ئەم هەواڵە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

 

-نامەكانی ئەنتۆنیۆ گرامشی بۆ دایكی-

1926-1934

 

شوان ئەحمەد كردویەتی بەكوردی

بیرمەندی گەورەی ئیتاڵی ئەنتۆنیۆ گرامشی (1891-1937) نەك تەنها هەر نامەكانی، بەڵكو سەرجەم بەرهەمەكانی لەزینداندا نووسیووە. ئەو كە ئەمینداری گشتی پارتی كۆمۆنستی ئیتاڵیاو ئەندامی پەرلەمان بوو، ئێوارەی 8- تشرینی دووەمی- 1926 لەماڵێك لەشەقامی (ج.ب. مۆرگانی) دەسگیر دەكرێت. گرتنەكەشی بە تۆمەتی ئەوەبووە كەپلانی دژ بەدەوڵەتی داڕشتووەو لەهەوڵی خۆشكردنی شەڕی ناوخۆ و جۆشدانی ڕقی چینایەتی دابووە، لەگەڵ ستایشكردنی تاوان و بڵاوكردنەوەی پڕوپاگەندەی ژەهراوی. ئایاری ساڵی 1928 لێكۆڵینەوەكان لەگەڵیدا كۆتاییان دێت و دادگا بڕیاری زیندانیكردنی بیست ساڵ ‌و چوارمانگ و پێنچ ڕۆژی بۆ دەردەكات. لەمانگی تەموزی ئەو ساڵەدا، دەخرێتە زیندانی تۆرینەوەو لەژوری ژمارە (7047)دا بەنددەكرێت و تەنها بۆ مردن ئەو ژورە جێدێڵێت.

دۆخی تەندروستی گرامشی، لەزینداندا لەو پەڕی خراپیدادەبێت. هەمیشە دەردەدار و لەش بەبار بووە. لەونامانەی بەدرێژایی ئەو هەشت ساڵەی بۆ دایكی دەنێرێت (1926-1934)، بەردەوام پرسی بارودۆخی تەندروستی دێنێتەبەر باس و چەند بتوانێت هەوڵدەدات، قەناعەت بەدایكی بێنێ‌ كە تەندروستی باشەو ورەی بەرزەو، ئەوەش وای لێدەكات خۆڕاگربێ‌ و بەرخوردبكات. بەڵام ئەو هەقیقەتەی لەنامەكانیدا هەوڵی شاردنەوەیانی داوە، ئەوەیە گرامشی زۆر لەوە دەردەدارتر و لەش بەبارتربووە كە بە دایكی وتووە.

جگە لەنەخۆشی گەدەو ڕیخۆڵەو شەقیقە، بەدەست دەردی بێخەویشەوە گرفتار بووە. لە ئۆكتۆبەری ساڵی 1930، لەشەو ڕۆژێكدا، لەدوو سەعات زیاتر نەدەخەوت. هەركاتێكیش چاوی دەچوو خەو، پاسەوانی زیندانەكەی فەرمانی پێكرابوو وەڕسی بكات (بەكردنەوەو داخستنی دەرگای زیندانەكەی)و گرامشیش هەر كە خەبەری بوایەتەوە، خەوی لێنەدەكەوتەوە.

هاوكات زۆربەی زۆری ئەو خواردەمەنیانەی پێی دەدرا، لەو جۆرانەبوو كە توانای هەرسكردنیانی نەبوو. هەرچەندە بەهیچ جۆرێك متمانەی بەپزیشك نەبوو، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا ئەو چارەسەرانەی وەردەگرت كە بۆیان دەنوسی، وەك هەوڵێك تا بەزیندوێتی بمێنێتەوەو نەمرێت.

ڕۆژانە گرامشی لەدژی ڕۆتینی ناو زیندان شەڕی دەكردو بۆ ئەو مەبەستەش (سەرەڕای ئێش و ئازارە دەرونی و جەستەییەكانی و سانسۆر و گێچەڵی كارمەندانی زیندان و دەست ڕانەگەیشتنی بەدیكۆمێنتە سەرەكی و كەرەستە بیلۆگرافیاییە پێویستەكان لەكاتی خۆیدا)، توانی لەو كونجە تاریكەدا سی و دوو پەڕاو ڕەش بكاتەوە، واتە بەدەست و خەتی خۆی سێ‌ هەزار لاپەڕە بنوسێت.

لەونوسینانەدا ڕۆڵی ڕشنبیرانی ئیتاڵیا بەدرێژایی مێژوو (ماكیاڤیللی، ئۆگۆ فوسكۆلۆ، دانتێ‌)، هەڵدەسەنگێنێ‌. هەروەها ئاوڕ لە سەردەمی ڕیفۆرمی ئایینی و چاخی ڕێنیسانس و فۆلكلۆر و زمانی ئەدەبیات و شێوە زارەكان و شانۆ و قوتابخانەی عەلمانی و فەلسەفی بنیدیتۆ كرتۆتشە و سەدان بابەتی دیكە دەداتەوە. بەگشتی گرامشی كەسێكی ئینسكلۆپیدی بوو.

تراژیدیای ڕاستەقینەی ئەو، بەڕون و ڕەوانی بەونامانەیەوە دیارە كە بۆ دایكی و هاوڕێكانی و ئەندامانی خێزانەكەی و كەس و كارەكەی ناردووە. ئەو چارەنوسە ترسناك و دۆزەخ ئاسایەی توشی گرامشی بوو لەسەردەستی فاشیزم، ناڕەزایەتیەكی نێودەوڵەتی لێكەوتەوەو ئەو ناڕەزایەتیەش لەفەرنسا (ڕۆمان ڕۆلان و هنری باربۆس)و چەندانی دیكە سەرپەرشتیان دەكرد و فشارێكی زۆریان بۆسەر مۆسۆلێنی دروستكرد. ئەوە وایكرد لەزیندانی (تورینۆ)وە بیگوازنەوە بۆ نەخۆشخانەی (فۆرمیا)و لەوێشەوە بۆ كلینكیەك لە (ڕۆما). بەڵام تازە كار لەكار ترازابوو. 

گرامشی ساڵی 1923 لەمۆسكۆ هاوسەرگیری لەگەڵ (یۆلكا چوشت)دا دەكات كە ناسراوە بە (جولی)و دوو كوڕی لێی دەبێت، بەناوەكانی (دیلیۆ) و (جولیان). 

چەند مانگێك لەگەڵ نۆبەرەكەیدا دەژی، وەلێ‌ دەرفەتی ئەوەی نابێت لەگەڵا (جولیان)دا تاقەڕۆژێك بە ئازادی پێكەوەبن و هەروەختێك نامەكانی زیندان دەخوێنینەوە، هەست بەو برینە دەرونیە قوڵە دەكەین. بەهۆی زیندانیكردنیەوە (جولی) هاوسەری، دوچاری دەردێكی دەرونی قورس دێت و دایكی و خوشك و براكانی، ئەومەسەلەیە لە گرامشی دەشارنەوە. هەر بەهۆی ئەو دەردەوە، دەگەڕێتەوە بۆ مۆسكۆو جارێكی تر سەرناكاتەوە بە ئیتاڵیاداو لەگەڵ گرامشیدا یەك نابیننەوە.

نامەكانی زیندان ساڵی 1947 بۆیەكەمجار لە ئیتاڵیا بڵاودەبنەوەو لەلایەن خوێنەران و ڕەخنەگرانەوە، پێشوازیەكی گەورەی لێدەكرێت. پاشان لەنێوان ساڵانی ساڵانی 1948 بۆ 1951 تەواوی ئەو نامانەی لەشەش بەرگدا چاپ دەكرێن. ئەو سی و دوو دەفتەرەی گرامشی لەزینداندا دەیاننوسێت، تایبەت بوون بە بابەتگەلێكی وەك: (ماتریالیزمی مێژویی، فەلسەفەی بینیدیتۆ كرۆتشێ‌، ڕۆشنبیران، ڕێكخستنی كلتور، سەرنج و تێبینیەكان دەربارەی ماكیاڤیللی و سیاسەت و دەوڵەتی مۆدێرن، ئەدەب و دەوڵەتی مۆدێرن لە ئێستا و ڕابردودا).

ئەو میراتیە فیكریەی گرامشی لەدوای خۆی جێیی دەهێڵێت هێندە گەورە و گرنگە، كەس ناتوانێت نكوڵی لێبكات و نادیدەی بگرێت. گرنگی ئەو بەرهەمانەشی وایكردووە، ببێتە ژێدەر و سەرچاوەی زۆرێك لەنوسەران و بیرمەندانی جیهانی هاوچەرخ.

ڕەنگە لەنێو بیرمەندانی هاوچەرخی ماركسیدا، كەس هێندەی ئەنتۆنیۆ گرامشی و واڵتەر بنیامین قوڵ و گرنگ نەبێت. ئەو دوو بیرمەندەی زۆر زوو سەریان نایەوەو مەرگ دەرفەتی كاری گەورەتری نەدانێ‌.

*

 

یەكەم نامەی ئەنتۆنیۆ گرامشی لەزیندانەوە بۆ دایكی.

ڕۆما 20- تشرینی دووەمی – 1926

 

دایكی خۆشەویستم:

ئەم ماوەیە هەر لەخەیاڵمدابووی. بیرم لەو خەمە نوێیەدەكردەوە كە بۆم دروستكردویت و تۆ لە تەمەنێكی ئاوادایت، دوای ئەو هەموو ناسۆرەی بینیت. سەرباری هەمووشتێ‌، دەبێت وەك من بەهێزو خۆڕاگربیت و بە خۆشەویستی و میهرەبانی خۆت بمبەخشیت. سەروەختێك پەی بە هێز و سەرسەختی تۆ دەبەم لەبەرامبەر نەهامەتیەكاندا، هێزێكی زیاترم دەسگیردەبێت. بیرلەوە بكەرەوە. كاتێك نامەم بۆ دەنوسیت بۆ ئەو ئەدرەسەی بۆتی دەنێرم، لەهەواڵی خۆت ئاگادارم بكەرەوە.

من ئارام و چاوكراوەم. لەڕوی دەرونیەوە بەشێوەیەكی باش خۆم ئامادەكردووە. هەوڵیش دەدەم بەسەر ئەو گرفتانەدا زاڵ بم كە لەڕوی جەستیەوە چاوەڕێمن، ئەویش بۆخاتری ئەوەی هاوسەنگی خۆم لەدەست نەدەم. تۆ بەخوڵقی من ئاشنایت و دەزانیت، هەمیشە شتێ‌ لە كەیف و شۆخی لەناخمدا هەیەو ئەوەش دەسگیرۆیم دەكات تا بژیم.

هێشتا هەواڵی ئەوەم پێنەگەیاندوی كە كوڕە تازەكەمان (ناوی جولیانۆیە) كێشی زیادی كردووەو نامەیان بۆ نو سیوم و دەڵێن: (تەندروستی باشەو بەچاكی گەشەدەكات). بەڵام (دیلیۆ) لەچەند هەفتەی ڕابردودا توشی (سورەتا)بووە. ڕاستە خراپ نییە، بەڵام ئێستا بەتەواوەتی نازانم باری تەندروستی چۆنە ئەوەندە دەزانم لەخەتەر دەرچووەو بەرەو چاك بوونەوە دەچێت.

خەمی كورەزاكانت نەبێت، دایكیان زۆر بەهێزەو بە یارمەتی كارەكەی بەچاكی چاودێرییان دەكات و ئاگای لێیان دەبێت.

دایكی ئازیزم:

توانای بەردەوامبونم نەماوە. نامەی دیكەم نوسیووەو بیرم لە زۆرشت كردۆتەوە، هەروەها بێخەوی كەمێك ماندوی كردوم.

لەهەواڵی هەموولایەك ئاگادارم بكەرەوەو بەهەموان بڵێ‌: (پێیناوی بەهۆی منەوە، هەست بەشەرمەزاری بكەن و پێویستە زۆر لە بیركردنەوەی ئەقڵیەتی بەرتەسك و پاتاڵی وڵاتە بچوكەكان گەورەتربین).

بەكارلۆ بڵێ‌ (كارلۆ برابچوكی گرامشیە)، ئێستا كاتیەتی ئاگاداری تۆبێت و لەكارەكەیدا چوست و جدی بێت. هاوكات دەبێت گرازتیا و تریسینا (هەردووكیان خوشكی گرامشین)، بەهێز و ئارام بن، بەتایبەت (تریسینا) گەر چاوەڕێی بونی منداڵێكی دیكە بێت، وەك ئەوەی لەنامەكەتدا باست كردبوو. هەروەها پێویستە باوكیشم خۆڕاگربێت و ئێوە هەمووتان ئازیزی منن. دڵم قوڵپ دەدات، ئێستا بەتایبەت كەبیرلەوەدەكەمەوە وەك پێویست و وەك ئەوەی شایەنی تۆبێت، میهرەبان نەبوم لەگەڵتداو باش نەبووم بۆت. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا با هەر خۆشت بوێم و لەیادم مەكە.

یەك بەیەكتان ماچ دەكەم و تۆش دایكی ئازیزم، لە ئامێزت دەگرم ‌و ماچی دنیات بۆدەنێرم.

نینۆ

پاولۆ ماچ دەكەم و با دایكە بەنرخەكەی (تریسینا)ی خۆش بوێت و هەمیشە میهرەبان بێت لەگەڵیدا. ماچێكی دیكەش بۆ ئەدمیا و فرانكۆ (هەردووكیان برازای گرامشین).