنگاربوونەوەی ماددە هۆشبەرەكان و كارتێكەرە عەقڵییەكان پەسەند كردووە.

بەشێك لە چالاكانی ئەم بوارە بۆچوونیانوایە كە یاساكان ئەگەرچی پاڵپشتییەكی گرنگن بۆ روبەڕووبونەوەی بازرگانیكردن و بەكارهێنانی مادەی هۆشبەر، بەڵام ئەمانە بەتەنیا بەس نین و ئەم دیاردەیە پێویستی بە ستراتیژیەت و پلانێكی دوورمەودا هەیە، بەتایبەتی توندوتۆڵكردنی دەوازە سنوورییەكان لەگەڵ ئێران كە سەرچاوەی یەكەمی هێنانە ناوەوەی ئەو مادەیەیە بۆ ناو خاكی عێراق.

بە گوێرەی راپۆرتەكانی نەتەوە یەكگرتوەكان عێراق تا نەوەدەكانی سەدەی رابردو وەك یەكێك لە پاكترین وڵاتەكانی جیهان پەیوەست بە كۆنتڕۆڵكردنی دیاردەی بەكارهێنان و بازرگانیكردن بە مادە هۆشبەرەكان ناوی هاتووە، بەڵام لەدوای ئەو ماوەیە و بەتایبەتی تریش لە دوای ساڵی 2005وە عێراق و هەرێمی كوردستان دەبنە ناوەندێك بۆ گواستنەوەی مادەی هۆشبەر.

بەگوتەی لیوا مازن، بەڕێوەبەری بەڕێوەبەرایەتی گشتیی بەرەنگاربوونەوەی ماددەهۆشبەرەكان لە عێراق، ماددە هۆشبەرەكان لە ئێرانەوە لە شارەكانی بەسرە و میسان و سنوورەكانی هەرێمی كوردستان داخڵی عێراق دەكرێن، لە عێراقیشەوە بۆ وڵاتانی كوێت و سعودیە و وڵاتانی دیكەی كەنداوی عەرەبی دەنێردرێن، كارلێكەرە عەقڵییەكانیش لە سنووری سووریاوە هاوردەی عێراق دەكرێن.

هەردوو پارێزگای بەسڕەو میسان دەروازەی سەرەكین بۆ هێنانەناوەوەی مادە هۆشبەرەكان و بەكارهێنانی لەپارێزگاكانی باشوور، لە بەپارێزگانی رۆژئاواش، لەڕێگەی سوریاو بیابانەكانەوە دزە بە حەبی كبتاجۆن دەكرێت و لەمەرزەكانی پارێزگای ئەنبارەوە دەهێنرێنەوە ناو عێراقەوە. بەگوێرەی راپۆرتێك ماددەی هۆشبەر بووەتە هەڕەشەیەكی جدی لەسەر عێراق‌و هەرێمی كوردستان دەروازە سنورییەكانی ئەم وڵاتەش بوونەتەخاڵی گواستنەوەی ئەو ماددە مەترسیدارانە بۆ ناو وڵات. چەند سەرچاوەیەكی رۆنامەوانی ناوخۆیی عێراق باس لەوە دەكەن كە بەشێك لەگروپە چەكدارییەكان دەستیان بەسەر بەشێك لەناوچە سنورییەكاندا گرتوەو بەرانبەر بەوەرگرتنی بڕە پارەیەك لە قاچاخچییەكان، ئاسانكاری بۆ هاتنی مادە هۆشبەرەكان بۆ ناو عێراق دەكەن. باس لەوەشكراوە كە بەهۆی نەگرتنەبەری رێكاری پێویست لەناو حكومەتدا، هاوكات بەهۆی تەشەنەسەندنی دیاردەی گەندەڵی لەناو هێزە ئەمنییەكاندا نەتوانراوە ڕێگری لەهاتنی ئەو مادە مەترسییدارانە بكرێت.

چالاكان هۆشداری دەدەنە حكومەتی هەرێمی كوردستان لە مەترسییەكانی بە بەكارهێنان و بازرگانیكردنی مادە هۆشبەرەكان و داوا دەكەن كە پلانی خێراو بۆ روبەڕووبونەوە و كۆنترۆڵكردنی دابنرێت، "گرنگە حكومەت زیادبونی بەكارهێنانی مادەی هۆشبەر وەك دەردێكی كۆمەڵایەتی سەیر بكات بەشێوەیەك كە هەڕەشە لە ئاشتی و ئاسایشی كۆمەڵگا دەكات، بەپێچەوانەوە دەگەینە دۆخێك كە دەستەوەستان دەبین و توانای رووبەڕووبونەوەمان نابێت".