ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

ڕێگای کوردستان-ئاودێر

بەشی یەکەم

لەم دیمانەیەدا نووسەر و چاودێری سیاسی لەتیف فاتح فەرەج، باس لە كاریگەرییەكانی هەردوو پەیماننامەی سیڤەر و لۆزان لەسەر كورد لە هەر چوار پارچەی كوردستان دەكات و بۆچوونیشی وایە، جگە لەوەی كورد خۆی ئامادەییەكی ئەوتۆی نەبوو بۆ دروستكردنی دەوڵەت، دەوڵەتە سەركەوتووەكانی جەنگیش پشتگیری هەنگاوێكی لەم چەشنەیان نەكردووە. نوسەر لەم دیمانەیەدا باس لەوە دەكات كە هۆشیاری نەتەوەیی تاكی كورد هەڵكشاوە و توركەكانیش ترسیان لەم كارەكتەرە هەیە، بەڵام لەهەمانكاتیشدا ڕەخنەی لە سیاسەتی خۆبەڕێوەبردنی كوردەكان هەیە. دابەشبوونی پارتی و یەكێتی بەسەر توركیا و ئێراندا و ئەو دۆخەی لەناوخۆدا دروستیان كردووە بە مەترسییەكی گەورە بۆ سەر هەرێمی كوردستان دەبینێت و دەڵێت بەردەوام لەبەردەم سیناریۆی سیڤەر و لۆزانێكی دیكەداین.

- هۆكارەكانی پەیماننامەی سیڤەر لە نێوان دەوڵەتە هاوپەیمانەكانی سەركەوتووی جەنگ لە ساڵی 1920 چی بوون؟ بۆچی ئەم پەیماننامەیە نەچووە بواری جێبەجێكردنەوە؟

هۆكارەكانی پەیماننامەی سیڤەر پەیوەندی بەوەوە نییە كە وڵاتانی زلهێز دەیانەوێت لەدوای جەنگی یەکەمی جیهانی بە ماف و ئازادییەكانی خۆیان بگەن، زیاتر پەیوەندی بە دابەشكردنی ئەو كێكەوە هەیە كە لەدوای جەنگ دەستیان كەوتووە، پەیوەندی بەو بارودۆخەوە هەیە كە وڵاتە سەركەوتووەكان دەیانەوێت ئەوەی لەدوای جەنگ دەستیانكەوتووە دابەشی بكەن و هەریەكە و پشكی خۆی وەربگرێت، جا ئەم پشك وەرگرتنە بە هەر شێوەیەك بێت. ئەمەی كە لەو سەروبەندەدا كراوە بە درێژایی مێژوو هەر وابووە، لەزۆربەی شەڕ و دواتریش رێككەوتننامەكاندا ئەمە رویداوە، بۆ نموونە لەنێوان سەفەوەی عوسمانییەكان زۆربەی جار كوردستان وەك كێك دابەشكراوە، دەیان رێككەوتن لەنێوان عوسمانی و سەفەوی و ئیمپارتۆرییەتەكانی دیكە هەبووە لە رابردوودا، دەرئەنجامەكان هەر بەو شێوەیە بووە كە ویستویانە، بە بڕوای من هەموو رێككەوتنێك و پەیماننامەیەكی دوای جەنگ بۆ بەرقەراربوونی ئاشتی و نەهێشتنی شەڕ و جیاكاری نییە، خۆ ئەگەر پەیماننامەكان لەم پێناوەدا بونایە، دەبوو لەدوای جەنگ ئەو گیروگرفتانەی كە هەن چارەسەر بكرێن، بەڵام ئەمە روینەداوە، لەدوای جەنگی جیهانی یەكەم گیروگرفتەكان وەك خۆیان ماونەتەوە. دەوڵەتە زلهێزەكان و دەوڵەتە براوەكان بە ویستی خۆیان ناوچەكانیان دابەشكردووە، بۆ نموونە لە دابەشكردنی عێراق و سوریا لەنێون ئینگلیز و فەرەنسا ئەوەندەی بیر لەوە كراوەتەوە كە دەستكەوتەكان چی دەبن بۆ خۆیان ئەوەندە بۆ ئەوە نەكراوە كۆتایی بە ململانێكان لەناوچەكە بهێنرێت، لە رێككەوتنە نوێكانی نێوان زلهێزەكان هەمان چیرۆك دوبارە بووەتەوە، بیر لە بەرقەراربوونی ئاشتی لە ناوچەی جەنگ نەكراوەتەوە، ئەگەر وابووایە دەبوو لە رۆژهەڵاتی ناوین هیچ كێشەیەك نەمێنێت، ئەمە جگەلەوەی كە دەبوو یەكێك لەو نەتەوانەی كە بە مافەكانی بگات كورد بێت، چونكە كورد خۆشی خەباتێكی بەردەوامی كردووە چ لەباكوری كوردستان چ لەباشوور و رۆژهەڵات، لە هیچ یەكێك لەم ناوچانە كورد بێدەنگ نەبووە، بۆ نموونە شێخ مەحمود لە باشووری كوردستان، لە هەموو پارچەكانی كوردستان كۆمەڵێك بزوتنەوەی جیاواز هەبوون، هەموو ئەمانە داوای مافی خۆیان و ئازادی و سەربەخۆییان كردوە، بەڵام وەكو پێوست وەڵامیان نەدراوەتەوە، بۆیە یەكێك لە هۆكارەكانی دەركردنی پەیماننانەكان دابەشكردنی دەستكەوتەكانە، زلهیزەكان بە ئامانجی خۆیان گەیشوون، ئەوەی دیكە هیچ گرنگ نییە بۆیان، ئەوەی دەوڵەتە براوەكانی جەنگ دەیانویست چنینەوەی دەستكەوتەكانی حۆیان بووە دوای جەنگ، كێشەی ئەوان ئەوە نییە چی رودەدات. تەنانەت دوای نزیكەی سەد ساڵ لە پەیماننامەكە هێشتا دەوڵەتانی براوەی جەنگ دەستكەوتەكانیان لەم ناوچەیە دەچننەوە، بەتایبەتی لەرێگەی كۆمپانیا نەوتییەكانیانەوە.

- لەگەڵ نزیكبوونەوە لە سەد ساڵەی لۆزان توركیا بە ئاشكرا و تاڕادەیەكیش بە كردەوە باس لە داگیركردنەوەی رۆژئاوای كوردستان و باشووری كوردستان دەكات. ئایا كورد لەبەردەم دۆخێكی لەم شێوەیەدایە؟

مەسەلەكە پەیمانی لۆزان نییە. بابەتەكە ئەوەیە كە هۆشیاری نەتەوەیی و هۆشیاری خۆخاوەنی كورد ئێستا هەڵكشاوە، كوردیش لەو بەگوندبوونەی دونیادا كارەكتەرێكە و بوونی هەیە، ئەگەر ئەم كارەكتەرە لە چەند رویەكەوە نەخۆش و بیماریش بیت، بەڵام بوونی هەیە و ناتوانرێت ئینكاری لێ بكرێت. توركەكان لەم كارەكتەرە دەترسن، دەیانەوێت سەركوتی بكەن، ئەوەی لە قەندیل و كۆبانی، ئەوەی لە عەفرین و ناوچەكانی دیكە روودەدات، ئەوەی كە تورك دەڵێت كورد لە هەر شوێنێكی دونیادا سەربەزر بكاتەوە من سەركەوتی دەكەم، ئەوەی كە ئێستا لە رۆژهەڵات روودەدات، ئەو پەرتكە و زاڵبەیەی كە هێزە ناوچەییەكان بەكوردی دەكەن، هەموو ئەمانە ترسە لەو هۆشیاریەی كورد، ترسە لە كورد چ لەسەر ئاستی كوردستان، چ لەسەر ئاستی دەرەوە، ئێستا بوونی كورد لە دونیادا تارادەیەك بەهێزە، راستە رێكنەخراوە و خاڵی پەیوەندیداریان نییە و تارادەیەك پەرتەوازەن، راستە بە هەزارانیان لە شارێكدان و هیچ رێكخراوێكیان نییە، بەڵام هۆشیاری و خۆ بەخاوەنبوونی پرسەكەی ترسێكی گەورەی بۆ توركیا دروست كردووە وایكردووە كە مامەڵەی بگوڕێت، بیرمان نەچێت توركیا خۆشی كێشەی زۆرە، ململانێیەكی گەورە لەنێوان عوسمانییە نوێكان هەیە، ئەمە جگە لە چەپەكان، بەڵام ئەوەی بۆ كورد گرنگە ئەوەیە كە كورد كارەكتەرێكی دیارە و توانای نكوڵیكردنی نەماوە، بۆیە توركیا هەموو رێگیەك دەگرێتەبەر بۆ لەناودانی.

- ئەوەی وایكرد دەوڵەتی توركیای نوێ لەدوای شكستی عوسمانییەكان دروست بێت، خواستی رۆژئابوو؟ یان ئەو میراتە بوو كە لە دەوڵەتی عوسمانییەوە بۆیان بەجێ مابوو؟

دەوڵەتی عوسمانی وەكو خەڵافەتی ئیسلامی هەڵوەشایەوە، لە ئەنجامی ئەم هەڵوەشاندنەوەیش چەندین دەوڵەتی دیكە دروست بوون، توركیای نوێ دیارییەك نەبوو لەلایەن رۆژئاوەوە بۆ پاشماوەكانی دەوڵەتی عوسمانی یان لانی كەم بۆ هێزە سەربازیەكانی ئەم دەوڵەتە، توركیای نوێ دەرئەنجامی ئەو بارودۆخە تایبەتەبوو كە توركەكانی تێدا بوو، دەوڵەتانی زلهێز نەیانویست توركیای نوێ لەریشەوە نەهێڵن و تورك بێ ماف بكەن لەم ناوچەیە، ئەمە یەك، خاڵی دووەم ئەوەیە كە توركەكان پێشتر كۆمەڵێك رێكخراوی خۆیان هەبوو كە نەیاری دەوڵەتی عوسمانی بوون، یان لانی كەم سیاسەتی دەوڵەتی عوسمانییان پێ ڕاست نەبوو. لەناو جەرگەی توركیادا كاریگەرییان هەبوو. هێزێكی سەربازی توركیا داوای گۆرانكاری لە دەوڵەتی عەسمانی دەكرد، ئەمانە وایكرد كە لەهەناوی ئەم شكستەدا دەوڵەتێك بۆ توركیا دروست بكرێت كە دەوڵەتێكی عەلمانی زۆر جیاوازبوو لەوەی عوسمانییەكان، هەموو میرات و فەلسەفە و دیدگا و دنیابینی دەوڵەتی عوسمانی هەڵوەشاندەوە، كەلتوور، نوسین و دابونەریت ریشەكێشكران و دەوڵەتێكی عەلمانی بنیاتنرا كە لەگەڵ خواستی براوەكانی جەنگدا دەهاتەوە. بۆیە چاوپۆشیان لەوەشكرد كە باكوری كوردستان بلكێنرێت بە دەوڵەتەكەوە و مافی نەتەوەكان دیكە نەدرێت و چاو لەو هەموو زەبروزەنگەش بپۆشرێت كە بەتایبەتی لە سییەكاندا لە دەرسیم رویدا و دواتریش بەسەر كودەكاندا هێنرا، بۆیە بە بۆچوونی من دەوڵەتی توركیای نوێ وەكو ئەمری واقع دوای روخانی دەوڵەتی عوسمانییەكان دروست بوو، توركە لاوەكانیش رۆڵێكی گەورەیان لەم روەوە گێرا.

- بۆ نموونە كەمالییەكان، ئایا ئەوان رۆڵیان هەبوو لە شكستپێهێنانی پەیماننانەی سیڤەر و دروستكردنی ئەو دەوڵەتە نوێیەی توركیا؟

بە بڕوای من كەمالییەكان رۆڵێكی ئەوتۆیان لە شكتی پەیمانی سیڤەردا نەبووە، پەیمانەكە خۆی بەجۆرێك داڕێژرابوو كە پڕبوو لەئەگەر، یانی پەیمانامەیەك نەبوو كە بەردەوامی هەبێت، بۆیە ئەگەر كەمالییەكانیش نەبوونایە ئەو پەیماننامەیە وەكو پێویست جێبەجێنەدەكرا، چونكە دەوڵەتە سەركەوتووەكانی جەنگ ئامادەیییان نەبوو بە هەموو وردەكارییەكانیاوە جێبەجێی بكەن، بەتایبەتی ئەوەی كە پەیوەندی بە چارەنوسی گەلی كوردستانەوە هەبوو، ئەمە جگە لەوەی كە كورد خۆی ئامادەییەكی ئەوتۆی نەبوو، بەشێوەیەك كار لەسەر یەكدەنگی بكات. بەشێكی زۆر لە كوردەكان بەتایبەتی ئەوانەی كاریان بۆ توركیایەكی نوێ دەكرد رازی بوون بەوەی كە لەگەڵ توركەكان بژین، چیرۆكی حەسەن خەیری یەكێكە لە چیرۆكە بەناوبانگەكانی ئەو مێژووە. راستە كورد هەمووی نەبووە بەشێك لە پرۆژەی ئەتاتورك و هەمووشی نەبوونە بەشێك لە بنیاتنانەوەی توركیای نوێ، بەڵام بەشێكی كاریگەر بوون، نزیكەی 70 پەرلەمانتاری كورد لەو سەردەمەدا لەپەرلەمان بوون، هەموویان پشتگیری دەوڵەتی توركیای نوێیان دەكرد، ئەمانە كاریگەری خۆی هەیە، بەڵام واقعی پیكەوە نەبوونی كوردیش لەم رۆژگارەدا هۆیەك بوو بۆ ئەوەی خەونەكەی نەیەتەدی. هیچ ئامادەكارییەك نەبوو، پرۆژەیەكی هاوبەش نەبوو كە كورد خاوەندارییەتی بكات، دەوڵەتی توركیاش سودی لەمە بینی، ئەو كوردانەی ئەو سەردەمە لەگەڵی بوون هەمووو ئیمتیازاتێكی پێدان و دواتر یەكەكە لەناوی بردن.

- لەدوای پەیماننامەی سیڤەر، لە كۆبوونەوەی قاهیرەدا باس لەوە كراوە كە كوردەكان لەناو خۆیاندا یەك نین، ئەگەر دەوڵەتیشیان بۆ دروست بكەین ناتوانن بەڕێوەی ببەن، ئەمە بیانوو بوو یان هەر بەراستی وابوو؟

ئەگەرچی راستییەك لەم قسەیەدا هەیە كە لە كۆنگەری قاهیرەدا باسكراوە، بەڵام زۆر نەتەوە و گەلی دیكەش هەمان گرفت و كێشەیان هەبوو، كەچی دواتر بۆیان رەخسێنرا و زەمینە لەباركراوە بۆ ئەوەی دەوڵەتەكەیان بەڕێوە ببەن، گرفتی گەورە ئەوەیە كە خاكی كوردستان بەسەر یەك وڵاتدا دابەش نەكراوە، لەو رۆژگارەشدا پارچەپارچەكراوە و دەوڵەتە براوەكانی جەنگیش رۆڵیان لەمەدا هەبووە، ئەگەر پێش جەنگی جیهانی یەكەم خاكی كوردستان بەسەر عوسمانی و سەفەویدا دابەشكرابێ، دوای جەنگ و سەركەوتنی هاوپەیمانەكان یەكێك لە گرفتەكان ئەوەیە كە كوردستان لەبری ئەوەی لانی كەم وەك جاران لەنێوان توركیا و ئێراندا بمێنێتەوە، كرا بە چوار بەش، بەشێكی بەر عێراق و بەشێكی دیكەشی بەر سوریا كەوت، ئەو بەشەشی كە بەر عێراق كەوت كاتی خۆشی نارازی بووە، ئەمارەتی خۆی هەبووە و داوای سەربەخۆیی كردووە، سەیری ئەدەبیاتی حاجی قادری كۆیی و خانی بكە بەوردی ئەم داواكارییانە دەبینی، بە بۆچوونی من گرفتی گەورە ئەوەیە كە دەوڵەتە براوەكانی جەنگ نەك بارودۆخەكەیان وەك خۆیی نەهێشتووەتەوە كە دوو پارچە بووە، بەڵَكو كردویانە بە چوار پارچە و بیانوشیان بۆ ئەمە هەبووە، بۆ نموونە بیانووی ئینگلیزەكان بۆ لكاندنی باشوور بە عێراقەوە ئەوە بووە كە ئەگەر پێداویستییەكانی ژیان لەگەنم و لۆكە و بەرهەمە چێنراوەكانی دیكە لە كوردستان بەرهەم نەهێنرێت عێراق لەبرسان دەمرێت، ئەمەیان كردووەتە بیانوو بۆ ئەوەی كە كوردستان بلكێنن بە عێراقەوە. بۆیە ئەوەی لە قاهرە وتراوە ئەگەرچی جۆرێك لە راستی تێدایە، بەڵام ئەتوانرا بەرپەرچی ئەم راستییە بدردێتەوە و دەوڵەت بۆ كورد دروست بكرێت، بۆ نموونە ئەوان نەیانویست شێخ مەحمود تاقی بكەنەوە، تەنانەت لە دانیشتنی لەگەڵ ئینگلیزەكان ئەوان نەیانویستووە جۆرێك لە خۆبەڕێوەبەری هەبێت، ئەگەرچی بەشێك لە كوردەكانی باشوریش لەو سەردەمەدا لەگەڵ ئەوەدابوون لەگەڵ عێراق بژین، بەڵام ئەمە گرفتێكە و تا ئێستا بەردەوامە.