ئەم هەواڵە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

 

بەشی یەكەم

 دروست بوونی نەتەوە یەكگرتووەكان

 دروست بوون و پێكهێنانی ڕێكخراوێكی نێودەوڵەتی وەك نەتەوە یەكگرتووەكان ، هەروا لە خۆڕا و ڕێكەوت نەبوو . بەرەنجامی پێویستی ئەو سەردەمە بو ، كە جیهان دەرگیری نەهامەتیەكی وەك جەنگی جیهانی دووەم بوو ، كە قوربانیەكانی (35-60) ملیۆن كەس بوو ، هەروەها وێران بوون و خاپور بوونی بەشێكی زۆری ووڵاتانی ئەوروپا و هەروەها وەكو لە بەڵگەنامە نهێنی یەكانی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریكا ئاشكرا كرابوو تێچوونی ئەو جەنگە بۆ ئەمریكا (3,35) تریلیۆن دۆلار بوو . ئەمانە و زۆرێك لەو هۆكارانەی كە پێویستی دروست بوونی ئەو ڕێكخراوەی هێنابووە پێشەوە لەو كاتەدا ، وەك ڕێگرتن لە ڕووبەڕووبوونەوەی دوو هێزە گەورەكەی ئەوسای جیهان و لێكەوتنەوەی جەنگێكی گەورەتر و ماڵ وێران كار تر لەو دوو جەنگە . هەروەها هۆیەكی تر لەو هۆیانەی كە زەروورەتی پێكهێنانی ئەو ِێكخراوەی كردبوو بە دیفاكتۆی ئەو كاتە ، ئەوەش دوای دروست بوون و لەكەڵك كەوتنی كۆمەڵەی گەلان بوو دوای كۆتایی هێنانی جەنگی جیهانی یەكم لە ساڵی (1920) دا ئەو كۆمەڵەیە دروست بوو . بەڵام نەتەوە یەكگرتووەكان پێش كۆتایی هێنانی جەنگی جیهانی دووەم دروست بوو بە پەیماننامەیەك ، خوێندنەوەكەی بەم دەستەواژەیە دەستی پێكرد " ( ئێمە گەلانی نەتەوە یەكگرتووەكانین ) ( نحن شعوب الامم المتحدە ) " ، هەر ئەمەش بووە هۆی دروست بوونی بیروڕایەك و پەرەنسیپێك كە بەرهەمەكەی لە ساڵی (1945) دا چنرایەوە و نەتەوە یەكگرتووەكانی لێوە پێكهات . وا خۆی دەردەخست ڕێكخراوی گەلە جیاوازەكانە نەوەكو دەوڵەتان ، بەڵام لە ڕاستیدا وانەبوو ، چونكە پێكهێنان و نووسینەوەی پەیماننامەكە لەلایەن نوێنەرانی دەولەتان و حكومەتەكانیانەوە بووە ، هەروەها دەوڵەتانی پێكهینەری نەتەوە یەكگرتووەكان (UN) پێیان وابوو تەنها تێكستێك بووە چوارچێوەیەكی دیبلۆماسیانەی پەیڕەو كردووە ... لەلایەكی ترەوە وا بەیانیان دەكرد كە ئەو دستەواژەیەی پێشو لە دەستەواژەیەكی ناو دیباجەی دەستووری ئەمریكاوە وەرگیرابێت كە دەیووت " (نحن شعوب الولایات المتحدە) (ئێمە گەلانی وویلایەتە یەكگرتووەكانین) " . هەروەها لەلایەكی ترەوە زۆرێك لەوانەی پەیماننامەكەیان داڕشتبوو لە خەڵكانی یاسایی و سیاسییە ئەمریكیەكان بوون ، بەشێك لە هەوڵەكانیان و ئامانج لە دانانی ئەو دەستەواژەیە لە دیباجەی میثاقەكەدا بەبۆچوونیان بۆ دووپاتكردنەوە بووە ، زیاتر بۆئەوە بووە وا پیشانی بدەن ڕێكخراوەكە دامەزراوەیەك بوو لەسەر بەڵێننامەی نێوان دەوڵەتان پێكهاتووە و لەسەر بنەمای خواستی گەلەكانیان بەو ناوەوە كردوویانە ، یان ویستوویانە پیشانی بدەن كە گەلەكانیان بەرچاویان ڕوونە و ئاگاهیان هەیە بە خواست و ناوەڕۆكی ڕێكخراوەكە .

بە بۆچوونی خۆیان وایان دانابوو كە ببێتە ڕێكخراوێك لەپێناوی فەراهەمكردنی خۆش گوزەرانی  بۆ گەلان و هەروەها پارێزگاری كردن لە نەوەكانی دواتر و بەدوور گرتنیان لە كارەسات بارییەكانی جەنگ و كاركردن بۆ بەرزكردنەوەی ئاستی ئابووری و پێگەی كۆمەڵایەتی و ڕۆشنبیری گەلان و ببێتە دروست كردنی بناغەیەك بۆ هاوكاری و هەمەئاهەنگی لەنێوان گەلان بەشێوەیەك بێ‌ كەم و كوڕی بێت .

هەموو ئەمانە و زۆری تر لە خواستەكانی ناو میثاقەكە جێگای دڵ خۆشی گەلان بوو ، هەموو ئەمانە زووزوو دووپات دەكرانەوە لەلایەن سەرۆكی نەتەوە یەكگرتووەكان یان ووتەبێژ و ئەندامەكانیان . (كۆفی ئەنان) لە ڕێوڕەسمی یادی (52) ساڵەی دامەزراندنی نەتەوە یەكگرتووەكان لە (24/10/1997) دا نامەیەكی ئاڕاستەی ڕێكخراوەكە كرد و ووتی " نەتەوە یەكگرتووەكان بریتی یە لە میثاقێك لە هیوا بەوەی هەموومان لە جیهانێكدا بژین بەتاڵ بێت لە توندوتیژی و جەنگ ، جیهانێك لە لێبووردەیی و یەكسانی ، جیهانێك كە هەژاری و هەتك كردنی مافەكانی مرۆڤی تیادا لەناوببرێت ، هەروەها ووتی "نەتەوە یەكگرتووەكان باشترین هیوایە بۆ جێ‌بەجێ‌ كردنی ئەو خواستانەی كە هەمانە ، ئەمەش ناتوانرێت بە تەنها بەدەست بێت" هەموو ئەو قسەو قسەڵۆكانەی كە سەرۆكەكان و ئەندامانی ڕێكخراوەكە لە بۆنەی جیاجیادا دەیانكرد ، هەرهەموویان قسەی ناو ئەندێشە و خەیاڵی دیماگۆجیانەی ئەوان بوو كەوا پیشانی بدەن ڕێكخراوەكە دەتوانێت ئامانجی مرۆڤایەتی لە ئاشتی و یەكسانی و خۆش گوزەرانی بەدەست بهێنێت . بەڵام ئەمە تەنها مرەكەبی سەر كاغەزە و قسەوباسی بۆنەكانە .

      بەشی دووەم

" قۆناغە بەندییەكانی دروست بوونی نەتەوە یەكگرتووەكان (UN) "

 

دروست بوونی ئەم ڕێكخراوە بە چەند قۆناغێكدا تێپەڕی كردووە تا لە كۆتاییدا گەشتوون بەوەی كە لە (24/تشرینی یەكەم/1945) ئیمزا لەسەر میثاقەکە بكەن . لە كۆنفرانسی شاری سان فرانسیسكۆ و جاڕی دروست بوونی ڕیكخراوێكی نوێی جیهانی بدەن ، قۆناغەكانیش ئەمانەن :

 

* باسی یەكەم / قۆناغی ڕاگەیاندنەكان :

ئەم قۆناغە درێژترین قۆناغی دروست بوونی ڕێكخراوەكە بوو ، هەروەها وەك بنەما و سەرچاوەی پێكهێنان و نزیك بوونەوەی زلهێزەكانی ئەوسای فەراهەم كردبوو ، وە قۆناغێكی باش بوو بۆ ئەوان تا بتوانن زیاتر هەوڵەكانیان یەك بخەن لەپێناوی دروست بوونیدا ، ئەمەش چەند قۆناغێكی ڕاگەیاندنی بەخۆیەوە دیت وە بە چەند كۆبوونەوەیەكدا گوزەری كرد .

 

باسی یەكەم / 1- ڕاگەیاندنی ئەتلەسی :

هەروەها میثاقی ئەتلەسیشیان پێ‌ دەگووت كە لە مێژووی (14/8/1941) دەرچوو لەلایەن (ڕۆزفلت) سەرۆكی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و (تشرشل)ی سەرۆكی حكومەتی بەریتانیا . ئەمەش نەیتوانی وەڵامێكی ڕاست و ڕاشكاوی دروست كردنی ڕێكخراوێكی جیهانی نوێ‌ بێَت ، چونكە لەو كاتەدا هێزە جیهانیەكان بەتەنها لەو دوو ووڵاتە پێك نەدەهات و هێز و ئاراستەی سیاسی و دەوڵەتی جیاواز هاتبوونە گۆڕەپانی سیاسەت و ئابووری نێودەوڵەتیەوە . لەبەرئەوە ڕووبەڕووی ڕێچكە و بیروباوەڕی دەرەوەی خۆی دەبوەوە و كۆدەنگیەگی هێزە نێودەوڵەتیەكانی لەخۆ نەدەگرت . هەرلەبەرئەوە دروست بوونی ڕێكخراوێكی جیهانی نابێت وەكو دروست بوونی كۆمەڵەی گەلان بێت كە شەقڵێكی ئەوروپایی بەخۆوە گرێ دابوو . ئەمانیش نەیانتوانی بەتەنها دوو ووڵات ڕێكخراوێكی جیهانی پێك بهێنن ، مایەوە تا كاتێكی تر كە ئەویش ڕاگەیاندنی دوایی ئەم بوو .

 باسی یەكەم/ 2- ڕاگەیاندنی نەتەوە یەكگرتووەكان :

ڕاگەیاندنی نەتەوە یەكگرتووەكان لە (1/1/1942) لەنێوان نوێنەرانی (26) دەوڵەتی هاوپەیمان كە جەنگیان دژی سوێندخۆرەكان بەرپاكردبوو ، ئیمزا كرا . ئەو ڕاگەیاندنەش دووپاتكردنەوە بوو لەسەر پەرەنسیپەكانی میثاقی ئەتلەسی ، ئەو پەرەنسیپانەش بناغەیەكی سەرەكی بوون لە دامەزراندن و دەست پێوەگرتنی لە ڕاگەیاندنەكانی تر و قۆناغەكانی دروست بوونی ڕێكخراوەكە . چونكە دووپاتكردنەوە و دانانی لە پەرەنسیپەكانی (UN)دا ، ئەتوانیت بڵێیت ڕاگەیاندنێكی گرنگ بوو لە قۆناغەكانی دروست بوونیدا .

پەرەنسیپەكانیش بەشێوەیەكی گشتی ئەمانەبوون : [ پەرەنسیپی ئاسایشی گشتی و كۆمەڵ ، پەرەنسیپی بەكارنەهێنان و وازهێنان لە هێز (هێزی سەربازی) ، پەرەنسیپی پێشكەوتنی ئابووری و دڵنیایی كۆمەڵایەتی] وە هەندێك پەرەنسیپی تر كەدواتر هەموویان دانرانەوە لە پەرەنسیپەكانی (UN)دا .

بڕوا و عەزمی ئەو دەوڵەتانە لەسەر ئەوەبوو كۆتایی بە جەنگ ناهێنن هەتا بەتەواوی هێزی فاشی و نازی لەناو نەبەن ، وجێ‌بەجێ‌ كردنی ئەم پەرەنسیپانە .

لەو ڕاگەیاندنانەدا كە لەپێشتردا هەبوون ، بۆ یەكەم جار دەستەواژەی (نەتەوە یەكگرتووەكان) لەلایەن هاوپەیمانەكانەوە بەكارهات .

 

باسی یەكەم/ 3- ڕاگەیاندنی مۆسكۆ :

ئەم ڕاگەیاندنە لەنێوان سەرۆكەكانی چوا دەوڵەتە گەورەكەی ئەوسای جیهان مۆركرا لە (30/10/1943) ، ئەوانیش سەرۆكەكانی [ ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا ، یەكێتی سۆڤیەتی (جاران) . بەریتانیا ، چین ] . ئەمانە هاوڕابوون لەسەرئەوەی دەبێت خێرا بكرێت لە دروست كردنی دامەزراوەیەكی نێودەوڵەتی لەسەر بنەما و بناغەی یەكسانی وە سەروەری نێوان هەموو دەوڵەتان و خۆشەویستی بۆ ئاشتی و ئاشتی پەرستی و سنگ فراوانی هەموو دەوڵەتان بە گەورە و بچووكیەوە .

لەوەدەچێت بەشداری كردنی یەكێتی سۆڤیەت و چین هۆیەكی كاریگەرتر بووبێت لە دروست كردنی ئەو ڕێكخراوەدا ، چونكە ڕاگەیاندنی دواتری كە لە (تاران) بوو ماوەیەكی زۆری نەخایاند و لە دەرەوەی پایتەختەكانی خۆیان كۆبوونەوە چونكە نەیان دەتوانی ڕێكخراوێك هەبێت بۆ پرسی جیهانی و هێزە دەركەوتووەكانی تری جیهان لە دەرەوەی ئەو ڕێكخراوە بن ، لەبەرئەوە دەیانزانی بەو شێوەیە ئاشتی پێك نایەت .

 

باسی یەكەم/ 4- ڕاگەیاندنی تاران :

ئەم ڕاگەیاندنەیان لەنێوان سێ‌ دەوڵەتیاندا مۆركرا لە (1/12/1943) ، ئەوانیش سەرۆكی [ ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و سەرۆكی حكومەتی بەریتانیا و سەرۆكی حكومەتی یەكێتی سۆڤیەت ] . ئەم ڕاگەیاندنەش دووپاتە و سێ‌ پاتەی پەرەنسیپەكانی پێشوویان دەكردەوە كە هاوپەیمانان بانگەوازییان بۆ كردبوو وە دەكرد . ئەو سێ‌ دەوڵەتەش ڕایانگەیاند و ووتیان ( ئێمە بڕوایەكی تەواومان هەیە بەوەی كە ڕێكەوتنی نێوانمان گرنتی ئاشتیەكی بەردەوامە لە نێوانماندا وە لەسەر شانمانە و لەسەر نەتەوە یەكگرتووەكانە بەرپرسیارێتی بڕیاری ئاشتی لەئەستۆ بگرێت و زۆرترینی گەلان لێی سوودمەند و ڕازی بن و جیهان لە ئافاتی جەنگ و ترس و تۆقاندن ڕزگار بێت و دەرچێت) .

ئەو دووپات و سێ‌ پات كردنەوەیە پەرەنسیپەكان و ڕاگەیاندنەكانی ڕابردووە و عەزمیانی گەورەتر كردبوو لەسەر پێكهێنانی ڕێكخراوێكی جیهانی لەو شێوەیە .

 

* باسی دوەم/ قۆناغی پێشنیاركردن ( مرحلە المقترحات ) :

لە پایزی ساڵی (1944) چوار دەوڵەتە هاوپەیمانەكە ڕایانگەیاند ، هەموو ئەو ڕاگەیاندنانەی كە لەڕِابردوودا دەركراون بكرێتە بەندی یاسایی ، هەروەها ئەكرێت و لەتوانادایە بكرێتە بناغەیەكی بەهێزی دامەزراندنی دامەزراوەیەكی جیهانی نوێ‌ . بۆئەمەش هەندێك لە شارەزایانی یاساییان (فقها‌و قانونیین) پێشنیار و دەست نیشان كرد كە هەستن بە داڕشتن و نووسینەوە و ڕێكخستنی پەرەنسیپەكان و پەیڕەوی ناوخۆی دامەزراوەیەكی جیهانی وەك (UN). بۆئەمەش پسپۆرە یاساییەكانیان لە (دمبارتۆن ئۆكس)ی نزیك شاری (واشنتۆن)ی ئەمەریكا كۆبوونەوە بۆ داڕشتن و دانانی بناغەیەكی یاسایی دامەزراوەیەكی جیهانی ، ئەو كۆبوونەوانە چەند پێشنیارێكیان دەركرد بەڵام نەیانتوانی بڕیاری تەواوەتی دەربكەن و بچێتە بواری جێ‌بەجێ‌ كردنەوە ، بەڵام بوونە هۆی داڕشتنی بنكەیەك بۆ گفتووگۆ و گەنگەشەكانی دواتر ، پاش ئەوەی پسپۆرە یاساییەكان نەیانتوانی هەموو كێشەكان یەكلایی بكەنەوە ... لەبەرئەوە هەندێك ئەركی گرنگ و چارەنووسساز و هەڵواسراو چاوەڕیی چارەسەركردن بوو ، وەكو ( كێشەی دەنگدان لە ئەنجوومەنی ئاسایشدا ) . ئەمانە بوونە هۆی ئەوەی كۆنفرانسی یاطا (كۆمەڵگەیەكی گەشتیارییە لە ئۆكرانیا لەسەر دەریای ڕەش) لە (14/2/1945) ببەسترێت لەنێوان سەرۆكی حكومەتەكانی وویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و بەریتانیا و یەكێتی سۆڤیەت ، هەر لەوێدا و لەو كۆنفرانسەدا بڕیاریاندا كە كۆتایی بە كێشەكان بهێنن كە هەرەس هێنانی ئەڵمانیا دروستی كردبوو ، وە بە دیاری كراویش درێژبوونەوەی دەسەڵاتی یەكێتی سۆڤیەت لە ئاراستەی ئەوروپا و دەرەوەی و بەڵێنی مۆسكۆ بۆ هێرش كردنە سەر یابان . ئەمانە بوونە هۆی ئاڕاستەكردنی بانگەوازی دەوڵەتانی هاوپەیمان بۆ كۆبوونەوەی دواتر لە ووڵاتە یەكگرتوەكان . واتە ئەم قۆناغە هەرچەندە بانگەواز بوو بۆ پێشنیار كردن بەڵام هەندێك ئەرك و ماددەی یاسایی تیادا یەكلایی بووەوە .

 

* باسی سێ‌یەم/ قۆناغی جێ‌بەجێ‌ كردن :

ئەو كاتەی بڕیاردرا لەشاری (سان فرانسیسكۆ)  كۆببنەوە و ئەنجامیش درا ، لە (25/4 تـــــا 26/6)ی (1945) درێژە بە كۆبوونەوەكانی دا . كۆنفرانسەكە ئەركەكانی و كێشەكانی خۆی یەكلایی دەكردەوە. ئەم كۆنفرانسە كاری دەكرد لەپێناوی داڕشتن و پێكهێنانی سیستەمی دادگای نێودەوڵەتی نوێ‌ . تەنها ئەو ووڵاتانە بەشداریان كرد كە پێیان دەوترا (نەتەوە یەكگرتووەكان) ، ئەمانەش ئەو ووڵاتانە بوون كە جەنگیان دژی سوێندخۆرەكان ڕاگەیاندبوو .

لە (1/مارس/1945) دا ئیمزایان لەسەر ڕاگەیاندنی نەتەوە یەكگرتووەكان كردبوو لەساڵی (1942) ، دواتر بەخێرایی هەندێك لە دەوڵەتان هەوڵیاندا بەشداری بكەن لە جاڕدانی جەنگ دژی سوێندخۆرەكان، تا وای لێهات ژمارەی دەوڵەتەكانی بەشداربوو لە كۆنفرانسەكەدا گەیشتە (51) دەوڵەت .ئامانجی سەرەكی دانیشتنەكان گەیشتن بوو بە دروستكردن و دامەزراندنی دەستوورێكی جیهانی نوێ‌ كە سیستەمێكی نێودەوڵەتی دروست بكات بتوانێت دەوڵەتە جیاوازەكان لەخۆ بگرێت و هاوكاری بكەن لە بەدەست هێنانی ئاشتیەكی جیهانی بەردەوام . ئێستاش زیاد لە (190) دەوڵەت ئەندامن لە (UN) دا .

ووڵاتانی بەشداربوو لە كۆنفرانسی (26/حزیران/1945)ی شاری (سان فرانسیسكۆ) ڕازیبون لەسەر پرۆژەی میثاقی نەتەوە یەكگرتووەكان كە پێكهاتبوو لە دیباجەیەك و (111) مادە ، بێجگە لە بناغەی یاسایی سیستەمی دادگای دادی نێودەوڵەتی ئەویش لە (70) مادە پێكهاتبوو. پاش ئەوەی هەر پێنج دەوڵەتە زلهێزەكە و زۆربەی دەوڵەتانی جیهان واژۆیان لەسەر میثاقەكە كرد لە (24/تشرینی یەكەم/1945) ، ئەم واژۆكردن و پەسەندكردنانە دەوڵەتان لەسەر میثاقەكە هەرهەمووی لەلای حكومەتی وویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكایە . دوای ئەمە و بەم واژۆ كردنانە لە جیهاندا ڕێكخراوێكی نوێ‌ی جیهانی دەركەوت و جێگای كۆمەڵەی گەلانی گرتەوە .

 

 بەشی سێ‌یەم

پەرنسیپە گشتی یەكانی نەتەوە یەكگرتووەكان (UN)

 

كۆمەڵێك لە بڕوا و بۆچوونی ئەوكاتەی سەرۆكەكانی بەشداربوو لە پێكهێنانی (UN) بوونە بنەما و بناغەی پەرەنسیپەكانی ئەو ڕێكخراوە و سەرچاوەی دروست بوونی بوو . هەروەها ئەمانەش ببونە سەرچاوەی كار و چالاكی یەكانیان . بە بۆچوونی خۆیان هەوڵ لەپێناوی چەسپاندنی دەدەن لە پەیوەندییە نێودەوڵەتیەكان و دەبێتە بنەمای تێڕوانین و كاری دەوڵەتەكان لەگەڵ یەكتریدا ، ئەمەش تەنها مرەكەبی سەر كاغەز بوو چونكە دەوڵەتانی پێكهێنەر و بانگەوازكاری دروست بوونی ڕێكخراوێكی جیهانی نوێ‌ .

خۆیان هیچ خاڵێك لەو خاڵانەی پەرەنسیپە گشتی یەكانی (UN)یان لە كار و سیاسەتی خۆیاندا بەرجەستە نەدەكرد بەرامبەر بە دەوڵەتان و گەلە جیاوازەكانی تری دنیا ، هەتا لە ناوخۆی ووڵاتەكانی خۆیان قسە و باسێك لەسەری نەبوو و پرۆسیسی كردنی پەرەنسیپە گشتی یەكانی (UN) یان نەدەكرد.

بەشێوەیەكی گشتی ڕێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان لەپێناوی جێ‌بەجێ‌ كردنی ئەم پەرەنسیپانە دروست بووە ، كە لەم چەند خاڵەدا كورت دەبێتەوە :

- ڕزگاركردنی نەوەكانی داهاتوو لە نەهامەتی جەنگ كە لە ماوە و سەردەمی یەك نەوەدا ئازارێكی هێناوە بەسەر مرۆڤایەتیدا كە لە باسكردن نایەت (مەبەست جەنگی جیهانی یەكەم و دووەم) .

- جەخت كردنەوە لەسەر باوەڕهێنانەوەی گەلان بە مافە بنەڕەتیەكانی مرۆڤایەتی .

- دروست بوونی (دروست كردنی) لێبووردەی و پێكەوە ژیان لە ئاشتی و ڕێزگرتنی هاوسێیەتی دەوڵەتان .

- یەكخستنی هێزەكان بۆ پاراستنی ئاشتی و ئاسایشی نێودەوڵەتی .

- دانانی بنەماكان و نەخشە كێشان بۆ مسۆگەر كردنی بەكارنەهێنانی هێزی چەكدار لەزیانی بەرژەوەندییە هاوبەشەكان.

- بەكارهێنانی ئامڕازە نێودەوڵەتیەكان ، بەمەبەستی بەرزكردنەوەی ئاستی كاروباری كۆمەڵایەتی و ئابووری گشت نەتەوەكان .

ئەمانە بەشێوەیەكی گشتی  پەرەنسیپە سەرەكیەكانی ڕێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكانە ، بەڵام بەداخەوە ئەمانە هیچیان وەك خۆی جێ‌بەجێ‌ نەكراون و ناكرێن لەلایەن زلهێزەكانەوە و دەكرێن بە بەڵگەی لێدان و ڕوخانی دەوڵەتە بچووك و لاوازەكان لە جیهاندا ، بەپێ‌ی خواست و وویستی خاوەن مافی ڤیتۆ له‌ ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەكگرتووەكان . لەدواتردا خاڵ بەخاڵ باسی بەكارنەهێنانەكانی دەكەم لەلایەن دەوڵەتانەوە و ناكارایی (UN) دەخەمەڕوو لەئاست زلهێزەكاندا .

 

باسی یەكەم/ ڕزگاركردنی نەوەكانی داهاتوو لە نەهامەتی جەنگ :

لەم بەشەی پەرەنسیپەكانی نەتەوە یەكگرتووەكان و ئیمزای میثاقەكەی دەست پێ‌ بكەین . ئەوە دەردەكەوێت دەوڵەتانی دامەزرێنەر و ئەندامانی بەردەوامی ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی ئەوا دەبینین لە كات و شوێنە جیاوازەكانی جیهاندا ، هیچ پابەندییەكیان بە میثاقەكە و پەرەنسیپەكانی یەوە نەبووە و نابێت . بەڵكو تەنها ئەو ڕێكخراوە لە كات و شوێنی جیاوازدا لە هۆ و كردەیی جیاوازدا پابەندبوون یان نەبوون و وەك داردەست و هۆیەكی بەكاربەر مامه‌له‌یده‌که‌ن. هێشتا مرەكەبی یەكەم ئیمزای سەر میثاقەكە ووشك نەبووبوو ، لە گفتوگۆ و كۆنفرانس گرتنی پەسەندكردنیدا بوون ، ئەمریكا بە دوو مانگ پێش ئەو پەسەند كردنە لە (6و9/ئابی/1945)دا دوو بۆمبی نەوەوی كێشا بە هەردوو شاری ( هیرۆشیما و ناكازاكی ) یابان . لە ڕۆژی (6/ئابی/1945)دا (140,000) كەسی سڤیل لە (هرۆشیما) بوونە قوربانی دڕندترین چەك و جەنگی ئەمریكی وە لەپاش سێ‌ ڕۆژی تر لە پیاكێشانی بۆمبێكی تری ئاڕاستەی (ناكازاكی) كرد لە (9) ی هەمان مانگ و ساڵدا بووە هۆی گیان لەدەست دانی (80,000) كەسی سڤیل ، هەروەها هەتا ئیستا نەوەكانی ئەو دوو شارە بەدەست كاریگەرییەكانیەوە دەناڵێنن و تووشی چەندین نەخۆشی پێست و تێَكچوونی ڕیزبەندی جینی بوونەتەوە . ئەو ووڵاتـەی كە لە یەكەمباس و خواست لەسەر دروست بوونی ڕێكخراوێكی جیهانی كە نەوەكانی داهاتوو لە جەنگ و نەهامەتیەكانی بپارێزێت وه‌لامی یه‌که‌م وخێرای بوو.

پەلاماری (فرنسا) بۆسەر ووڵاتی (ڤێتنام) و هەڵگیرسانی جەنگێكی خوێناوی ماڵ وێرانكەر لەسەروو بەندی ساڵی (1946)دا هێشتا مرەكەبی ئیمزای پەسەندكردنی میثاقەكە ووشك نەبووبووەوە جەنگەكە هەڵگیرسا و تا ساڵی (1954)ی خایاند ، لە ئەنجامی بەرگریكردنی ڤێتنامیەكان (فرنسا) بە تێكشكاوی و دۆڕاوی جەنگەكە كرایە دەرەوە . وا دردەبڕێت كە لە مێژوودا فرنسا یەكەم جاڕی مافەكانی مرۆڤی تیادا دراوە و ئیمزای پەسەندی لەسەر میثاقەكە كردبوو ، كە ڕزگاركردنی نەتەوەكانی داهاتوو لە جەنگ بێت .

دوای تێكشكانی فرنسا ، ئەمریكا هەوڵیدا تۆڵەی شكستی لیبرالیزم لە ڤێتنامیەكان بكاتەوە لە ساڵی (1957)دا لە پەلامارێكی ناڕەوا و نا هاوسەنگدا دەستی كرد بە داگیركردنی ووڵاتی (ڤێتنام) و شەلم كوێرم ناپارێزم لەگەڵ تەڕ وووشكدا ئەوەی لە ڤێتنام  كرد . جەنگێكی خوێناوی بەرپاكرد. بەكارهێنانی هەزاران تۆن لە (TNT) لە تەقینەوە و بۆمب و ساروخەكانیدا ، هەندێك لەو تەقینەوانه‌یان دەگەشتە ئاستی بۆمبێكی ئەتۆمی بچووك و ملیۆنان خەڵكی تیادا بوبوونە قوربانی و ووڵاتەكەیان بە سووتماكی لە ساڵی (1975)دا بەجێهێشت ، لە ئەنجامی بەرگرییەكی پۆڵاینانەی ڤێتنامیەكان ، ئەمریكیه‌کان بە تێكشكاوی بەجێیانهێَشت .

لەلایەكی تر جەنگی (كۆریا) لەنێوان دووبەرداشی زلهێزی ئه‌وسا دنیا  ، ئەمریكا و یەكێتی سۆڤیەت دەبران بەڕێوە و جەنگی نوێنەرایەتی دوو بلۆكی سەرمایەداری جیهانی بوو لەپێناو چوونە پێشەوەی ئامانجە سیاسیەكان و بەرژەوەندیه‌ ئابووری یەكانیان . ئەم جەنگەش لە (25/6/1950) دەستی پێكرد و لە (27/7/1953) كۆتاییهات بە دابەشكردنی (كۆریا) بۆ هەردوو كۆریای باكور و باشور ، ئەمەش بە قوربانیدانی نزیكەی یەك ملیۆن خەڵكی سڤیل و سووپا لە كۆریای باشور و ئاوارەبوونی ملیۆنەها. هەروەها كوژران و برینداربوونی زیاتر لە (580,000) لە هێزەكانی نەتەوە یەكگرتووەكان وە كوژرانی (1,600.000) لە هێزەكانی باكور و شیوعیەكان .

جەنگی تری لێرە و لەوێ‌ كە بە نوێنەرایەتی دەكران بۆ ئەمریكا و یەكێتی سۆڤیەت و بەریتانیا و فرنسا ، هەموو ئەمانە لەژێر چەتری كام یاسا و ڕێسای نێونەتەوەیی و ئاینی و سیاسیدا بوون .

هەروەها مل ملانێكانی نێوان بلۆكی ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا لەسەردەمی جەنگی سارددا زۆرێك لە ووڵاتان و گەلەكانیان بوونە ژێر دەست و پێ‌ی ئەوانەوە . ئەو هەموو هەڕەشە و گوڕەشانەی ئەو دوو بلۆكە لە یەكتری و هەڕەشەی بەكارهێنانی چەكی ناوكی و كۆمەڵ كوژییەكانی تر و جەنگی بۆشایی . مرۆڤایەتی لەسەر ڕووی زەوی لە دڵەڕاوكێی دەروونی بەردەوام ڕاگرتبوو ، هەروەها لەلایەك كێشە لەسەر (دورگەی خنزیر) لەنێوان ئەمریكا و كوبا و هاتنە ناوەوەی یەكێتی سۆڤیەت بۆناوئه‌و ململانێیه‌ لەساڵی (1962)دا جیهانی خستبووە سەر لێواری جەنگێكی ئەتۆمی . لەلایەكی تر دروست بوونی هاوپەیمانی سەربازی ناتۆ لە (4/4/1949)دا بۆچی بوو؟! ئەگەر نەتەوە یەكگرتوەكان چەتری كۆبوونەوەی هەموو دەوڵەتان بێت و ئامانجی بنیات نانی پەرنسیپەكانی بێت لەنێوان دەوڵەتاندا !! هیچ نەبوو بێجگە لە سەرەتایەک بۆ هێرش كردنە سەر ووڵاتانی بچووك و سەپاندنی ئەجیندا و بەرنامەی ئابوری و سیاسی خۆیان بەسەر ووڵاتاندا . هەروەهاببوە سەرەتایەك بۆ دروست بوونی جەنگی سارد لەنێوان دوو جەمسەرەكەی جیهان.له‌ جارێكی تردا درست بوونی هاوپەیمانی سەربازی وارشۆ لە (14/5/1955)دا لەلایەن یەكێتی سۆڤیەتەوە ، ئەم دوو هاوپەیمانێتیە جێگای نەتەوە یەكگرتوەكانیان گرتبووەوە ، لەجیاتی ئەوان بڕیارو  یاسایان دەركرد و دەیانسەپاند بەسەر وڵاتانی تر و هەتا ئەندامەكانیشیان .

داگیركردنی ئەفغانستان لە(28/12/1979) لەلایەن یەكێتی سۆڤیەتەوە هەمان ناوەڕۆك و بەهای سیاسیان هەبوو لەگەڵ داگیركردنی ڤێتنام لەلایەن ئەمریكاوە ئەگەرچی كوشتاریش بەڕێژەی ڤێتنامیش نەبووبێت لە ئەفغانستاندا ، بەڵام خاوەن بڕوا و پێكهێنەری پەرەنسیپەكانی (UN) خۆیان جێ‌بەجێیان نەدەكرد . لەلایەكی تر جەنگی خوێناوی نێوان عێراق و ئێران لە ساڵەكای هەشتای سەدەی ڕابردوو ، جەنگی كوێت و پەلاماری هاوپەیمانان دژی عێراق له‌نه‌وه‌ته‌کا نی سه‌ده‌ی بیست و تاقیكردنەوەی چەندین جۆری چەك و هەروەها پیس بوونی ئاووهەوای ناوچەكە و تیشكاوەربوونی زەوی و ئاووهەوای عێراق بەتیشكی یۆرانیۆم . دواتر جەنگی ڕووخانی عێراق لە (2003)دا و كوژراوانی هەرسێ‌ جەنگەكە لە عێراقدا لە ملیۆن كەس تێپەِری كرد و هەزارانیش كەمئەندام بوون ، بەكارهێنانی چەكە قەدەغەكراوەكان لە سیستەمی نێودەوڵەتیدا ، جەنگی خێڵەكانی كۆنگۆ لە ئەفریقیا لەنێوان خێڵی هۆتۆ و تووتسی لە نەوەتەكای سەدەی ڕابردوو كە نزیك بە ملیۆنێك كوژراوی لێكەوتەوە ، هەموو ئەمانە و ئەوانەی تریش كە ئێمە یاداشتمان نەكردووە ، هەمووی بەرهەمی پەیوەندییەكانی سیستەمی سەرمایەداری لیبرالی و سەرمایەی دەوڵەتی بووە .

هەمو ئەمانەش ئەوە دەگەیەنن كە پەرەنسپەكانی (UN) مرەكەبی سەر كاغەزن لەلایەن دەوڵەتە زلهێزەكانەوە و جێ‌بەجێ‌ی ناكەن و دەزگاكانی لە بەرژەوەندی سیاسی و ئابووری خۆیان بەكاردەهێنن .

 

باسی دووەم/ مافە بنەڕەتیەكانی مرۆڤ :

خاڵێكی تری پەرەنسیپە گشتی یەكانی (UN) باوەڕهێنانی گەلانە بە مافە بنەڕەتیەكانی مرۆڤ . ئەم پەرەنسیپەش تەنها نوسرای سەر لاپەڕەكانی میثاقی نەتەوە یەكگرتووەكانە و هیچی تر و ماددەیەكی ڕێزلێگیراو نیە لە كردار و هەڵسوكەوتی سیاسی و ئابوری زلهێزەكانی پێكهێنەری ڕێكخراوەكە بەرجەسته‌ نیە و پابەندنین پێوەی . دروست كردن و سەرپەرشتی كردنی جەنگەكان و هەتك كردنی مافی مرۆڤ  بەكارهێنان و لەناوبردنی ئیتنیك و گروپی كۆمەڵایەتی جیاواز جیاواز بەبەرچاو لەژێر چەتری یاسا و ڕێساكانی نەتەوە یەكگرتوەكان دەچێتە بواری جێ‌بەجێ‌ كردنەوە ، كیمیاباران و ئەنفالی كورد و كوشت و كوشتاری خێڵ و نەتەوە جیاوازەكانی دنیا بەبەرچاوی مرۆڤ پەروەرەكان و بەرگری كارانی مافی مرۆڤ لە نەتەوە یەكگرتوەكان و دنیادا ڕوودەدەن و هەزاران كەسی تیادا دەبێتە قوربانی و بە دڕندەترین شێوە مامەڵەیان لەگەڵدا دەكەن . جەنگیان دروست كردووە لەپێناوی دۆزینەوەی بازاڕ بۆ چەكەكانیان ، ئیتر گرنگ نیە چەند لە مرۆڤ دەبێتە قوربانی و جەنگەكانیش چۆن دەبرێن بەڕێوە . هەروەها پیس بوونی ژینگە لەڕێگەی دووەم ئۆكسیدی كاربۆنی كارگەكان كە بە بەرەڵایی دەكرێتە هەواوە ، هەموو ئەمانە پێشێل كردنی مافی مرۆڤە بەشێوەیەك لە شێوەكان . ئەم بەندەی پەرەنسیپەكانی (UN) تەنها مرەكەبی سەر كاغەزە ، دروست بوونی ئەو ڕێكخراوەش لەو پێناوەدا درۆیەكی ڕوتە چونكە ووڵاتە زلهێزەكان پێشێلی مافی مرۆڤ دەكەن لەناوخۆی ووڵاتەكانیان و دەرەوەی خۆشیاندا ، باشترین نموونەش پێشێل كردنی مافی ڕەش پێستەكانە لە ئەمریكا و بەدەرەجە دوو سەیركردنیان ...........

 

باسی سێ‌یەم / لێبوردەیی و پێكەوە ژیان و ئاشتی :

بەندێك لە پەرەنسیپەكانی میثاقی (UN) دروست كردنی لێبوردەیی و پێكەوە ژیان و ئاشتی و ڕێزگرتنی هاوسێیەتی دەوڵەتانە (سەروەری دەوڵەت) ، بۆ ئەم میثاقە و پەرەنسیپەكانی ئەبێت پرسیار لە ووڵاتانی جیهان بەگشتی و هێزە خاوەن ڤیتۆكان بكەین پێكەوە ژیان و لێبوردەیی و سەروەری دەوڵەت لای ئەوان مانای چی دەگەیەنێت ؟ بەپێ‌ی خواست و پەرەنسیپەكانیان هاتنە ژێر باری دەوڵەتانە بۆ تێڕوانین و سیاسەتی ئابووری و كۆمەڵایەتی ئەوان ، ئەگینا ئەڵێن [یان لەگەڵمانن یان لە دژمانن] . وە بۆ ئەمەش بڕوبیانوی جیاواز جیاواز دروست دەكەن و شەرعیەتی جەنگ هەڵگیرسان و پێشێل كردنی سەروەری دەوڵەتان بەئەنجام دەگەیەنن . بۆ هەموو ئەمانەش ئەگەر لە دەنگدانی ئەنجوومەنی گشتی و یان ئەنجوومەنی ئاسایشی (UN) دەنگیان هێنا ئەوا بەناوی وەرگرتنی شەرعیەتی نێودەوڵەتیەوە پەلاماری دەوڵەتان دەدەن و سەروەرییان پێشێل دەكەن . ئەگەر دەنگیان نەهێنا و ڕەزامەندی وەرنەگرت بەبیانوی (احتلال) داگیركردنەوە ئەو ئامانجەی خۆی دەیەوێت بەئەنجام دەگەیەنێت ، وەك ئەوەی ئەمریكا دژ بە عێراق لەساڵی (2003)دا كردی نموونەی تریش زۆرن . ئەگەر قازانج لە جەنگدا هەبووە یان جەنگ بۆ قازانجی كۆمەڵێك كۆمپانیا بەرپاربێت ئەوا هیچ مانایەك بۆ ئاشتی و پێكەوە ژیان و لێبوردەیی نامێنێتەوە لەبەرئەوەی دنیای سەرمایەداری لیبرالی دنیایەكی پڕ لە كێشمەكێشی ئابووری و سیاسی و كۆمەڵایەتی یە ، سیاسەت و بڕوای لیبرالی لەسەر بناغەی قازانجی ئابووری و بازاڕی ئازاد دروست بووە ، ئەمەش سەرچاوەی بەردەوامییە بە كێشە و ململانێ‌ ناوخۆیی و ناوچەیی و نێودەوڵەتیەكان لەبەرئەوەی ووڵاتان لەم سیستەمەدا بەرژەوەندی و بەرنامەی سیاسی و ئابووری جیاوازییان هەیە واتە كێشە هەیە له‌به‌ر ئه‌وه‌ ململانێ‌ هەیە ، بەریەككەتن و پێكدادان هەیە لەنێوان مرۆڤەكان خۆیاندا و لەنێوان مرۆڤ و سروشتدا هەروەها لەنێوان چینەكان و دەسەڵاتی سیاسیدا ،و لەنێوان ووڵاتانی جیهاندا هەیە لەسەر بەرژەوەندی جیاواز ، ئەمەش واتای نەبوونی لێبوردەیی و پێكەوە ژیان و ڕێزگرتنی هاوسێیەتی . خەسڵەت و ناوەڕۆكی سیستەمی جیهانی و لیبرالی خەسڵەتێكی پێكدادان و دژی لە هەناوی خۆیدا هەیە . دەوڵەتانی ئەندامی (UN) هەمان دەوڵەتانی خاوەن سیستەمی لیبرالین بەجۆری كلاسیكیەكەی و نیوكلاسیكی و لیبرال دیموكراسی و محافزكار و دیكتاتۆر و دیموكراسییەكان ، ئەمانەش ناوەڕۆكی سیستەمەكەیان یەكێتی دژەكانی هەیە و ئەمەش نە ئاشتی هەڵدەگرێت و نە لێبوردەیی و پێكەوە ژیانی دەوڵەتان قبووڵ دەكات ، نە سەروەریی دەوڵەتان دەپارێزێت . هەربۆیە ئەم پەرەنسیپەش تەنها قسەی ڕووتی ناو بەڵگەنامەكانی (UN)ـە . ناتوانێت ئەو بەندە لەسەر ئاستی دنیا ، هەتا ناوچەیەكیش بەرقەرار بكات .

باسی چوارەم/ پاراستنی ئاشتی و ئاسایشی نێودەوڵەتی :

لەسەردەمی پێكهێنانی ڕێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكانەوە هەتا ئیستا یەكێك لە بەندەكانی پەرەنسیپە گشتیەكە و ناوازەیی ئەو پەرەنسیپە ئەوەیە كە داوای یەكخستنی هێزەكان بۆ پاراستنی ئاشتی و ئاسایشی نێودەوڵەتی دەكات . ئەنجوومەنی ئاسایش هێزێكی سەربازی هەیە بەڵام ناتوانێت وەك هێزێكی نێودەوڵەتی سەربەخۆ ناوی ببەیت ، بەپێ‌ی ئەوەی كە ئەمریكا لەڕووی كۆمەكی دارایی و هەروەها پێشكەش كردنی توانای سەربازی بەهێزی سەربازی ئەنجوومەنی ئاسایش، ئەمریكا لە دو ڕێگەوە دەسەڵاتی بەسەریدا هەیە ، هەربۆیە ناتوانیت وەك هێزێكی سەربەخۆی نێودەوڵەتی ناوی ببەیت و لە پاراستنی ئاشتی و ئاسایشی نێودوڵەتیدا دەور و كاریگەری سەربەخۆیانەی لە دابین كردن و گەڕانەوەیدا هەبێت . ئەگەر ئەو هێزەی نەتەوە یەكگرتووەكان دەتوانن بەتەواوی ئەو پەرەنسیپە بسەپێنن ، ئیتر دروست بوونی دوو هاوپەیمانی سەربازی لە دەرەوەی ڕێكخراوەكە لەسەر ئاستی جیهان لەپای چی یە؟

دروست بوونی دوو هاوپەیمانێتیە سەربازییەكەی ناتۆ لە ساڵی (1949) و وارشو لە ساڵی (1955)دا ئەوە بووە كە ووڵاتانی پێكهێنەر و ئەندامی (UN) لەڕِێگەی ئەم دوو هاوپەیمانێتیەوە و لەسەر بەرژەوەندی جیاوازی خۆیان بڕوایان بە ئاشتی و ئاسایشی نێودەوڵەتی نامێنێت و هەروەها ئەو هێزەی (UN) بە هێزێكی ناكارا و فشەڵ دەزانن , ئەو هێزە لە نه‌وەتەكانی سەدەی ڕابردوودا نەیانتوانی ئاشتی و ئاسایش بۆ سۆماڵیەكان بگێڕنەوە هەروەها نەیانتوانی باشوری سۆدان لە كوشت و كوشتار ڕزگاربكەن و نەیەڵن ئەو كارەساتە زۆرانەی لەسەر ئاستی نێودەوڵەتیدا ڕوویانداوە ڕووبدات . هەردوو هاوپەیمانیە سەربازیەكە لە ڕابردوودا لەپێناوی دەست گرتن بە بەرژەوەندی ووڵاتەكانی خۆیان و كۆمپانیا فرە ڕەگەزییە ئابووری و سەربازییەكان و بانكە نێودەوڵەتیەكان جیهانیان خستە سەر لێواری جەنگێكی ئەتۆمی گەورە و ماڵ وێرانكەر و مرۆڤەكانیان لەسەر وەتەری دڵەڕاوكێی بەردەوام و جەنگی دەروونی ڕادەگرت ، لەنێوان بەرداشی ئەم دوو هێزەدا هەندێك لە نەتەوە و ووڵاتان تووشی هاڕین و لەناوچوون دەبوون . جاری وابوو بە نوێنەرایەتی جەنگیان حەواڵەی ناوچەیەك لە ناوچەكان دەكرد و دوو ووڵات یان زیاتریان تووشی نەهامەتی و كوشتار دەكرد و دەستیان وەرئەدایە ناو ژیانی ئابووری و سیاسی و كۆمەڵایەتیانەوە و بە قازانجی خۆیان سەروەت و سامانی بەشەری و ماددی و سروشتی ووڵاتەكانیان بۆ خۆیان دەبرد یان دەبوون بەهۆی گۆڕینی دەسەڵاتێك و یەكێكی دڵخوازی خۆیان دەخستە سەر كورسی دەسەڵات بەپێ‌ی بەرژەوەندییەكانیان لە كات و شوێنی دیاریكراودا ناوچەیەك یان چەند ناوچەیەك و هەتا ئاستی جیهانیان دەخستە ناو پەیوەندییەكی ئاناركۆ (فەوزەویانە) بێسەر و بەری ئابووری و سیاسی و كۆمەڵایەتیان دەكردە پەرەنسیپی خۆیان و ناوچەكانیان لە پەیوەندییەكی وادا دەهێشتەوە .. ئاشتی و ئاسایشی نێودەوڵەتی بەدەستی ئەمانەبووە ئیتر هیچ بەها و مانایەك نە بۆ (UN) و داموودەزگاكانی و نە بۆ پەرەنسیپەكانی و نە بۆ واژۆی سەر میثاقەكە دەمایەوە . (UN) هیچ نیە لە بووكەڵەیەك زیاتر بەدەست زلهێزەكانەوە .

 

باسی پێنجەم/ بەكارنەهێنانی هێز دژی بەرژەوەندیە هاوبەشەكان :

ئەو پەرەنسیپانەی (UN) لەسەری و بۆی پێكهات هیچ نەبوو بێجگە لە خۆڵ كردنە چاوی جیهان ، ئەگینا دەوڵەتی جیاواز هەبوو واتای بەرژەوەندی و سیاسەتی جیاواز دەگەیەنێت ، ئەگەر بەرژەوەندی جیاواز هەبوو ، كێشە و ململانێ‌ هەیە ، كێشە و ململانێ‌ هەبوو پێكدادان لە زۆرترین كاتیدا ڕوودەدات ، پێكدادان ڕووبدات جەنگ هەڵدەگیرسێت ، جەنگ هەڵگیرسا هێز بەكاردەهێنرێت لەڕووی سەربازی و ئابووری و كۆمەڵاتیەوە . لەبەرئەوەی سیستەمی سەرمایەداری لە ڕابردوو و ئیستاشدا هەڵگری یەكێتی دژەكانە ئەمەش لەگەڵ بەكارهێنانی هێز ئاوێزانە ، هەربۆیە لە سیستەمێكی ئاوادا دانانی پەرەنسیپێكی لەو جۆرەی كە دەڵێت دانانی بنەماكان و نەخشەكێشان بۆ مسۆگەركردنی بەكارنەهێنانی هێزی چەكدار لەزیانی بەرژەوەندییە هابەشەكان . هیچ نیە بێجگە لە پڕكردنەوەی لا پەڕه‌كانی میثاقەكە و زیادكردنی ژمارەی پەرەنسیپەكان ، لەبەرئەوەی (UN) نەیدەتوانی لەژێر هەژموونی سیاسی و سەربازی و ئابووی ئەمریكا بەتایبەتی و زلهێزەكانی تر بەگشتی دەربچێت . لەبەرئەوە ئەمریكا و زلهێزەكان هیچ گرنگییەكیان نەداوە بە هێزە سەربازییەكەی ئەنجوومەنی ئاسایشی نەتەوە یەكگرتووەكان ، هەندێك جار و لە هەندێك شوێندا نەبێ وەكو ئەوەی لە (كیشوەری ئەفریقیا)دا ڕۆڵێكی ناتەواو و بێ‌ ئەنجام دەگێڕا ، ئەویش لەجێگەی نەبووان بوو .. ئەوەی لە هاوپەیمانی سەربازی ناتۆدا دەگوزەرێت و دەوڵەتان لەپای پەیڕەو و بەرنامەیەك بەرگری لە یەكتری دەكەن ئەگەر هێرشیان كرایە سەر ، ئەگەر پێویستی بكردایە هێزیان بەهەوەسی خۆیان بەكاردەهێنا لە ناوچە جیاوازەكانی جیهاندا ، ئیتر ڕەزامەندی (UN)ی لەسەربێت یان نا ، لە شەستەكانی سەدەی ڕابردوودا ئەمەیان لەگەڵ دەوڵەتانی عەرەبیدا بەكارهێنا و هەروەها كیشوەری ئەفریقیا و بەتایبەتیتر لە باكوریدا جەنگیان دژی ووڵاتان بەرپا دەكرد و هیچ دەنگێكیش لە كوژرانی ملیۆن لە خەڵكی جەزائیر لەلایەن ووڵاتانەوە بەرز نەدەبووەوە ، لیبیای ڕابردوو و ئێستاشی لەسەربێت ئەگەر (UN) ئەندامەكانی ڕازی ببوونایە یان نا ئەوان سەروەری لیبیایان پێشێل كرد و هێزیان بەكارهێنا هەروەکو جەنگی دژی عێراق لەساڵی (1991)دا لەلایەن ووڵاتە هاوپەیمانەكان و دواتر جەنگی ئەمریكا دژی عێراق لە (2003)دا وە لە ڕابردوودا كوشتارگای سربەكان لە بۆسنە و هەرسك . بەكارهێنانی هێز لە هەر ناوچەیەك بیانەوێت بێ‌ لێپرسینەوەیە . لەم جۆرە سیستەمانەدا بەرژەوەندی تایبەت هەیە ، بەڵام كەمترین بەرژەوەندی هاوبەش هەیە ، هەر لەبەرئەوەیە كە ئەگەری بەكارهێنانی هێز زۆرترین شانسی هەیە .. ئێستاش و لە ڕابردوو بەشێك لەداهاتی دەوڵەتە پیشەسازییە گەورەكان لەسەر بەرەم هێنانی چەك بووە ، ئەگەر ئەو پەرەنسیپە بەكاربهێنرێت و لە سیاسەت و ئامانجی دەوڵەتاندا بەرجەستە بێت بەرهەم هێنانی چەك زۆر كەم دەبێتەوە ، ئەمەش دەستبەرداربوونی مەحاڵە لەبەر دوو هۆ ، یەكەم لەبەرئەو قازانجەی كە لە بەرهەم هێنان و فرۆشتنی چەكدا دەستیان دەكەوێت ، دووەمیان لەبەر باڵادەست بوونیان بەسەر سیاسەت و ئابووری جیهاندا پێویستی یەكی زۆریا بە هێزی چەكدار هەیە . هەربۆیە (UN) نەیتوانیوە دەوڵەتان پابەند بكات بەم پەرەنسیپەوە و جەنگ ڕوونەدات و چەك بەكارنەهێنرێت و بەرژەوەندی هاوبەش دروست بكات لەنێوان دەوڵەتانی ئەندام لە (UN) و جیهان بەتەواویی , لەبەرئەوە ئەم پەرەنسیپەش وەك بڵقی سەرئاو وایە .

 

باسی شەشەم/ بەرزكردنەوەی ئاستی ئابووری و كاروباری كۆمەڵایەتی :

پەرەنسیپەكانی (UN) نەیتوانیوە جێگەی پەرەنسیپەكانی كۆمەڵەی گەلان بگرێتەوە و جیاواز و كاراتر لە ڕابردوو و ئیستادا بە چالاكانەترین هەڵوێست و كردار بە یاسا و سەپاندنی بۆچوونو بڕوای ڕێكخراوەكە لە چارەسەری كێشە نێودەوڵەتیەكان بكات لەڕووی ئابووری و ململانێ‌ی سیاسی و سەربازی نێوان دەوڵەتان ، نەیتوانیوە خواستی گەلان و نەتەوەكانیان و كەمە ئاینی و مەزهەبیەكان بە ئاراستە و بەرژەوەندی و خواستیان لە ڕزگاری و گەیشتن بە مافە ڕەوا سیاسی و مرۆڤانیەكانیان بگەیەنێت . ئەم پەرەنسیپەش لە سەرجەمی پەرەنسیپە گشتیەکانی (UN) ناتوانێت و نەیتوانیوە ڕێگەچارەی دروست و بنج بڕی هەبێت و كردبێتی . ئەوەش دەڵێت  [ بەكارهێنانی ئامرازە نێودەوڵەتیەكان بەمەبەستی بەرزكردنەوەی ئاستی كاروباری كۆمەڵایەتی و ئابووری گشت نەتەوەكان] . بۆئەمەش هەموو ئەو دەزگا و لایەنانەی ناو (UN) كە پەیوەستن بە چارەسەركردنی ئەم كێشەیە نەیانتوانیوە ئەركەكانیان بەئەنجام بگەیەنن یان خۆیان لەئاستی جێ‌بەجێ‌كردنی چارەسەرییەكان نین لسەر ئاستی نێودەوڵەتی . ڕێكخراوێكی وەكو فاو (Faw) و یونیسكۆ و ڕێكخراوی كۆچ و كۆچبەرانی (UN) و لایەنەكانی تری سەر بە ڕێكخراوێكی جیهانی وەك (UN) هەموو ئەمانە بەرنامە و سیستەمی چاككردنی هەلوومەرجی ئابوری  كۆمەڵایەتی لە كار و بەرنامەكانیدا بەرجەستە و كارا نەبووبوو . لە زۆرترین جار و لە كات و شوێنی جیاوازدا لەجیاتی چاکسازی ، ئاڕاستەی گەشەی ئابووری و كۆمەڵایەتی و كەلتوری خراپ كردن ڕوویداوە و ، نەیتوانیوە كێشەكان لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی چارەسەر بكات یان كەم و كووڕییەكان كەم بكاتەوە و گەشەی ئابووری و كۆمەڵایەتی و كەلتووریی له‌ وڵاته‌دواکه‌وتوه‌کان ئه‌نجام بدات ، هۆكاری ئەمەش بۆئەوە دەگەڕێتەوە زلهێزەكان نایانەوێت گەشەی ئابووری و كۆمەڵایەتی لە ووڵاتانی دواكەوتوو لە ناوچەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕستدا بە ئاراستەی بووژانەوەی ئابووری و پێكەوەیی كۆمەڵایەتی بڕوات ، ئەمەش سەرچاوەكەی دابەشبوونی كارە لەسەر ئاستی جیهانی و كۆمەڵگای مرۆڤایەتی لەنێوان دەوڵەتە دەوڵەمەندەكان و دەوڵەتە هەژارەكان ، ئەمەش پەیوەندی بە ناوچەی بەرهەم هێنان و  بەكاربردنەوەیە . لەلایەكی تر لە دەرەوەی (UN) چەند دەزگا و ڕێكخراوێكی جیهانی هەیە كە ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ پەیوەندییان بە گەشەی ئابووری و یان دواكەوتنی یەوە هەیە لەسەر ئاستی جیهان ئەمانەش وەك سندوقی دراوی نێودەوڵەتی و بانكی نێودەوڵەتی  و، ڕێكخراوی بازرگانی جیهانی هەریەكە لەمانەش بەجیا  هێزە ئابووری یە گەورەكانی دنیا پشكیان تیایدا هەیە و زیاتر لە  هەموویان ئەمریكا باڵادەستی خۆی سەپاندووە بەسەریاندا بەهۆی ئەو پشكە گەورەیەی كە هەیەتی لەناویاندا ، ئەو پشكانە دەست نیشانی باڵادەستی دەكات و هەر ئەوەشە ئەبێتە هۆی ئاراستەكردنی ڕێكخراوەكانی بازرگانی و دراویی و بانكییەكان بە بەرژەوەندی خۆیان .

ناكارایی ڕێكخراوی (UN) بۆخۆشی بەشێكە لە بێ‌ دەربەستی لەئاست دروست كردنی هەلوومەرجێك بۆ گەشەی ئابووری و كۆمەڵایەتی و كەلتوری دەوڵەتە هەژارەكان ، لەبەرئەوەی ڕێكخراوەكانی دەرەوەی (UN) كە دەستیان بەسەر بەشێكی گەورەی ئابووری جیهاندا گرتووە و لە پشتیانەوە وە بە پێچەوانەوە لەپشتی كۆمپانیا زەبەلاحەكانی فرەڕەگەزییەوە ئەبن و هەن ، ئەمانەش لەشكڵی كتلە و ترۆست و كارتێلی پوولی سەرمایەداری لەسەر ئاستی ئابووری و كۆمەڵایەتی لە جیهاندا بەرژەوەندی و خواستی خۆی هەیە. ئەم كۆمپانیا گەورانە وەك چۆن دەوڵەتان ئامانجی سیاسی و ئابووری خۆیان هەیە ئەمانیش ئامانجی ئابووری و ئاراستەی سیاسی ووڵاتانی هەژار دەگۆڕن بەهۆی پێدانی قەرز پێیان ٍ ئەجندا و سیاسەتی پوولی و سەرمایەداری خۆیان دەسەپێن بەسەریاندا ، زۆرجار یارمەتی دانەكانی ئەمان ئەبێتە هۆی مایەپوچی ئابووری و كۆمەڵایەتی و سیاسی ووڵاتی قەرز وەرگر بەهۆی ئەو باج و مەرجانەی كە لە پارەپێدانیان دەیسەپێنن لە پەیوەست نامەی نێوانیاندا . ئیتر لێرەوە دەردەكەوێت (UN) هیچ بەهایەكی ئەوتۆی نیە لە ئاست ئەم پەرەنسیپەیدا زۆرجار سوود و قازانجی ئەو ڕێكخراوە ئابووری و پوولیانە لە تێكشكان و داڕمانی ئابووری هەندێك لەووڵاتانی جیهان وەردەگرن و ئەگەر تەنگژەیەكی ئابوورییان بۆ پێشهات بە ووڵاتانی تر ڕاستی دەكەنەوە . زۆرجار ئەمانە هۆیەكن بۆ بەرپابونی جەنگ لە ناوخۆ و دەرەوەی نێوان ووڵاتاندا . زیاتر كاریگەرییان لەسەر ڕوودانی جەنگی ناوخۆیی و ئەهلی ووڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و دەوڵەتانی كیشوەری ئەفریقیا و دەوڵەتانی بەلقانیشی خستبووە ژێر هەژموونی سەرمایەی مۆنۆپۆلی و سەربازی خۆیەوە ، دروستکردنی جه‌نگ له‌لایه‌ن ئه‌وڕێکخراوانه‌، لەبەرئەوەیه‌ ئەو ڕێكخراوە پوولیەی وەكو سندوقی دراوی نێودەوڵەتی و بانكی نێودەوڵەتی لەسەر ئاستی جیهان ، پشكیان هەیە لە كارگە گەورەكانی بەرهەم هێنانی چەك . هەروەها بەهۆی ئەوەی كە  زلهێزەكان هەژمونی سیاسی و ئابوورییان هەیە لە (UN) دا و پشكی گەورەشیان لەو ڕێكخراوە ئابوورییانە هەیە ، ئیتر چاكسازی و هاوكاری وگەشاندنەوەی ئابووری ووڵاتان دەكەوێتە ژێر ڕەحمی ئەمانەوە . ئەوەش لە پێشتردا باسم كردووە (UN) لەبەرژەوەندی قازانجی سەرمایەیی خۆیان بەكاردەهێنن و ئامانجی ئابووری و سیاسیانی تێدا و لەگەڵ ووڵاتاندا پێ‌ جێ‌بەجێ‌ دەكەن .

بەم پێودانگە ڕێكخراوی (UN) ڕێكخراوێكی جیهانی بودەڵەیە و هیچی پێ‌ ناكرێت و پەرەنسیپەكانیشی هەمووی مرەكەبی سەر كاغەزن و چاوبەستی ووڵاتانی بچوكی پیدەكەن ، خاوەن ڤیتۆكان بڕیار لەسەر بەرنامە و كاری (UN) دەدەن و ئەوانیش بەسوودی خۆیان ئاراستەی میلی یاسا و ڕێساكانی به‌ ئاراستەی میلی بێ‌ یاسایی پرۆسیس دەكەن . چونكە چۆن ویستیان ئەوا بڕیار لەسەر دانانی گەمارۆی ئابووری و سیاسی بەسەر ووڵاتاندا دەدەن ، ئەمەش لەجیاتی گەشە ، پاشكەوتەیی و برسی كردنی مرۆڤەكانی لێدەكەوێتەوە . ئەگەر ئەو ڕێكخراوە پەرەنسیپەكان جێ‌ بەجێ‌ دەكات و دەیسەپێنێ‌ ، گەمارۆیی ئابووری سەر ووڵاتان لەبەرچی ؟! چونکه‌ گه‌مارۆی ئابوری سه‌ر وڵاتان ده‌سه‌ڵات ڕام و ئاقڵ ناکات ، تەنها برسی كردنی مرۆڤەكانە . ئەگەر هەوڵی لەپێناوی گەشەی ئابوورییە !! بۆ ئەبێت یەك لەسەر پێنجی دانیشتوانی جیهان لەژێر هێڵی هەژارییەوە بژین ؟! برسێتی تائاستی مردن، به‌رۆکی به‌به‌شێک له‌ دانیشتوانی جیهان گرتووه‌، واتە ئەم پەرەنسیپەش درۆیەكی بێ‌ پەردەیە .

 

بەشی چوارەم

"جیاوای و لێكچونی كۆمەڵەی گەلان و  ڕێكخراوی جیهانی نەتەوە یەكگرتووەكان (UN)"

 

چەند هۆیەك لە ڕابردوودا هەبوون بۆ هەڵوەشانەوەی كۆمەڵەی گەلان كە چەندین دەلالەت و  سەرچاوەی لەخۆ گرتبوو ، هۆیەك بوون لە پیشاندانی لاوازی و ناكارایی ئه‌و ڕێكخراوە لە ئاست سەپاندن و جێ‌بەجێ‌ كردنی بڕیارەكانی ، دواتر خاڵ بەخاڵ باسیان دەكەین و دەنووسمەوە .

بەڵام ئەو خاڵانەی كە هۆی هەڵوەشانەوەی كۆمەڵەی گەلان بوون ، بەشێوەیەكی ناڕوون و تائاستێك شاراوەتر لەناو پێكهاتە و ئامانجەكانی (UN) دا هەن و ناڕاِستەوخۆ (UN) هەڵوەشاوەتەوە و تەنها پەیكەرێكی ئیداری یاسایی ڕووت و ڕەجاڵە و ناتوانێت بڕیار و یاساكانی بسەپێنێت بەسەر دەوڵەتانی ئەندام و لەبڕیارە نێودەوڵەتیەكانیدا جێ‌بەجێ‌ بكرێت ، چونكە هێزە گەورەكان بەهەوەس و خواستی خۆیان پەیوەست بوون و نەبوونیان بە بڕیارەكانیانەوە ڕادەگەیەنن . لەم سۆنگەوە هەردوو ڕێكخراوە جیهانیەكە لێك چوون و جیاوازیان لەگەڵ یەكتردا هەیە لە دەركردنی بڕیار  سەپاندن و نەسەپاندنی . لەگەڵ ئەو جیاوازیەی كە نەتەوە یەكگرتووەكان هێزی سەربازی تایبەت بەخۆی هەیە ، كە لە هەموو پێكهاتە كۆمەڵایەتی و ڕەگەزییەكانی تێدایە . هێشتا بەم هێزەشەوە نەیتوانیوە لەژێر كاریگەری و هەژموونی سیاسی و ئابووری ئەو ووڵاتە زلهێزانە دەربچێت و بڕیارەكانی جێ‌بەجێ‌ بكەن .

 

باسی یەكەم/ كۆمەڵەی گەلان و هۆیەكانی هەڵوەشانەوەی :

1- هۆی یەكەم پەیوەندی نەكردنی هەموو دەوڵەتە گەورەكانی دنیا بەم كۆمەڵەوە وەكو ( ئەمریكا ) و خۆبەدوور گرتنی (یەكێتی سۆڤیەت) لە ڕێكخراوەكە ، هەروەها دوای چەند ساڵێك لە پەیوەندی كردنی (یابان و ئیتالیا و ئەڵمانیا ....) بە ڕێكخراوەكە پاشەكشەیان كرد . بەڵام ئەمە بەو شێوەیە نەبوو لە (UN)دا ، چونكە سەرەتای دروست بوونی لەسەر داخوازی و هەوڵی زلهێزەكان بۆ دامەزراندنی ڕێكخراوێكی جیهانی ، ساڵ لەگەڵ ساڵدا ئەندامێتی ووڵاتان زیاتر دەبوون و تا وایلێهات كە ئیستا ئەندامانیان زیاد لە ( 192) ووڵات دەبێت .

2- هۆی دووەم ئەوەبوو كۆمەڵەی گەلان مۆركێك و ڕوویەكی ئەوروپاییانەی هەبوو ، لەبەرئەوەی ئەندامانی زیاتر لە ووڵاتانی ئەوروپا پێكهاتبوون ئەوانەش دەوڵەتە هاوپەیمانەكان بوون كە لە جەنگی جیهانی یەكەمدا سەركەوتنیان بەدەست هێنابوو . هەربۆیە وا مەزەندە دەكرا كە ڕێكخراوەكە پێكهاتە و ڕوویەكی جیهانی نەبوو . ڕێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان بەهۆی بەشداری كردنی ووڵاتانی جیهانەوە و ئەندامێتیان لە ڕێكخراوەكەدا ، مۆركێك و شەقڵێكی جیهانی وەرگرتووە .

3- هۆی سێ‌یەم سەرچاوەی بەشێك لە هەڵوەشانەوەی كۆمەڵەی گەلان دەگەڕێتەوە بۆ ئەو سازاندن و هاوتاییەی كە دەیخستە نێوان پەرەنسیپی فەلسەفی و ڕەوشت و مۆرالێكی بەرز و باش كە لەسەری بنیات نرابوو ، لەگەڵ ئەو واقعە تاڵەی‌ كە تیایدا دەژیا بەهۆی پاشماوەی جەنگی جیهانی یەكەم و سەرەتای جەنگی جیهانی دووەم ناچاری كردبوو سەردانەوێنێت بۆ حوكمەكانی ئەو دیفاكتۆ تاڵەی ئەوسا هەموو ئەمانەش هەلپەرستی و بێ‌ سەرەوبەری و فەوزایی دروست و بڵاو دەكردەوە و عەدالەتی تیادا وون و بێ‌ بەها دەبوو ، ئەمەش سەریدەكێشا بۆ لەناوبردنی پەرەنسیپە چاكەكان و قوربانیدان بە بەرژەوەندی لاوازەكان و مافی كەمەنەتەوە و ئاینەكان و مەزهەبەكان لە ناوچە جیاوازەكاندا پارێزراو نەدەبوون ، مافی كەمینەكانیش هەتك دەكران وەك ئەوەی كە بەسەر نەتەوەی كورددا هات ، بەڵام بۆ كەمینەكانی  ووڵاتانی ئەوروپایی و دەوڵەتەكانیان بەو شێوەیە نەبوو .

بەڵام (UN) بەشێوەیەكی تر ناعەدالەتی لەسەر ئاستی جیهان جێ‌بەجێ‌ دەكات لەڕێگەی هەژموون و دەسەڵاتی زلهێزەكان لەسەر دەركردن و نەكردنی یاسا و بڕیاری سیاسی و ئابووری لەبارەی ووڵاتان و كەمینە نەتەوەیی و ئاینی و مەزهەبیەكان و هەتك كردنی مافی ڕەوای سیاسی و ئابوورییان لەسەر ئاستی ناوچەیی و لە ئاستی نێودەوڵەتیشدا .

4- هۆیەكی تر فەشەل هێنانی هاوپەیمانەكان ( ووڵاتە هاوپەیمانەكانی براوەی جەنگ) لەو ڕێگایەی كە بەكاریان دەهێنا لە ڕێكخستنی هەوڵیان بۆ ئاشتی جیهانی لەدوای جەنگی جیهانی یەكەم . ئەو دەوڵەتانە نەیاندەتوانی ئاشتی دروست بكەن لەنێوان گەلاندا لەبەرئەوەی خۆیان بەهاوتا و ئاستی ووڵاتانی تر نەدەبینی ، بەهۆیەوە نەیاندەتوانی هاوكاری و یەكسانی لەنێوانیاندا جێ‌بەجێ‌ بكەن . وەكو لە بەشەكانی پێشووتردا باسم كرد، نەتەوە یەكگرتووەكانیش بەهۆی سودپەرستی و بەرژەوەندی دەوڵەتە زلهێزەكان نەیاندەتوانی و یان مەبەستیان نەبوو ئاشتی جیهانی بۆ گەلان فەراهەم بكەن ، لەبەرئەوەی بەرژەوەندییان لە زۆرترین جاردا لە جەنگ و كێشەی سەربازی و سیاسی و نائارامی لە ناوچە جیایاكانی جیهاندا بەدەست دێت و جێ‌بەجێ‌ دەكەن .

5- هۆیەكی تری لاوازی كۆمەڵەی گەلان ، دوو دڵی ئەو ڕێكخراوە بوو لەئاستی وەرگرتنی هەڵوێستی یەكلاكەرەوە لەبەرامبەر كێشە و ململانێكان وبێ‌ دەسەڵاتیان لە دامركاندنەوەی تاوانی فراوان خوازی لەلایەن ئەڵمانیەكان و یۆنان و  ئیتاڵیەكان ... هەروەكو ڕوودانی جەنگی جیهانی دووەم و سیاسەتی فراوان خوازی ئەڵمانیا بەرەو ڕۆژئاوا و ڕۆژهەڵاتی ئەوروپا .. بەشێوەیەكی تر ڕێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان دەستەوسان و لاوازە لە بەرامبەر داگیركردن و ڕوودانی جەنگ لە هەموو ناوچەكانی دنیا و هێزە گەورەكان بە بڕوا و بەرژەوەندی خۆیان ئاڕاستەی چەكیان هەرجارەی ڕوودەكەنە ناوچە و ووڵاتێك هەروەكو داگیركردنی عێراق لەلایەن ئەمریكاوە لە ساڵی (2003)دا بێ‌ئەوەی (UN) دەسەڵاتی لە گۆڕینی ئاڕاستەی ڕوودانی جەنگەكەدا هەبووبێت . بۆیە (UN) هێز و ڕێكخراوێكە بەشێوەیەكی ناڕاستەوخۆ بێ‌ دەسەڵاتە لەئاست ڕوونەدانی جەنگەكاندا .

6- هۆیەی تری هەڵوەشانەوەی كۆمەڵەی گەلان بێ‌ دەسەڵاتی كۆمەڵەكە لە دۆزینەوە و دروست كردنی هێز و بەكارهێنانی ئامڕازەكانی و جێ‌بەجێ‌ كردنی بەبەردەوامی ، بتوانێت لە جێ‌بەجێ‌ كردنی بڕیارەكاندا و بە زۆرە ملێی بەكارییان بهێنێت .

لە هەندێك جاردا نەتەوە یەكگرتووەكان هەمان توانا و دەسەڵاتی كۆمەڵەی گەلانی هەبووە لە كۆكردنەوە و دروست كردنی هێز لەبەرامبەر جێ‌بەجێ‌ كردنی پەیڕەو و پەرەنسیپەكانیدا بەسەر دەوڵەتانی ئەندامدا . ناتوانێت لە كاریگەری و خواستی زلهێزەكان و خاوەنی مافی ڤیتۆ دەربچێت و یاسا و ڕێساكانی جێ‌بەجێ‌ بكرێت .

7- كۆمەڵەی گەلان پەیڕەوی سیستەمێكی ناوەندی دەكرد و قۆرغی پسپۆریە جیاوازەكانی كردبوو لەناوخۆیخۆدا ، ڕێگەی نەداوە بە هیچ ڕێكخراوێكی هونەری و هەرێمی تر تا یارمەتی بدرێت لە كاروبارە گەورەكانیدا و سووك كردنی باری شانی خۆی ، هەموو لق و دامەزراوەكانی بەشێوەیەكی ڕاستەوخۆ لەژێر چاودێری خۆیدا بووە ، بەشێوەیەكی ڕاستەوخۆ لەڕووی دارایی و كارگێڕییەوە پێوەی بەسترابوونەوە .

8- هۆیەكی تر هەڵوەشانەوەی كۆمەڵەی گەلان بەهۆی ئەو كەم و كوڕییەوە كە هەیبووە لە میثاقەكەیدا ، بەو هۆیەوە جووڵەی ئەو ڕێكخراوە جیهانیەی تووشی ئیفلیجی كردبوو و ببوە هۆی لەناوبردنی زۆرترینی توانایەكانی . ئەمانەش هۆیەك بوون لە ناكارایی و ناتوانایی ئەو ڕێكخراوە و نەیئەتوانی بەشێوەیەكی ڕەها ئیدانەی جەنگ بكات .

9- هەنگاو هەڵنەگرتنی كۆمەڵەی گەلان بەمەبەستی ئیدانەكردن و ڕوونەدانی جەنگ لە پەیوەندییە نێودەوڵەتیەكاندا . لەگەڵ ئەوەشدا ئەو ڕێكخراوە لەدوای كارەساتێكی خوێناوی گەورەی وەكو جەنگی جیهانی یەكەم دروست بووبوو و پەیمانی ئەوەی دابوو كە هەوڵ بدات لەپێناو بەدەستهێنانی ئاشتی و ئاسایشی جیهانی .

10- هۆیەكی تری گرنگی هەڵوەشانەوەی ڕێكخراوەكە ، بڕوا نەبوونی تەواوەتی لەلای دەوڵەتانی ئەندام بەسوود بوون و كاریگەری كۆمەڵەی گەلان . خاوەخاو و تەمەڵی زۆری ئەندامانی لە قوربانیدان و بەرگری كردن لەپێناوی بەهێزكردن و بەرزكردنەوەی ناوی ڕێكخراوەكە .

ئەوانە هەموو ئەو خاڵە سەرەكی و گرنگانەی هۆكاری هەڵوەشانەوەی كۆمەڵەی گەلان بووە لە ڕابردوودا.

 

باسی دووەم/ ڕێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان و ناكاراییەكان و ئەگەرێك بۆ هەڵوەشانەوەی :

نەتەوە یەكگرتووەكان ناتوانێت لەژێر هەژموونی سیاسی و ئابووری و سەربازی دەوڵەتە گەورەكانی ئەندامی خۆی دەربچێت و كار بۆ ئه‌و پەرەنسیپانە بكات كە هۆیەك بوو بۆ دروست بوونی و بڕیاربوو لەپێناویدا تێبكۆشێت و دەوڵەتانی ئەندام و دەرەوەی ڕێكخراوەكە پابەند بە بڕیار و یاساكانییەوە بكات . بەڵام ئەمە تەنها بەسەر دەوڵەتە بێ‌ هێزەكان جێ‌بەجێ‌ دەكرا و دەخرایە بەردەم لێپرسینەوە و یاساكانی بەسەردا جێ‌بەجێ‌ دەكرا ، بەڵام زۆرترین كات و لە بۆنەی جیاوازدا ڕێكخراوێك بووە كە لەجێگەی نەبووان بێت . لێرەشەوە كەم و كوڕییەكانی ڕێكخراوەكە لە ڕابردوودا دەخەینە ڕوو و بەبڕوای من لەئیستا و دواتریشدا كەم و كوڕییەكانی نەهێڵێت و یان هەر هیچ نەبێت چاكسازی تیادا بكات .

1- هۆیەكی كەم و كوڕی و سەرنەكەوتنی ئەوەبووە كە نەیتوانیوە جەنگی سارد و جەنگە ناوخۆییەكان دامركێنێتەوە كە ڕوویان داوە لە ناوچە جیاجیاكانی جیهاندا لەنێوان دوو بلۆكەكەی جیهان .

2- نەیتوانیوە و شكستی هێناوە لە دروست كردنی سوپایەكی سەربازی نێونەتەوەیی كە ملكەچی بێت و بتوانێت بەكاری بهێنێت بۆ سەپاندنی هەر سزایەك بەسەر دەوڵەتان و هەر ڕێكخراوێك كە دژ و پێچەوانەی پەرەنسیپەكانی و ئامانجی نەتەوە یەكگرتووەكان بجووڵێتەوە . ئەمەش هێزە سەربازی و ئابوورییە گەورەكان جێگایان گرتووەتەوە و بە بەرژەوەندی خۆیان ئاڕستەی دەكەن .

3- نەتوانین و شكست هێنانی لە دانانی بەرنامەیەكی گشتگیر بۆ داماڵینی چەك و قەدەغەكردنی چەكی ئەتۆمی و هایدرۆجینی و كیمیایی و چەكە قەدەغە كراوەكانی تر لەسەر ئاستی جیهان بەشێوەیەكی تەواو و بنج بڕ ، لەبەرئەوەی خاوەن چەكە كۆكوژەكانی وەك ئەتۆمی و هایدرۆجینی ، خاوەنانی ڤیتۆن لە ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەكگرتووەكان و دەست بەرداری ئەو چەكە نابن و خۆیانی پێ‌ دەسەپێنن .

4- سەركەوتوو نەبوو لە ڕێكخستنی گەشەی ئابووری ووڵاتان و هەماهەنگی بازرگانی نێودەوڵەتی و دابەشكردنی قەرز و یارمەتیەكانی ووڵاتان و دۆزینەوەی ڕێگەچارەیەكی دادپەروەرانە بۆ ململانێی چینایەتی نێودەوڵەتی ، هەروەكو ڕووبەڕوو بوونەوەی نێوان دەوڵەتانی دەوڵەمەند و هەژار .

5- بێتوانایی لە چارەسەركردنی هەندێك كێشەی گەورەی نێودەوڵەتی ، وەكو كێشەی نەتەوایەی كورد و فەلەستینیەكان و كشمیر و قبرص و مەسەلەی گەشەی ئابووری و پیس بوونی ژینگە و تووندڕەویی و هەژاری لە جیهاندا .

6- بێتوانایی ئابڕوبەرانەی لە جێ‌بەجێ‌ كردنی بڕیارەكانیدا و ده‌ستەوەستانی لەبەرامبەر سووربوونی هەندێك لە ووڵاتانی ئەندام لە نەتەوە یەكگرتووەكان و گوێنەدان بە بڕیارەكانی ، وەك ووڵاتانی ئیسرائیل و ئەمریكا و هەندێك جار فەرەنساو  بەریتانیا .....

7- مل كەچ بوونی ڕێكخراوەكە لەبەرامبەر هەژموونی وویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا ، ئەمەش زیاتر لەدوای كۆتایی هاتنی جەنگی سارد و ڕووخانی بلۆكی ڕۆژهەڵات لەبەرامبەر ڕۆژئاوادا . ئەمەش وای لە ئەمریكا دەكرد كە بەتاك لایەنانە بڕیار بدات و هەڵسێت بە هەندێك هەڵسووكەوت كە دژ و پێچەوانەی پەرەنسیپەكانی نەتەوە یەكگرتووەكان بێت .

لە ئیستاشدا هەموو ئەو كەم و كوڕی و شكستانەی كە (UN) هێناویەتی توانای چاك بوون و گەڕانەوە سەرتیرەی جێ‌بەجێ‌ كردن و سەپاندنی پەرنسیپەكانی بەسەر ووڵاتانی ئەندام گەورە هێزەكانی جیهان وەك مەحاڵی لێهاتووە و ئەگەری چوونە دواوەیی زیاتریش دەكرێت و زیاتر وەك ڕێكخراوێكی شكڵی دەردەكەوێت ، لەبەرئەوەی ناتوانێت وەڵام بە كێشە نێودەوڵەتیەكان و چارەسەركردنیان بداتەوە ، وەك نەبوون وایە . وای دەبینم كە بە شێوەیەكی ناڕاستەوخۆ وەك ڕێكخراوێكی هەڵوەشاوە و كۆتایی پێ‌ هاتوو وایە ، تەنا بووەتە جێگای نمایش و خۆهەڵكێشانی هێزەكانی جیهان و كۆبوونەوەی ساڵانەی ڕێكخراوەكەش لەکۆتاییدا هیچ ڕێگەچارەیەكی پێ‌ نیە و بە بڵاوكردنەوە و دەركردنی بەیاننامەی كۆتایی بێ‌ دەربەست دەبێت لەبەرامبەر ئەو هەموو كێشە و نەهامەتیانەی كە بەسەر جیهان هاتووە ، هەر لە جەنگەكان و كێشەی تیرۆر و هەژاری و نەخۆشیە گوازراوەكانی كە بە هەزاران خەڵك دەكاتە قوربانی و ناتوانێت ڕێگە لە توانەوە و لەناوچوونی كەمە نەتەوە و ئاینی و مەزهەبیەكان و كۆمەڵ كوژییەكان بگرێت لەسەر ئاستی دنیا .....

 

بەشی پێنجەم

خولی حەفتاهەمینی نەتەوە یەكگرتووەكان ، جاڕدانی فرەجەمسەری بوو

 

وەكوئەوەی لەپێشەوە باسم كردووە ، نەتەوە یەكگرتووەكان نەیتوانیوە و ناتوانێت ناوەند و ڕێكخراوێكی كارا و یاسایی چالاك بێت لە چارەسەركردنی هەموو كێشە نێودەوڵەتیەكان بڕیاردەر و سەپێنەری یاسا و ڕێساكانی بێت . سەپاندن و لە پاراستنی مافەكانی مرۆڤدا دەست پێشخەر و كاریگەر بێت . مافی چارەنووسی گەلان و ڕزگارییان بسەپێنێت بەسەر ووڵاتانی داگیركار و گەشەی ئابووری لە ووڵاتان و بەتایبەتتر لە ووڵاتە هەژارەكاندا بەرجەستە بكات و گوڕ و تینێك بدات بە بەرەوپێشەوە چوونی كۆمەڵایەتی و ئابووری ووڵاتە دواكەوتووەكان . هەروەها نەیتوانیوە و ناتوانێت مەترسی جەنگ و كوشتاری بەكۆمەڵ لەسەر ئەرزی واقع لە جیهاندا بنەبڕ بكات ، دڵەراِوكێ‌ و جەنگی دەروونی لەدژی هاووڵاتیانی جیهان كەم بكاتەوە .

هەروەك چۆن نەیتوانیوە لەڕێگەی دەزگا و ڕێكخراوەكانی تری سەر بە نەتەوە یەكگرتووەكان هەژاری لەناوببات كە بەرۆكی (1/5)ی ژمارەی دانیشتوانی گۆی زەوی گرتووە ، هەرواش نەیتوانیوە سەرزەنشت و سزای ئەو ووڵاتانە بدات كە گازی كیمیاوی و چەكە كۆكوژەكانی تریان دژی مرۆڤایەتی بەكارهێناوە و دروستی دەكەن و مرۆڤایەتی پێ‌ له‌ناوده‌به‌ن  . ئەمانەش بەپێ‌ی خواستی زلهێزەكان كراون یان چاویان لەئاستیدا نادیدە كردووە ، چاویان له‌ كۆمەڵ كوژی ئەنفال و كیمیاباران و زیندە بەچاڵكردنی نەتەوەی كورد و كەمە نەتەوەییەكانی تر و ئاینزا و مەزهەبە جیاوازەكان داخستبوو  دادەخەن .

ووڵاتانی ڕۆژهەڵات و باكوری كیشوەری ئەفریقیا لەناو جەنگدا وەك ئاسنی ناو كوورە دەكوڵێت و بووەتە جێگای یەكلایی كردنەوەی بەرژەوەندی گەورەهێزەكانی دنیا و ڕۆژانە كوژرانی هەزاران لە هاووڵاتی سڤیل و سەرباز بووەتە خۆراكی ئەو جەنگانە ، (UN) هیچ چارەسەرێكی پێ‌ نیە . كۆچی ملیۆنانی هاووڵاتیان و تیرۆریزم لەسەر ئاستی جیهان بێ‌ وەڵام و چاو دادەخەن لەئاستیدا . هەموو ئەو ڕووداوانە لەدژ و دەرەوەی پەرەنسیپەكانی (UN)ـن و نەیتوانیوە وەڵامیان بۆی هەبێت . پێشێلی هەموو پەرەنسیپەكان دەكرێت لەلایەن هێزە گەورەكانی دنیا و ئەندامی هەمیشەیی ئەنجوومەنی ئاسایشی سەر بە ڕێكخراوەكە ، لەگەڵ ئەوەشدا ئەمان نووسەر و داڕێژەری پەرەنسیپەكانی بووە . بەشێوەیەكی گشتی نەتەوە یەكگرتووەكان ناتوانا بووە و ناتوانایە لە چارەسەركردنی كێشە سەرەكی و گەورەكانی پەیوەندییە نێدەوڵەتیەكان لەڕووی سیاسی و كۆمەڵایەتی و ئابوورییەوە .

نەتەوە یەكگرتووەكان لەڕابردوو و ئیستاشدا شوێنی دەربڕین و خوێندنەوەی ووتارە باق و بریقە شاخداره‌کان و دەرخستنی وەك ووتارێكی گەورەی نێونەتەوەیی . هەروەها جێگای دەربڕینی ووتارە هەڕەشە ئامێزو تۆمەتباركردنی جەمسەرەكان بووە و گەلان سەیری دەم و دەستی ئەوانیان كردووە .

خولی حەفتای نەتەوە یەكگرتووەكان پاش تێپەڕبوونی چارەكە سەدەیەك (25ساڵ) بەسەر كۆتایی هاتنی جەنگی ساردەوە (25 ساڵ) لە دنیای تاك جەمسەری ، بووبووە جێگای ووتار و قسەی جەمسەرە ئابووری و سەربازییە دروست بووەكانی جیهان ، هەتا هێزە ناوچەییەكانیش قسه‌ و بۆچوونەكانی خۆیان دژی ئاڕاستەی دنیای تاك جەمسەری تاودا . هەڵبەت تێكشكانی تاك جەمسەری و دروست بوونی جەمسەرەكانی تر لە ڕابردوو و ئێستادا  هەروا و لەخۆیەوە نەبووە ، بەڵكو بەرەنجامی هەوڵ و تەقەلای ئەو دەوڵەتانە بووە لە گەشەكردنی ئابووری و سەربازی و دروست كردنی كاریگەری لەسەر ناوچە جیاوازەكان و سەپاندنی هەژموونی ئابووری و سیاسی و سەربازی خۆی لە كێشە و ململانێ‌ نێودەوڵەتیەكان  . پێكەوەنانی ئابوورییەكی گەورە  و هێزێكی سەربازی گەورە لەڕووی چۆنێتی و چەندایەتی چەك و سەربازەوە ، توانیویانە دەور و كاریگەرییان لەسەر ئاڕاستەكردنی سیاسەت و ئابووری لە جیهاندا هەبێت .

خولی حەفتای نەتەوە یەكگرتووەكان ، نە باس بوو لەسەر كێشەی ئابووری ووڵاتانی دواكەوتوو وە نە لەسەر ڕێژەی هەژاری بوو وە مافی مرۆڤیش قسەی توڕِەهاتی ناو دوو توێی ووتارەكانیشیان نەبوو ، زیادبوونی ڕێژەی نەخۆشی یە جۆراوجۆرەكانی وەك گوێزراو و نەخۆشی یە درێژخایەنەكان كە ساڵانە ملیۆنان لەناو دەبات و ئیش كردن بە منداڵی خوار تەمەنی هەژدە ساڵ هەر باسێكی ئەوتۆی لەسەر نەبوو . بەڵام بووبووە جێگای خوێندنەوە و نمایش كردنی ووتارە هەڕەشە ئامێزەكانیان لە یەكتری و دەرخستنی خواستی ووڵاتانی تر وەك چین و ڕوسیا لەبەرامبەر ئەمریكا و هێزەكانی تر كە ئەمانیش جەمسەرێكی ترن وەك جەمسەرە ئابووری و سەربازییەكانی تر .

لەو خولەدا سەرۆكی ڕوسیا(پۆتین) لە ووتارەكەیدا و لەڕێگەی جوڵاندنی هەندێك لە هەست و سۆزی مرۆڤانە و دەستەواژەی خەمخۆریی بۆ ناوچەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باكوری ئەفریقیا و سلافەكانی ئەوروپا و چارەسەرنەكردنی كێشە و ململانێكانیان لەلایەن (UN) و ئەندامە هەمیشەییەكانی . ئەوەی كرد بە دەلاقەیەك بەهێزی تاك جەمسەری دنیای ووت ، هێزێكی پیربوو ، و ئیتر ناتوانێت بەتاك و تەنیا لەم جیهانەدا سیاسەتەكانی بەبێ‌ لەمپەر جێ‌بەجێ‌ بكات و بڕیاری چارەسەری كێشە نێودەوڵەتیەكان بدات و بەتەنها هەنگاو هەڵگرێت . ئەو ووتانەی سەرۆكی ڕوسیا بەشێوەیەكی تر سەرۆكی ئەمریكا (ئوباما) بەڕاستەوخۆیی ئەوەی ڕاگەیاند [تاقیكردنەوەی داگیركردنی عێراق بەتەنها لەلایەن ئەمریكاوە هەڵەیەكی گەورە بوو كە ئێمە بڵێین بەتەنها ئەتوانین ئەو كارە ئەنجام بدەین لە چارەسەركردنی كێشە نێودەوڵەتیەكان] . ئەمەش یەكەم دان پیادانانی ڕاستەوخۆی سەرۆكێكی ئەمریكا بوو لە كۆبونەوەی خولێك لە خولەكانی هەتا ئێستای نەتەوە یەكگرتووەكان . لە پێش و دوای ڕووخانی بلۆكی ڕۆژهەڵات لە ڕابردوودا ، ئەوەی سەرۆكی ڕوسیا ڕاستەوخۆ و بە دەستەواژەیەكی ڕاست نەیووت ، سەرۆكی ئەمریكا خۆی هێزەكان و جەمسەرەكانی تری لەڕووی ئابووری و سیاسی و سەربازییەوە بەرامبەر بە ووڵاتەكەی ڕاگەیاند .

سەرۆكی ڕوسیا باسی زۆرێك لە كێشە نێودەوڵەتیەكانی دەكرد و دەیووت [ پێكهێنانی ئیستراتیجیەكی هەمەلایەنە بۆ گەڕانەوەی ئۆقرەیی بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بوژاندنەوەی ئابووری و كۆمەڵایەتی ناوچەكە .......] وە لە بەشێكی تری ووتارەكەیدا قسەی لەسەر ناوچەكانی تری باكوری ئەفریقیا و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست " لە ڕابردوودا شوێن و پێگەی سیاسی و ئابووری وسەربازی ڕوسیا بووە و بە بەرژوەندی خۆیان قسەی لەسەر دەكرد و ئەمریكا و هاوپەیمانەكانی لەو بارەیەوە پێ‌ تاوانبار دەكرد " . هەروەها باسكردنی لەسەر ئەو ناوچانەی كە توندڕەوی و بێسەرەوبەرەیی سیاسی و فەوزای تیادایە و دژایەتی سیستەمی عیلمانی پێ‌ دەكرێت ( بەبڕوای سەرۆكی ڕوسیا ) كە پەسەندنین لەلای ڕكابەرەكانی . هەموو ئەمانەی لەپێناوی دژایەتی كردنی سیاسەتەكانی ئەمریكا و هاوپەیمانەكانی ووتی (UN) بووەتە ئامرازێك بەدەست ئەمریكا و هاوپەیمانەكانیەوە لەپێناوی ڕاپەڕاندنی بەرژەوەندییەكانیان . هەربۆیە نەئەبوایە ڕوسیا بەرگری لە سوریا بكردایە ئەگەر ئەوانیش بەرژەوەندییان لە ناوچەكەدا نەبووایە .

خولی حەفتای نەتەوە یەكگرتووەكان ، خولی بەیان كردنی ڕاستەوخۆی فرەجەمسەری بوو ، نەك خولی چارەسەری كێشە نێودەوڵەتیەكانی وەك هەژاری و تیرۆر و هەتك كردنی مافی مرۆڤ و شكاندنی سەروەری دەوڵەتان ، جەنگی ناوخۆی ووڵاتانی ڕۆژهەڵات و باكوری ئەفریقیا . فرەجەمسەری لە ڕابردوودا بەشێوەیەكی ناڕاستەوخۆ بوونی هەبووە و سەرەتایەكی دروست بوونی هەبووە ، ئەویش لەڕێگەی دروست بوونی ئابوورییەك و سووپایەكی بەهێز و پڕچەك لەڕووی بەكارهێنان و تەكنۆلۆجیایەكی پێشكەوتوو .

لەم خولەدا دەهۆڵی فرەجەمسەری بە ڕاستەوخۆ لەلایەن سەرۆكی چین (شی جین بینغ )ـەوە لێدراوە و بە دەستەواژەیەكی ڕوون ڕایگەیاند [ ئێستا ئێمە لە جیهانێكی  فرەجەمسەریداین و ناتوانرێت جارێكی تر بگەڕێتەوە دواوە ].

جارێكی تر ئەم خولی حەفتایە ڕاگەیاندنی فرەجەمسەری جیهانی بوو لەڕووی ئابووری و سەربازی  سیاسی یەوە ، نەبووە خولی كۆتایی هێنان بە هەژاری و نەداری  برسیەتی و بێكاری و جەنگی تیرۆر و ڕەشەكوژی وچاره‌سه‌ری کێشه‌ی نه‌ته‌وه‌کان ودور خستنه‌وه‌ی مه‌ترسی له‌ناوچونیان وچاره‌سه‌ری هه‌موو ئه‌و کێشانه‌ی که‌ به‌رۆکی به‌ مرۆڤایه‌تی گرتووه‌و لەناوبردنیان لە جیهاندا.

 

 

نجم الدین فارس حسن

      5/10/2015

 

 

 

* سەرچاوەكان:

1- الدكتور محمد المجذوب / التنظیم الدولی (النظریە و المنظمات العالمیە و الاقلیمیە و المتخصصە) ، منشورات الحلبی الحقوقیە، بیروت ، لبنان ، الطبعە الثامنە ، 2006م .

2- پەیجی (ARABIC.RT.COM) ، تأریخ النشر 29/9/2015 .