ئەم هەواڵە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

 

 ئه‌مه‌ به‌شی سێهه‌می بابه‌تی (ده‌رباره‌ی چه‌مكی پرۆلیتاریا) یه‌. له‌ به‌شی یه‌كه‌م و دووهه‌مدا چه‌مكی پرۆلیتاریا مان، به‌پێی كاڕڵ ماركس و فریدریك ئه‌نگلس، پێشكه‌ش كرد. گه‌یشتینه‌ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ چين:

-دياری ده‌كرێت به‌پێي پێگه‌ی له‌ هۆیه‌كانی به‌رهه‌مهێنان

-وه‌ك قه‌واره‌يه‌كی يه‌كگرتوو پێكه‌وه‌ يه‌كانگير نیيه‌

-جێگير نييه‌، بگره‌ وه‌زعی ده‌گۆڕێت به‌پێي گۆرانكارییه‌كان له‌پێكهاته‌ی ئابووری

 

چيني كرێكار لای ماركس تاكه‌ چينى شۆرشگێره‌، چونكه‌ بارودۆخى كرێكاران وه‌ك چينێك ديانخاته‌ هه‌ڵوێستێكی یه‌كانه‌ بۆ روخاندنی كۆمه‌ڵگه‌ی سه‌رمايه‌داريی، چونكه‌ ره‌وشی ئه‌وان ناوه‌نديه‌ له‌پێگه‌ی كاردا. ماركس و ئه‌نگلس وا گريمانه‌يان ده‌كرد، پێشكةوتنی پيشه‌سازی و بڵاوبوونه‌وه‌ی شۆڕشكانی بۆرجوازی ده‌ست ده‌كه‌ن به‌ ‌پێشخستنی خێرايی هێزه‌كانی به‌رهه‌مهێنان كه‌ ده‌بنه‌ هۆی شۆڕشی چینی كرێكار و ده‌ر ئه‌نجام ده‌بێته‌ هۆی هه‌ره‌س هێنانی سه‌رمايه‌داری، وه‌ك ئاراسته‌يه‌كی مێژووی.

 

به‌ڵام ره‌وتی مێژوو به‌ ئاڕاسته‌يه‌ك چوو، جيا له‌و گريمانه‌ی ماركس و ئه‌نگلس. ئه‌مه‌ش گريمانه‌يه‌كی هه‌ڵه‌ نه‌بوو، بگره‌ پشتی ده‌به‌ست به‌ پێدراوه‌كانی واقع كه‌ ئه‌و كاته‌ چاودێریان ئه‌كرد. له‌كۆتايی سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌مه‌وه‌ سه‌رمايه‌داری گۆڕانكاری گه‌وره‌و هه‌مه‌جۆری به‌خۆيه‌وه‌ بينی تا ده‌گاته‌ ئه‌وه‌ی ئێمه‌ ئێستا تيايداين له‌ چه‌رخێكی ته‌واو جياواز له‌ پێشكه‌وتنيدا.

 له‌به‌ر گرنگی وه‌ستان له‌سه‌ر ئه‌م گۆڕانكاریيانه‌، به‌مه‌به‌ستی روونكردنه‌وه‌ی ئه‌و سیاقه‌ كه‌ له‌ميانه‌يدا چه‌مكی چين پێشكةوتن به‌خۆيه‌وه‌ ده‌بینێ‌، به‌پێی ماترياليزمی ديالێكتيكی، له‌م به‌شه‌‌دا به‌خێرايی ئاماژه‌ ده‌ده‌م به‌ ئاڕاسته‌ سه‌ره‌كييه‌كانی ئه‌م گۆڕانكاريانه‌:

 لهسهر ئاستی پهيوهندی دهوڵهت به بازارهوه

 پيشه‌سازی سه‌رمايه‌داری، له‌به‌ر رۆشنايی مێژووی ئابوری به‌ريتانی، له‌و روانگه‌وه‌ كه‌ يه‌كه‌مین به‌رهه‌مهێنه‌ریه‌تی و كانگای سه‌ره‌كی ئه‌و بیروراو دامه‌زراوه‌ ئابوريانه‌يه‌ كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ی سه‌رمايه‌داری پێك هێناوه‌، به‌سێ قۆناغ گەشەی سەند:

 يهكهم، قۆناغی دهركهوتن

 ئه‌مه‌ش هه‌ردوو سه‌ده‌ی 18 و 19 له‌خۆ ده‌گرێت، كه‌ سيمای شپرزه‌يى پێوە بوو،‌ چالاكی خاوه‌ن پرۆژه‌ سه‌رمايه‌دارييه‌‌كان لەژێر هەژموون و کۆنترۆڵكردن له‌لایه‌ن دەوڵەت دا نەبوو، تەنانەت لە لایه‌نی رێکخراوە کریکاریەکانیش دا نەبوو و‌ کێبرکێ دڕندانە زاڵ بوو به‌سه‌ریدا. له‌م قۆناغه‌دا كرێكاران رووبه‌ڕووی ئاسته‌نگى ده‌بونه‌وه‌ له‌خۆرێكخستن له‌سه‌نديگاو يه‌كێتييه‌كان به‌هۆی ناجێگری كرێكاران و بچوكی يه‌كه‌ به‌رهه‌م هێنه‌كان، به‌ڵام به‌رده‌وامبوون له‌هه‌وڵه‌كانيان وسه‌ركه‌وتن له‌ هه‌ندێكياندا، به‌ڵام نه‌ك هه‌موویان توانیان به‌رده‌وام بن.

 دووهم، قۆناغى سهرمايهداری دیسپلین کراو

 له‌دوا چاره‌كی سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌‌مدا ده‌ستی پێكرد و لە هه‌شتاکانی سەدەی بیستهەمیش گەیشتە کۆتایی- سەدەیەکی تەواو-، كه‌تيايدا كێبركێ جۆرێك له‌ رێك و پێكی پێوه‌ دياربوو و بازاريش جۆرێك له‌جێگری و ئاستێك له‌هاوسه‌نگی له‌نێوانياندا هه‌بوو. گرنگترين سيمای ئه‌م قۆناغه‌ بريتيه‌ له‌هه‌ڵكشانی رۆڵی ده‌وڵه‌ت و قه‌باره‌ی ده‌ست وه‌ردانی، له‌مه‌شدا ململانێ نێوده‌وڵه‌تيه‌كان رۆڵيان گێڕا. حكومه‌ته‌كان هه‌وڵی پاراستنی ئابورييه‌ نه‌ته‌وه‌ييه‌كانی خۆيان ئه‌دا له‌ پێشبركێی هه‌ڵكێشاوی نێودەوڵەتی و له‌ئه‌نجامدا وڵاتان ناچاربوون به ‌لێهاتويه‌كى گه‌وره‌تر درامه‌ته‌كانيان بەرێوەبەرن بەمەبەستی رووبەڕوو بوونەوەی نه‌ياره‌كانيان.

رێكخستنی چينه‌كان له‌ گرنگترين هێزه‌ پاڵنه‌ره‌كان بوو له‌ گه‌شه‌كردنی سه‌رمايه‌داری و گواستنه‌وه‌ی بۆ ئه‌م قۆناغه‌. لێره‌دا یەکەی بەرهەمهێنەری گەورەتر دەرکەوتن و رێکخستنی کرێکاری بە هێزتر پێك هاتن و پەرەیان سەند، تاگه‌يشتنه‌ ئه‌و توانایا بزوتنەوەیه‌كی کریکاری نیشتمانی رێکبخرن كه‌ توانای خۆراگری و به‌رده‌وامبوونی هه‌بێت. هه‌روه‌ها خاوه‌ن كاره‌كانیش بون به‌ خاوه‌ن توانای زۆرتر بۆ هاوپەیمانیەتی و رێكخستنی خۆيان بە مەبەستی رووبەرووبوونەوەی هێزی گەشەسه‌ندوی یەکێتی کریکارییەکان، هەروه‌ها یه‌كخستنی هه‌وڵه‌كان له‌به‌رده‌م فاكتۆره‌كانی بێ ده‌سته‌به‌ری كه‌ كێبركێی توندو كۆنترۆڵ نه‌كراو دروستی ده‌كات.

سه‌رمايه‌داری بو به‌ دیسپلین كراو كاتێك حكومه‌ت بەدەنگی رێکخستنی چینەکانەوە هات و زياتر لةجاران تێهه‌ڵكێش بوو له‌به‌ڕێوه‌بردنی په‌يوه‌ندی نێوان چينه‌كاندا. ده‌وڵه‌ت له‌ سياسه‌تی رووبه‌رووبونه‌وه‌ی توڕه‌يی چينی كرێكاران و سه‌ركوتكردنيان له‌ (قۆناغی يه‌كه‌مدا) ڕاگوازرایەوە بۆ بەرێوەبردنی ئەو توڕەبوونەو مامەڵە کردن له‌گه‌ڵيدا لە رێگای سەندیکای پیشەسازی گەورەكان کە نوینەرایەتی چینی کریکاریان ئه‌كه‌ن.

 دامه‌زراندنی يه‌كه‌م ده‌وڵه‌ت له‌مێژوودا بە ناوی چینی کرێکارەوە لە روسیای سۆڤێتی و دواتر لە وڵاتانی تری بلۆکی ‪“سوسیالیستی‪”، هەروه‌ها تێكۆشانه‌كانی حزبە شیوعی و سوسیالیستی و کرێکاریەکان لە وڵاتانی سەرمایەداری‪، بونه‌ هۆى زیادبوونی دەست وەردانی دەوڵەت و رێکخستنی ئاراسته‌ی جالاكییه‌كانی سه‌رمايه‌و ئاواته‌كانی بەرەو بەدیهاتنی “دەوڵەتی خوشگوزەرانی” (Welfare State) و بەربڵاوبوونەوەی موڵكداری گشتی بۆ ئه‌وه‌ی زۆر له‌ بوارەکانی خزمەتگوزاری بگریتەوە، بە ئامانجی كه‌مكردنه‌وه‌ی کاریگەری پەیوەندییه‌كانی بازار لە سه‌ر ژیانی هاوڵاتیان دا، دوای ئەوەی هەمووان بەدەستی نامرۆیی هیزەکانی بازارەوە دەیانناڵاند لە قۆناغی سەرهەڵدانی سەرمایەداری و پێشکەشکردنی خزمەتگوزارییه‌ بنچینه‌ییه‌كان بۆ جەماوەر بە نه‌رخێكی ماقووڵ، گەشه‌ی سەند تا گەیشتە گشتگیرکردنی بیمەی کۆمەڵایەتی.

بیروکەی دەستێوەردانی دەوڵەت لە کاروباری ئابوری و بەرێوەبردنی تێکرای بوارەکانی، نامۆ نەبوو لەم سەردەمەدا كه‌ بارودۆخه‌كانی هه‌ردوو جەنگی جیهانی یەکەم و دووهەم ئەم جۆره‌ له‌ دەستێوەردانەی سەپاند بوو. هاوكات ئه‌زموونی یه‌كێتی سۆڤییه‌ت له‌ ئابوری سه‌رمایه‌داری ده‌وڵه‌ت، سه‌ركه‌وتنی سه‌رسوورهێنه‌رو رێژه‌یه‌كی به‌رز له‌ گه‌شه‌ی ئابوری تۆمار ئه‌كرد، وێڕای جێوازی ئایدیۆلۆجیاو سیاسی نێوان هه‌ردوو سیسته‌م.

له‌م ميانه‌دا چينی كرێكار توانى به‌هۆی تێكۆشانی داواكارییانه‌و سياسييه‌كانيه‌وه‌ زۆرێك له‌ مافه‌كانی خۆی جیگیر بکا، هەر لە مووچەی خانەنشینی، قەرەبووكردنەوەی بێکاری و کەمئەندامی ومافی کریکاری دایک و مافه‌كانی مێیەنەی دووگيان و شیردەر و بیمەی نەخۆش و پشکنینی پزيشكی بەخۆرایی، دواتریش بە دەستهێنانی مافی بە خۆڕایی فێربوون و دامەزراندنی خزمەتگوزاری تەندروستی نەتەوەیی.

 سێ یەم، قۆناغی سەرمایەداری نیۆ لیبرالی

 لەوانەیە ئەمە گرنگترین بەشی پەرەسەندنی سەرمایەداری بێ، کە پیویستی بە بایەخ دان بێت له‌ بواری لێكۆلينه‌وه‌و توێژينه‌وه‌، به‌هۆی هه‌نوكى و گرنگييه‌كه‌ی لەداڕشتنه‌وه‌ی ئەرکه‌كانی خەبات لە پێناو تێپەراندنی سەرمایەداری و شه‌ڕانگێزيه‌كه‌يدا، ناونيشانی ئه‌م بابه‌ته‌ رێگه‌مان نادات لێره‌دا بە تیرو تەسەلی باس بکەین.

لەم قوناغەدا گەرانەوە بۆ هێزه‌كانی بازار ئه‌نجامدرا به‌ ده‌ستبه‌رداربوون له‌ یاساکانی دەوڵەت کە چالاکیی ئابورییەکان رێک ئه‌خست و به‌ دەست هه‌ڵگرتنی دەوڵەت لە دەستوەردان لەهەر جۆره‌ چالاکییه‌كی ئابوری و به‌ گەڕاندنەوەی کەرتی پیشەسازی و کەرتی خزمەتگوزاری بۆ بازار لە رێگای شیوازه‌ جۆراوجۆره‌كانی به‌تايبه‌تكردن (Privatization).

بیرە سەرەکیەکانی تەوژمی لیبرالی نوێ لە ده‌یه‌ی حەفتاکانی سه‌ده‌ی رابردوو لەسەر دەستی سه‌ركرده‌و مژده‌ هێنه‌ری ‪)کیث جوزیف‪( گەشەی سەند و دواتر بوون به‌ سیاسه‌تی فه‌رمی حکومەته‌كه‌ی (مارگریت تاتچەر) دوای ریککەوتننامه‌ی (ریگان - تاتچەر) بە ناوبانگ، کە بنه‌ماكانی نيۆ ليبرالیزمی چه‌سپاند له‌ ئاستی نێوده‌وڵه‌تيدا.

ئەم تەوژمە سودی لە کۆمەڵێك فاکتەری نێوخۆیی و دەرەکی وەرگرت بۆ هه‌ڵكوتانه‌ سه‌ر ئەوه‌ی لە قوناغی پێشوو بەدەست هاتبوو له‌ روڵی دەوڵەت لە سوككردنی شه‌رانگێزييه‌كانی سەرمایەداری و جڵه‌و گيركردنیان و هه‌روه‌ها له‌ ‘’خوشگوزەرانی کومەڵایەتی’’ كه‌ لە رێگای دووباره‌ دابەشکردنەوەی سامان بە پێ سیستەمی باجی هەڵکشاو دابین كرابو. بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ش، بیانوی فشاره‌ ناوخۆییه‌كان به‌كار ئه‌هێنران، گرنگترینیان بێ توانای حکومەته‌ لە کۆنتروڵكردنی پەیوەندیەکانی نرخ و داهات به‌شێوه‌ی هه‌ميشه‌يی، بەهۆی ئەو ململانی یە توندەی نێوان یەکێتییە کرێکارییەکان و خاوەنی کارەکان سه‌ری هه‌ڵده‌داو بێ تەوانایی حکومەت لە له‌ناوبردنی به‌رهه‌ڵستی یەکێتییە کرێکارییەکان کە ببوونە هەڕەشە لەسەر مانەوەی خودی حکومەتەکان، هه‌روه‌ها بە بیانوی فشاره‌ دەرەکییه‌كان كه‌ خۆیان له‌وه‌ ده‌بینییه‌وه‌ گوایه‌ لە ئەنجامی كێبركێی گه‌شه‌سه‌ندووی نێودةوڵه‌تی کە وای کرد کومەڵگا پیشەسازییه‌ ره‌سه‌نه‌كان ده‌خسته‌ ژێر فشارێك، قه‌يرانی‌ ئابوری كه‌ له‌حه‌فتاكانی سه‌ده‌ی رابردوودا روويدا توندتری كرد. خاوه‌ن كاره‌كان پێيان وابوو، كه‌چارەسەری گونجاو بريتی يه‌ له‌ كه‌مكردنه‌وه‌ی تێچوونی كرێكاری‌ جا ئه‌مه‌ له‌رێگه‌ی كه‌مكردنه‌وه‌ی كرێ بێت، يان خۆ رزگاركردن له‌ به‌شێك له‌ كرێكاران، يان زيادكردنی به‌رهه‌م. به‌ڵام كرێكاران ئه‌مانه‌یان ره‌تكرده‌وه‌و سه‌نديكاكانيان به‌رهه‌ڵستی يان كرد.

 ليبراليزمي نوێ هه‌وڵی پاكتاوكردنی هه‌موو ئەنجامەکانی سەرمایەداری دیسپلین كراو ئه‌دات و گەڕاندنەوەی کۆمەڵگا بۆ ره‌وشی سه‌رده‌می سه‌ره‌تای سەرمایەداری. به‌ڵام ئه‌نجامه‌كانی ئه‌م هه‌وڵه‌ له‌ هه‌موو وڵاتاندا ناگه‌نه‌ هه‌مان ئاست. وێڕای سه‌ركه‌وتنی له‌بواری به‌تاييه‌تمه‌ندكردنی هه‌ردوو كه‌رتی پيشه‌سازی و خزمه‌تگوزاری و سه‌رله‌نوێ رێكخستنی سيسته‌می باج له‌به‌رژه‌وه‌ندی خاوه‌ن كاره‌كان، به‌ڵام ليراليزمی نوێ نه‌يتوانی یاساکانی بیمەی کۆمەڵایەتی هه‌ڵوه‌شێنێته‌وه‌، به‌هۆى به‌رهه‌ڵستی توندی سياسی لە بەرانبەردا. هه‌ر لێره‌وه‌ پێويسته‌ ئاماژه‌ به‌وه‌ بدرێت كه‌ له‌ توێژينه‌وه‌ی ئه‌م قۆناغه‌دا پێويسته‌ ره‌چاوی ئه‌و جياوازييانه‌ بكرێت كه‌ له‌نێوان نموونه‌ سه‌ره‌كييه‌كانی سه‌رمايه‌داری له‌ ئاردایه‌ وه‌ك: ئەمریکی، ژاپۆنی، ئەوروپایی. لە ئەوروپایی یش لە نێوان بریتانی و سویدی (باکوری ئەوروپا به‌گشتی)و بەشەکانی تری ئەوروپا.

 ئه‌زموونی چه‌ند ده‌يه‌ی رابردوو لەسەرمایەداری نیۆلیبرالی ئه‌وه‌نده‌ی پێشكه‌شكردووه‌ كه‌ به‌شی به‌ڵگه‌ هێنانه‌وه‌ بكات له‌سه‌ر مه‌ترسی و شه‌رانگيزييه‌كانی. كلێنه‌ كۆمه‌ڵايه‌تييه‌كان به‌شێوه‌يه‌كی زۆرگه‌وره‌ به‌رفراوانتر ده‌بن، و مۆركێكى جيهانی وه‌رده‌گرێت به‌كاريگه‌ری به‌جيهانگيری ئابوری، و كۆمه‌ڵێك ته‌نگه‌زاری كۆمه‌ڵايه‌تی دروست كردووه‌ كه‌ تەنانەت یانەکانی سەرمایەداری جیهانیش نیگەران کردووە. پەرەسەندنی نابەرابەری سەرمایەداری لە ناوچە جیاوازەکانی جیهان هێشتا قوڵدەبێتەوە. هەروا گرژیه‌ نیودەوڵەتییه‌كان و ئەنجامەکانیان لە هەڵگیرساندنی شەڕه‌ لۆکاڵییه‌كان لەبەرزبوونەوەیەکی بەردەوام دایە، ته‌نانه‌ت دامه‌زراوه‌نێوده‌وڵه‌تييه‌كان ده‌سته‌وه‌ستانن له‌ زاڵبون به‌سه‌ريدا. هه‌روه‌ها تیرۆری بێ كۆنترۆل و بەرفراوان بوونی له‌ سیمای ئەم قوناغەیه‌.

خاپوركردنى ژينگه‌ به‌رده‌وامه‌ به‌هۆی خۆدزينه‌وه‌ی وڵاته‌ ده‌وڵه‌مه‌نده‌كان له‌به‌رپرسيارێتييه‌كانيان له‌چاره‌سه‌ركردنی ئه‌وه‌ى كه‌سه‌رمايه‌دارى ئه‌یكات له‌ تێكدانی ژينگه‌.

—————————————

سوپاسی هاوڕێ لوقمان زیندانی و هاوڕێ نه‌هرۆ ئه‌كه‌م بۆ وه‌رگێرانی ئه‌م به‌شه‌ له‌ عه‌ره‌بییه‌وه.