ئەم هەواڵە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

ئەو بابەتە لەسەر بنچینەی سیمینارێكی هۆشیار مەلا عەبدولرەحمان لە وڵاتی نەمسا، هەروەها بەدواداچوونی مێژوویی نوسراوە.

تورك و نەتەوە توركزمانەكان وەك چەند گروپێكی ڕەشماڵنشین و شوانكارە، بە تایبەتی تاتارەكانی قرم (قرم تەتەرلەری) و تاتارە شاخاویەكان (داغ تەتەرلەری) كە ئەمانە هەموو هەر لە تۆڕەمەی توركن لە دێر زەمانەوە نیشتەجێی زنجیرە چیای ئاڵتای ژێر ئاسمانێكی شین و مانگێكی داسولكەیین (لە میتۆلۆژیای نەتەوە ڕەچەڵەك توركەكانەوە). ئەوە وایكردووە ئاڵای زۆربەی نەتەوە ڕەچەڵەك توركەكان شین بێت بە مانگێكی سپیەوە، جگە لە ئاڵای توركە عوسمانییەكان كە ڕەنگی ئاڵاكەیان گۆڕی بە ڕەنگی ئاڵی سور لە ساڵی 1793 لە لایەن سوڵتان سەلیمی سێیەمەوە. بە پێی ئەوەی مێژوو تۆماری كردووە لە سەردەمی حوكمی هون (خون) ساڵی 209 پێش زایین، مەتەخانی سەركردەی تورك بنكەی گەل و سوپای هەبووە. تورك و مەغــۆل و تونگوس هەمیشە لە حاڵەتی شەڕدا بوون لەگەڵ یەكتر، ئەمانە یەك تۆرەمەن و تێكەڵن، زمانەكەشیان سەر بە یەك خانەوادەی زمانن.

تورك و نەتەوە توركزمانەكان چۆن هاتنە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست؟

زنجیرە چیاكانی ئاڵتای خاكی ڕەسەنی تورك و مەغــۆل و نەتەوە توركزمانەكانە. ئەو ناوچەیە دەكەوێتە سەر سنوری مە‌نگـۆلیای ئێستا و كازاخستان و باكوری وڵاتی چین. وەك لە سەرەوە ئاماژەی پێدرا مەغـۆل و تونگوس و توركەكان لە جەنگی ناوخۆیی خوێناوی دابوون. مێژوو پێمان دەڵێت كە مەغـۆلەكان لە شەڕدا زۆر دڕندە بوون. ئەو جەنگە ناوخۆییە وای لە بەشێكی توركەكان كرد ئاوارە بن و بە شێوەی گروپ گروپ ڕووەو ڕۆژئاوا و باشوری ڕۆژئاوا بێن.

پێشتر توركمانەكان لە دەوروبەری ساڵی ٦٢٧ دوو جاران پەلاماری چەند ناوچەیەكی قەوقاز و ساسانیەكان و تەفلیسیان داوە بە مەبەستی داگیركاری. دواتر لە ساڵی ٨٠٠ی زایینی لە سەردەمی سامانییەكان هاتوون و تێكەڵی ئایینزای شیعە بوون، بەهۆی بەهێزی ئایینزای ئیسلامی خۆیان مەڵاس داوە و ئایینەكەیان وەرگرتووە. دوای ئەو دوو هێرشەی ساڵی ٦٢٧ مێژوو هەواڵی هیچ شەڕێكی تریانی تۆمار نەكردووە. لە سەدەی نۆیەم هەموو نەتەوە هاوچەشنەكانی ئاڵتای ژێر ئاسمانە شینەكە بە تایبەتی توركمانەكان و (گوێك توركەكان – ئۆغوز) كەوتنە بەر هێرشی مەغۆلەكان و بە تەواوی بە شێوەی قەرەج بەرەو ڕۆژئاوا كەوتنە ڕێ بەرەو سەرووی ئیران و ئاسیای بچووك، هەندێكیان گەیشتنە عێڕاقی عەبباسی وەكو خزمەتكار و سەربازی نانەزگ حەوێنرانەوە، بەگزادە و خانەدانەكان گوێك توركەكان – ئۆغوزەكان، زۆربەی توركەكان ڕەگەزی خۆیان دەبەنەوە سەر ئۆغوز، وەك عوسمانیەكان بە توركمانە سەلجوقیەكانیشەوە، سەرچاوەیەك دەڵێ توركە سەلجوقیەكان ساڵی ٩٨٥ بوونەتە ئیسلامی سونە مەزهەب بە پێچەوانەی توركمانەكان و توركە ئازەرەكانەوە. ئەو توركمانە قەرەجانە بۆ یەكەم جار لە ساڵی ١٠٠٩ هاتنە باكوری ئیران و نزیك سنوری توركیای ئێستا ئیمارەتێكیان دامەزراند بەناوی بەرخە ڕەش دوایی بەرخە سپی. توركەكان ساڵی ٩٧٧ هاتنە سنوری دەوڵەتی غـەزنەوی كە دەوڵەتێكی ئیسلامی بوو، سنورەكەی ئەڤغانستان و باكوری هیند و خوڕاسانی دەگرتەوە. كەوتنە ناوكۆڵ كردنی ئەو دەوڵەتە و تا لە ساڵی ١٠٣٠ كەوتنە ئاژاوەنانەوە بە تێكدانی سەرچاوەكانی ژیان و ژەهراوی كردنی ئاو، تەنها لە خوڕاسان و نیشابور دەهەزار كەسیان سەربڕی، ماوەی ١٠ ساڵ بێ ووچان كەوتنە كوشتن و بڕین (لەبەر ئەوەی ئەوانە نیشتمانی خۆیان لە دەست دابوو بەشێوەی قەرەج دەژیان، پێویستیان بە شوێنێك هەبوو بیكەنە نیشتمانی خۆیان). لەبەر ئەوە ئەم شێوە كوشتنە بە نهێنی پاشان بە ئاشكرا لە مەغۆلەكانەوە فێری ببوون و بەسەر خۆیان هاتبوو. سەلجوق خان دوای مردنی باوكی دوكاك خان سەركردایەتی ئۆغوزەكانی كرد. ئەلپ تیگن كە پێشتر كۆیلە بوو لای سامانییەكان سەركردایەتی شەڕەكەی لەشكری توركی كرد دژی دەوڵەتی غەزنەوەیەكان كە بەناوی شاری غەزنەی ئەڤغانیەوە ناونرابوو، لە ساڵی ١٠٤٠ غەزنەویەكانیان ڕووخاند لە جەنگی دانداقان هەروەها سوڵتانەكەشیان كە ناوی مەروێ بوو بە دیل گرت و بۆ عیبرەت و چاوترساندن هەڵیان واسی. خەلیفەی عەبباسی لە بەغدا كە هەواڵی سەركەوتنی توركە سەلجوقیەكانی پێ گەیشت، نازناوی سوڵتانی بەخشی بە توغرول بەگ كە باشووكە شەل-یشیان پێ دەگوت. پاش ڕووخانی دەوڵەتی غەزنەویەكان سەبوگ تیگەن بووە سەرلەشكری سەلجوقیەكان. لە ساڵی ١٠٧١ سەركردەیەكی تازە بە ناوی ئەلپ ئەسلان زیاتر توركەكانی ڕێكخستەوە و تا دەهات ناكۆكی نێوان شیعە و سونەش لەبەرژەوەندی توركەكان تەواو دەبوو. ئەوەبوو بە هەمان ڕێگەی غەزنەویەكان ئەلپ ئەسڵان سودی لەو دۆخە وەرگرت و ڕووی كردە باكور كە سنوری بیزەنتیەكان بوو، بۆ ماوەی ٣١ ساڵ بنكۆڵ كردن و چاوترساندن لە ڕێگەی سەربڕین كە نەریتی خۆیان بوو، هەروەها جەنگی دەروونی، تا ئەم ساتەش تورك لە جەنگی دەروونی پێشەنگە لە هەموو جیهان. ئەوەی بەدیلیان گرتن كردیانن بە دوو گڕوپ، گڕوپێكیان سەربڕین و بە ناشیریترین شێوە ئەشكەنجەیان دان تا مردن، گروپەكەی تریشیان بەڕەلا كرد بۆ ئەوەی ئەو هەواڵە مەترسیدارە بگەیەننە ڕۆژائاوای ئاسیای بچووك. ساڵی ١٢٩٩ كیانی عوسمانی لەسەر دەستی عوسمانی یەكەمەوە دامەزرا. بەڵام عوسمانیەكان لە ساڵانی ١٢٣٤ و ١٤٠٢ دوو جار لە كەوتنەوە بەر هێرشی سەختی مەغۆلەكان لە ناوچەی ئەنقەرەی ئێستا، ئەو كاتە دەوڵەتی عوسمانی دابڕودۆبڕ كرا، واتە لە سەردەمی سوڵتان بایەزید و كوڕەكانیدا بۆ ماوەی ١٩ ساڵ عوسمانیەكان لە پەلوپۆ كەوتن. دەوڵەتی عوسمانی دوای ئەو هێرشەی مەغۆلەكان تا هاتنی سوڵتان سەلیمی یەكەم ساڵی ١٥١٢ خۆی نەگرتەوە. سوڵتان سەلیم لاوازیی دەوڵەتی ئیسلامی قۆستەوە و توانی خۆی بكاتە خەلیفەی موسوڵمانان، هەر بۆیە یەكەم سەرۆكی عوسمانییە كە نازناوی ئەمیرالمۆمنین-ی لێ نراوە. لە كۆی ٣٦ سوڵتان، ٢٦ یان بە خەلیفەی ئیسلامی ناوزەند دەكرێن. ساڵی ١٣٣٠ لەشكری یەنیچەری لە لایەن مورادی یەكەمەوە دامەزرێنرا، تا ساڵی ١٨٢٦ گۆڕدرا بە عەساكیرەی مەنسورەی موحەمەدیە. ئەو لەشكرە دڕە بەڕەڵایە ٥٠٠ ساڵ لەشكری ئەركە قورسەكان بوون. شەڕە سەختەكان بە یەنیچەرییەكان دەكران، ئەگەر شوێنێك بە ئاسانی نەگیرایە، ئەوا یەنیچەرییەكانیان دەنارد بۆی. ئەوانە منداڵی ڕفێنراو بوون دوای داگیركردنی هەریەك لە وڵاتانی هەنگاریا و بۆسنیا و ئەلبانیا سربیا و مەكدۆنیا، بەڵام لە قوتابخانەی تایبەت توركەكان خۆیان پەروەردەیان دەكردن. جا لە هەمووی سەیرتر قەتل و عامەكانی وڵاتەكانی خۆشیان پێ دەكردن، قەتل و عامەكانی ئەوروپا لە بەلكان بە دەستی یەنیچەرییەكان ئەنجام دران، سڕبەكانیان لە مەیدانی سەراییڤۆ بە دەستی ئەوان هەڵواسی و چاوەكانیان دەرهێنان. هەر لەو سەردەمەدا كاتێك سوڵتانی عوسمانی دوای قەتل و عامی كۆسۆڤۆ لە ساڵی ١٧٩٣ سەیری گۆلە ئاوێك دەكا دەبینێ چەند سەربازی توركی تێدا كوژراوە و لە نیوەشەودا مانگی تێدا دەركەوتووە، بڕیار دەدا ڕەنگی ئاڵاكە لە شینەوە بگۆڕن بۆ ڕەنگی سووری خوێنی. دواتر لە ساڵی ١٨٤٤ ئەستێرەیەكی بۆ زیاد كرا. گۆڕینی ڕەنگی ئاڵاكە بە فەرمانی سوڵتان سەلیمی سێهەم بوو. توركیای كۆمارییش لە ساڵی ١٩٣٦ بە فەڕمی گۆڕینی ڕەنگی ئاڵاكەی پەسند كرد.

شایانی باسە، تورك لە جەنگی دەروونیدا زۆر شارەزان، پێش ئەوەی هەر جەنگێك بكەن سەرەتا هەڕەشەی زۆر گەورە دەكەن، بەشێوەیەك دوژمن زۆر شپرزە دەكەن. (بەڵام لە سەردەمی ئێستادا خۆشبەختانە پارتیزانانی كورد دركیان بەوە كردووە و ستراتیژی زیرەكانەتر پەیڕەو دەكەن). بیزەنتییەكان تا سەدەی ١٣ چەند جارێك بە مەبەستی گێڕانەوەی ناوچەكانی خۆیان پەلامی عوسمانییەكانیان دایەوە، بەڵام بێ سود بوو. لە شەڕی میدیكفالۆن بە سەركردایەتی قلیچ ئەسڵان لە نزیك شاری سمیرنا (ئیزمیر) بە تەواوی قەتل و عامی پاشماوەی بیزەنتییەكانی كرد. لە ڕاستیدا ئێستا گەلی موسوڵمانان كە ئەو مێژووە دەخوێننەوە بە جەنگی نێوان مەسیحی و ئیسلامی دادەنێن، بەڵام لە ڕاستیدا تورك زۆر زیرەكانە جەنگی نێوان ئەو دوو ئایینەیان هەڵقۆستەوە بە قازانجی نەتەوەیی بۆ خۆیان. هەر بۆ زانیاری بەر لە هاتنی توركە عوسمانیەكان بۆ ئەو ناوچانە هیچ جەنگێك لە نێوان موسوڵمانان و مەسیحیە بیزەنتییەكانی ئەناتۆلیا بوونی نەبووە. تەنها جەنگ لە ناوچەكانی فەلەستین بە سەرۆكایەتی سەڵاحەددینی ئەیووبی هەبوو، ئەویش لەگەڵ خاچپەرستەكان بووە. خاچپەرستەكانیش لە ڕاستیدا لەگەڵ مەسیحیە بنەڕەتەكان لە جەنگی بەردەوام دابوون لە ناو خودی ئەوروپا. توركەكان نەبوونی نیشتمان پاڵی پێوەنان بۆ ئەنجام دانی هەرچی كەرەستەیە لە كوشتن و دزی و تاڵان كردن، ئەنجا قەتل و عام كردنی نەتەوە ڕەسەنەكانی ناوچەكە لە كورد و فارس و بیزەنتی و عەرەب. توركەكان ڕەحمیان بە هیچ كەسێك نەكردووە. هەموو نوسەرە كۆنە ئەوروپییەكانیش ئاماژە بەو ڕاستیە دەكەن. لە ئەنجامی ناكۆكی نێوان ئایینزاكانی شیعە و سوننە لە لایەك و دروست كردنی كێشەی نێوان مەسیحی و ئیسلام لە لایەكی ترەوە، توركەكان توانیان كەڵك لەو دۆخە وەرگرن، توركمانەكانی لێدەرچێ كە سەد ساڵ زووتر هاتبوونە ئیران و بوونە شیعە.

 بۆ زانیاری زیاتر زۆربەی تورك پەڕاگەندە ببوون لە جەنگی مەغۆلەكان، هەندێكیان مانەوە لە ناوچەی ئاڵتای وەكو قیرغیز و ئوزبەك و كازاخ و تەتەر كە چەند دەوڵەتێكیان لێ دروست بووە. (زۆر ئاماژە لە بەر دەست دان كە تورك بیری یەكگرتنی هەموو نەتەوە توركەكانی ئاسیایان هەیە، نیازی درێژخایەنیان ئەوەیە هەموو ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بكەوێتە ژێر دەستی ئەوان، میللەتانی ناوچەكە بە تەواوی ڕەش بكەنەوە، ئەوە لە چەند سەرچاوەیەكی ڕۆژهەڵاتی و ڕوسی و ئەوروپی ئاماژەی پێدراوە). توركەكان بە ژمارەیەكی زۆر هاتنە ئیران بوونە هاونیشتمانی ئیرانیەكان و پاشكۆی كولتوری ئیرانی و ئاییزای شیعەیان وەرگرت. بۆ ئەوان ئاسان نەبوو بتوانن بەسەر فارسەكان دا زاڵ بن و دەوڵەتی خۆیان دروست بكەن. چونكە فارسەكان بە درێژایی مێژوو لێزان و حیلەباز بوون و كەس نەیتوانیوە فێڵیان لێ بكات، تەنانەت ئایینی ئیسلامیشیان لەسەر شێوازی خۆیان قبوڵ كرد و پەسند كرد. بەڵام هەرچی ئەو توركانەن كە هاتنە ناوچەكانی كوردستان و بیزەنتیەكان (لە مێژوودا ئەو ناوچەیە ئاسیای بچووكی پێ دەگوترێت)، هەموو ئەو شوێنانەی داگیریان كرد هی كورد و گورجەكان و نەستورییەكان بوو. كەریم خانی زەند لە لایەن توركمانە قاجارەكانەوە لە ساڵی ١٧٩٤ تیرۆر كرا. عوسمانیەكان زۆر بە ئاسانی توانیان كورد پەرتەوازە بكەن، ئەوەی نەیانتوانی لە ئیران لەگەڵ فارسەكان بیكەن، لەگەڵ كورد كردیان. هەموو تەمەنی عوسمانی كاری بۆ ئەوە كردووە كە كورد شەڕی خۆبەخۆ بكات، بە ئاسانی دەستی گرت بەسەر تەكیە و خانەقا و شێخانی تەریقەت و گەشەی پێدان لە دژی پەرەسەندنی هەر هەستێكی یەكگرتن لە نێوان كورد یاخود هەر روحێكی نەتەوەیی لای كورد. میرە كوردەكانیان یان تیرۆر دەكرد یان ئەوەتا بە پارە دەیان كڕین. سوارەی حەمیدیەیان دامەزراند و وەكو سەگە هار بەریان دایە گیانی كورد، بێ لێپرسینەوە خەریكی قەتل و عام كردنی كورد بوون. جا لە هەمووی سەیرتر سوارەی حەمیدیە كورد بوون ژمارەیان ١٠٠ یەكە مەفرەزە بوو لە بنەماڵەی كوردە داداشەكانی ئەرزڕووم بوون و دەروێشی حاجی بەكتاش بوون.

لە سەردەمی توركیای كەمالیدا ناكۆكیەكان دوو ئەوەندە كران. كۆمەڵناسی تورك زیاگۆك ئەڵپ كە لە هەردوو سەردەمی توركیای عوسمانی و كەمالیدا ژیاوە، لەبەر ئەوەی كورد چاك دەناسێت و دەزانێت كە میللەتێكی موسوڵمانی دیندارن، دەڵێت: ئەو كۆمارە مۆدێرنە پاشماوەی دەوڵەتی عوسمانیە و هیچ جیاوازیەكی نیە لەگەڵ ئیمپراتۆریەتی عوسمانی پێش خۆی، تەنها ناوەكەی گۆڕاوە، دەسەڵاتەكەی هەر لای چینی كەمایەتی خانەدانی ئالی كەماڵی توركە. جا دەوڵەتی توركیا هەر بەناو وڵاتێكی دیموكراتی بووە، هەرگیز دیموكراتی نەبووە بە واتای پیادەكردنی مافەكانی مرۆڤ. تەنها بەناو گۆڕاوە. تورك ناتوانێت دەستبەرداری ڕەگەزپەرستی بێت و بێتە ناو دونیای مۆدێرن، دەترسن لە پیشاندانی ڕاستیەكانی مێژوو بە نەوەكانیان. لەبەر ئەوەی ڕاستیە تاڵەكە ئەوەیە كە تورك لە بنەڕەتدا خەڵكی ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست نین. كۆماری توركیا هەر دەوڵەتە قەیراناویەكەی ئالی عوسمانە لەسەردەمێكی نوێتردا، تەنها مستەفا كەماڵ ئەتاتورك خورافات ومێتۆلۆژیای میراتی سەردەمی مەتەخان وسەلجوقیەكان وعوسمانیەكانی گۆڕیوە بەخورافاتی ڕەگەزپەرستی وتوركچێتی مۆدێڕن و خۆی بەدواپاڵەوانی رزگاركەری كەلەپوری توركایەتی داناوە، جگە لەوە شانازی باوكایەتیشی هاتوەتە سەر. لەچاوی توركەكانی ئێستاوە مستەفا كەمال باوكی توركە. دەوڵەتی دیموكراتیك هەرگیز پێویستی بەدەزگایەكی داپڵۆسێنەرو تۆقێنەر نابێ بەڵام ئەتاتورك هەر دوای كۆنگرەی سیواس وئەرزرووم گەورەترین دەزگای تۆقێنەری دامەزراند بۆكپكردنی دەنگی كۆمەڵگاو تەنانەت خۆی بەناوێكی نهێنی (عاسم ئوز) هەموو سوپاو وەزارەتەكانی كۆمارە نمونەییەكەی ونزیكترین كەسی لە خۆیەوە تۆقاندبوو، عاسم ئوز گیانی هەزاران كەسی دەكێشا ستالین ئاسا بێ ئەوەی كەس بوێرێ یان بزانن ئەم هێزە تراویلكەییە كێیە. پاش ٩٦ ساڵ لەتەمەنی ئەم دەوڵەتە عەلمانیەدا تەنها یەك دانە سیمای دیموكراتی بوون ومۆدێرنە بوون بەدی ناكرێ، ڕەنگە سەردەمی عوسمانیەكان بەمەسەلە چارەنوسیەكانیان (قەزاوقەدەر) یان گوتوبێ (تقدیری ئیلاهی ولەسەردەمی عەلمانی بوونەكەیاندا بڵێن ئیلاهی تقدیر) ئەمەوەكو گۆڕانی جبەو عەمامەیە بە پانتۆڵ و ئەوتەپلە (فێس) وایە كەئەتاتورك بۆ هەتاهەتایی كردیە سەریان،بەڵام لەگەڵ ئەوەش پاش ٩٦ ساڵ لە عەلمانیەتە عاجباتیەی ئەتاتورك كۆمەڵگای توركی گوتیان نا بۆ دیمۆكراتیەتەكەت و بەڵێ بۆ گەڕانەوە بۆ سەردەمی عوسمانڵی.

حوسێن فەیزوڵا ئەڵپ ئەرسلان دامەزرێنەری میللیەت حەرەكەت پارتیسی، كە بە حیزبی گورگە بۆزەكان ناسراون، جگە لە ئەڵپ ئاسڵانەكە نازناوی حیزبیەكەی بریتی بوو لە – توركەش: ئەو ئەسڵان ناوە داهێنان و فڕگەڕۆیی كردووە لە پیرۆز كردنی مستەفا كەمال ئەتاتورك و بیرو ئایدیۆلۆژیای تورك پەرستیدا. حیزبەكەی هەمیشە سێبەری ڕژێمەكەی ئەتاتورك و لایەنگری دروشمی یەك ئاڵا، یەك نەتەوە، یەك نەتەوە، یەك زمان بووە. ئەوانە هاتن بۆ یاسا نوێیەكەی كۆمارە مۆدێرنەكەی مستەفا كەمال نەتەوەیەكی نوێیان بە پێی یاساكانی خۆیان داتاشی بەناوی تورك. لە هەموو دونیادا سەرەتا كۆمەڵگە و نەتەوە هەیە، ئینجا بە پێی ئەو كۆمەڵگە و نەتەوەیە یاسا و دەستور دادەڕێژرێت، بەڵام لە توركیا بە پێچەوانەوە، نەتەوەیەكی نوێیان بۆ دەستورەكەی ئەتاتورك دروست كرد. لەو ساوە بە شێوەیەكی سیستەماتیك هەركەسێك لە سنوری جوگرافی توركیا لەدایك بێت، ڕاستەوخۆ ناسنامەی توركی پێ دەدرێت، جا ئەگەر كورد بێت، یان عەرەب، یان ئاشوری، ئەرمەن یان هەر نەتەوەیەكی تر. شایانی باسە لە توركیا زیاتر لە ١٥ نەتەوەی جۆراوجۆ بوونی هەیە. بەڵام هەروەك دەبینن تورك بەسەر هەموویانەوە زاڵە و ناسنامەی بنەڕەتی هەموویانی ڕەش كردوەتەوە. بەشێكی سەرەكی ئەو سیاسەتەش لە لایەن ئەو توركەش ناوە داڕێژراوە كە لە سەرەوە ئاماژەی پێدرا. بەناو پڕۆفیسۆرێكی تورك كە ناوی ئیلهان قەرەبلوتیشە دەڵێ: "لە سەدەكانی ناوەڕاستدا سوڵتان یاڤوز سەلیمی یەكەم ژمارەیەكی زۆر توركمانی ڕەوانی ئەناتۆڵیا كرد، پاش چەند ساڵێك ئەو توركمانانە زمانی خەڵكە خۆجێیەكەی ئەو ناوچانەیان وەرگرت، واتە بوونە كرمانج، هەروەها دەڵێ زمانی كوردی دیالەكتێكی ناوچەییە و هەر شێوەیەكی زمانی توركیە. ئەو زمانەی كە قسەی پێ دەكەن زمان نیە چونكە نە ڕستەی تێدایە و نە فرمان (فعل)". ئەگەر ئەوە قسەی پڕۆفیسۆرێك بێت لە ناو تورك، ئەدی ئایا دەبێ توركێكی سادە چۆن دەربارەی كورد بیر بكاتەوە.

لە هەشتاكاندا دوژمنایەتی كورد و تورك گەیشتە لوتكە. لەسەردەستی عبداللە چاتڵی‌ ‌پیاوكوژە تراویلكەكەی كوردستان بەیارمەتی چەند بەكرێگیراوێكی كورد بەهەزاران كوردیان شەهید كرد بەناوی قاتیلی نادیارەوە عـبـداللە چاتـڵـی تیرۆری دەوڵەتی پیادە دەكرد بەنهێنی، هەروەها دامەزرێنەری (كۆی قوروجی) مەفرەزەی جاشەكانی كوردستان بوو لە باكور و چەكدار كردنی گوندنشینەكان دژی پەكەكە. تورك لە ڕێگەی سوپا و دەزگای میت و ژتیم لە نزیكەی سەد ساڵی ڕابردوودا هەموو هەوڵێكی داوە بۆ قەڵاچۆ كردنی كورد. توركەكان ناتوانن ببنە خاوەنی پەیوەندییەكی تەندروستانە و مرۆڤدۆستانە تەنانەت لەگەڵ دراوسێكانیشیان، لەبەر ئەوەی تورك ئەو ناوچانەی داگیر كردووە، مێژووش ڕاستی ئەوە ناشارێتەوە. نەتەوەكانی بەلكان لەو چەند ساڵەی دواییدا هەموو كەلاوەكانی پاشماوەی دەوڵەتی عوسمانییان لەناو برد، بۆ ئەوەی دڕندەیی توركیان لەبیر بباتەوە. بۆ كورد مەسەلەكە زیندووە، چونكە زۆربەی خاكی كورد لە ڕێگەی هێزەوە لكێنراوە بە دەوڵەتە خۆكردەی توركەوە. لە سالی ١٩٩١یەكەوە بۆ دوورخستنەوەی مەترسی لەسەر ئاسایشی نەتەوەیی تورك، پلانەكانی دەزگا ئەمنیەكانی توركیا ئاراستەی باشوری كوردستان كراوە وهەوڵیان داوە كارێكی وا بكەن كورد نەپەرژێتە سەر ڕێكخستنەوەی ماڵی خۆی، بەهەموو شێوەیەك ئاگری شەڕی ناخۆیان خۆشكردووه ‌بە كاری تێكدەرانە درێژەیان بەشەڕی ناوخۆییدا، شەڕی هێزە كوردیەكان مەبەستی كەمالیستەكانی بۆ ماوەیەك هێنایەدی، شەڕی كورد دژی كورد گیانی سەدان لاوی كوردی هەڵوشی، كەئەو شەڕە نەما ئینجا تابورەكانی كارا كرد لە ساڵی ١٩٩٨خەریكی ئاژاوەنانەوەو دروستكردنی شەڕێكی ناوخۆیە لەكەركوك و شوێنەكان تر بەڵام كورد وەڵامی پلانەكانیانی نەدایە‌وە، ئینجا هەڕە‌شەو پەلاماردان دەستی پێكرد بەبیانووی ڕاوەدونانی گەریلاكانی پارتی كرێكارانی كوردستانەوە. پلانی پاراستنی ئاسایشی نەتەوەیی توركی لەو كاتە گەیشتە قۆناغی فەشەل هێنان و بنبەست،مێشەهارە لەوێوە سەرچاوەی گرتووە، ئەمان تا كۆتایی‌ هەوڵ دەدەن. ئەگەر هەڕەشەی سوپایان بەرەو كزی چوو فشاری ناو كەركوكیان چڕدەكەنەوه ‌دەست دەكەنەوە بە ئیغتیالات وئاژاوە نانەوه. ‌پەیوەندییەكی زیندوو هەیە لەنێوان بەعسیەكانی كەركوك و چەند بنەماڵەیەكی توركمانەكان، توركیا پێشتر لەسوریاوە سەرپەرشتی ڕێكخستنە كۆنەكانی بەعس و لیژنەی ئیغتیالاتی دەكرد، جگە له بەعس، ئیسلامیه ‌توندرەوەكانیشی كارا كرد. لەپەیوەندی تەواو دایە لەگەڵ بەرەی توركمانی، بزانن بەرەی توركمانی خزمەتكاری عەرەبی قەبوڵه ‌بەڵام هاوپەیمانی كوردی قەبوڵ نیه ‌هۆكەی دەگەڕێتەوە بۆ مەسەلەی ئەمنی قەومی توركی نەك توركمانی چونكە توركیا دابەشبوونی خۆی لەدابەشبونی عێراقدا دەبینێتەوە. نزیكەی ٢٠ ساڵ زیاتر توركیا لە هەوڵی دروست كردنی گڕوپی تیرۆریستی دایە لە سوریا، كە ئەنجامەكەی سەرهەڵدانی داعش بوو. داعش هاتە عێڕاق یەك لەسەر سێی ئەو وڵاتەی داگیر كرد بێ ئەوەی ئێمەی كورد پەی بەوە ببەین كە ئەوان میتی توركی ئاراستەیان دەكات. كاتێ داعش پەلاماری كوردستانی دا و پەلاماری شەنگالی دا ئێمەی كورد توشی سەرسوڕمان بووین ! ئایا بۆچی داعشی سوننی هێرشی كردە سەر كوردستان ؟ چونكە كۆنتڕۆڵی داعش لە دەستی توركەكان بوو. دوای هەرەس هێنانی داعش، ئەوەتا ئەردوغان دەیەوێ بێتە شەنگال ! كەستان بیرتان بۆ ئەوە تاكتیكە دەچێت ؟ وەك هەمیشە دووپاتی دەكەمەوە، كوردی باشور لە چاوی توركەوە بریتیە لەو دوژمنەی كە جارێ نۆرەی نەهاتووە. بەڵام درەنگ یان زوو نۆرەمان دێت.

توركیا وەكو خاوەنی یەكێك لە گەورەترین سوپاكانی ناتۆ، بارگرانییەكی زۆر گەورەیە بەسەر هاوپەیمانەكانیەوە، ئەو سوپا گەورەیە پێویستی بە پارە و سامانێكی زۆرە بۆ بەڕێوەبردنی، بەڵام پێگەی جیۆپۆلەتیكی وا دەكات كە ئەمیركا نەتوانێت دەستبەرداری بێت. حاڵی حازر هەردوولا چ ڕوسیا و چ ئەمریكا، گرەو دەكەن لەسەر توركیا، هەرلایەك دەوێ بەلای خۆیدا ڕای بكێشێت. لێرەدا كورد دەیتوانی ڕێڕەوی ئەو هاوكێشەیە بگۆڕێت. ئەگەر بهاتایە خیانەتی ١٦ ی ئۆكتۆبەر نەكرایە، كورد یەكگرتوویی نیشان بدایە، ئەوسا ئەمریكا ڕووناكاییەكی دەبینی لە پشت بەستن بە كورد. چونكە دەبێ ئەوە بزانین ئەمریكا دۆستێكی بەهێزی دەوێ، نەك دۆستێكی پەرت و كەرت.

گێچەڵی تورك بە كورد تەواو نابێت، بەڵام كورد دەبێ سود لە هاوكێشە نێودەوڵەتییەكان ببینێت. كورد پێویستە خاڵی لاوازی دوژمنەكانی دەستنیشان بكات. ئەوەش تەنها لە كیانێكی كوردی یەكگرتوودا دەكرێت.

گەلێك جار گوێمان لە دەربڕینی تۆرانیزم دەبێت. با بزانین تۆرانیزم چیە.

تۆرانیزم: ئەوتێزەیه ‌كه هێشتا لەلایەن چەند گروپێكەوە هەوڵدەدرێ نەتەوە تورك زمانەكان و خزمەكانیان یەكبگرنەوە كە گوایا ئەو نەتەوانەی خوارەوەن:

قیرغیزستان، قازاخستان، ئازەربایجان، ئۆزبەگستان، توركمانستان، توركیا، خزمەكانیان كەلەیەك تۆڕەمەن بەپێی بۆچونی تۆرانیەكان‌ ئەمانەن: نەتەوەكانی فین وئپگریش واتا فنلەندی وهەنگاری و قەوقازەكان، سامۆی، ماندسۆ، تونگوس، ژاپۆن، كۆریا. ئایدۆلۆژی تۆرانیزم دەڵێ "توران واتا ڕۆژهەڵاتی دەریاچەی قەزوێن، لانكەی هەموو شارستانیەكانی مرۆڤایەتیە بەشارستانیەتی سۆمەریەكانیشەوە چونكە زمانی سۆمەری ئاڵتای بەڕچەڵەك دەچنەوە سەریەك زمان وچەند هەزار ساڵێك لەمەوپێش سۆمەریە هاوڕەگەزەكانیان لە دۆڵەكانی كارپات وچیاكانی ئاڵتایەوە هاتونەتە ئۆراڵ وسیبیریاو ئێران وهیندستان".

بەڵام ڕەخنە لە تۆرانیزم: ساموێل نواح كرامێر Samuel Noah Kramer لە پەرتووكی "مێژوو لە سۆمەرەوە دەست پێدەكات – The history begins at Sumer تۆرانیەكان بەدرۆ دەخاتەوە و دەڵێت سۆمەریەكان جگە لەوەی خاوەنی گەورەترین شارستانی كۆن و داهێنەری زانستی ئەستێرەناسی و كشتوكاڵ و بەكارهێنانی كانزاكان بوون، ئەمەجگە لەوەی هیچ پەیوەندیەكی ئیتنی و زمانەوانی نیه ‌لەنێوان سومەری وئاڵتای دا، بەڵكو تەواو پێچەوانەی یەكتریشن، بەهەمان شێوەش فینلەندی هەنگاریەكانیش بەهیچ شێوەیەك ناچنەوە سەر ئاڵتای ونەتەوە تورك زمانەكان، هەروەها ژاپۆن وكۆریاكانیش تەواو دابڕاون لەتۆرانیزم، تێزی تۆرانیزم هەموو گەله ‌ئۆراسیاو نەستوریەكانیش دەباتەوە سەر تۆران، لە ڕاستیدا هەموو نەتەوەیەك شانازی دەكات بەڕچەڵەكی خۆیەوە پێویست ناكات بەزۆر و بۆ مەبەست بەخۆتیەوە بلكێنی، وشەی تۆران بۆ یەكەم جار لەقەسیدە نەتەوایەتیەكەی شانامەی فیردەوسیدا هاتووە. ئەگەر بەتوركێ بڵێێ تۆرانی گەر لەمانا مێژوویی ومێتۆلۆژیەكەی تێبگات توڕە دەبێ. لە شانامەی فیردەوسیدا بەم شێوەیە باس لە تۆران دەكرێ :شەڕ لەنێوان ( ئێران وتۆران) واتا شەڕ لەنێوان ووڵاتی ڕوناكی و ووڵاتی تاریكستان. تۆران بە وڵاتی تاریكستان ناسراوە لە مێژوودا و گەلانی توركزمان كۆمەڵێكی بێ شارستانی و هەمەج بوون. شایانی باسە تورك و نەتەوە توركزمانەكان ئەگەر چی نزیك بوون لە نەتەوەكانی چین و كۆرییەكان، بەڵام جیاوازی زۆر هەیە لە شارستانیەتی هەردوولا. وڵاتانی وەكو چــیــن و ژاپۆن و كۆریا خاوەنی هەریەك لە كولتوری كۆنفۆشیۆس بوددیزم و تـائـۆیزم بوون، بەڵام تورك و مەغۆلەكان ئەو شارستانیەتانەیان وەرنەگرتووە، بەڵكو هەر بە كێوی و دڕندەیی وەكو مرۆڤی سەرەتایی ماونەتەوە. ووشەی تۆران پاش بە ئیسلامكردنی ئیرانیش بەرانبەر نەتەوە توركزمانەكان بەكارهاتووە. ماكس مولەر ڕۆژهەڵاتناس و بیرمەندی گەورەی ئەڵمانی باسی لە دوژمندارێتی نەتەوەی تورك دەكات لە ئاست نەتەوە ئارییەكان. ئاماژە دەدات كە تورك خۆیان بە دوژمنی ڕەگەزی ئاری دەزانن.

لە سەردەمی نوێدا توركەكان لە ڕێگەی ناسیۆنالیزم و شۆڤینیزمەوە جێگەی تۆرانیزمیان گرتەوە. پان توركیزم ئامانجی هەموو توركێكە، ئەویش بریتیە لە یەكێتی نەتەوە توركزمانەكان بە سەرۆكایەتی توركیای ئێستا. لە لایەكی ترەوە توركیا لە وڵاتانی قەوقاز و ئۆزبەكستان و قیرغیزستان و توركمانستان و كازاخستان چەندین قوتابخانەی تایبەتیان هەیە، هەروەك كۆلیژی ئیشقی كوردستان. ئەو قوتابخانانە ئامانجیان بەتورك كردن و دروست كردنی رۆحێكی توركی گەورەیە لە دڵی هەموو تاكێكی ئەو وڵاتانە. ئەو ڕێگەیەش بریتیە لە سیاسەتی نەرم و سۆفت و دیسان بە ناوی ئیسلامەوە. گروپەكەی فەتحواللە گولەن لقێكە لە جێبەجێ كردنی پلانی هەزار ساڵەی پان توركیزم. بزووتنەوەی گولەنیزم بێ ئەوەی هیچ كەسێك دركی پێ بكات هێدی هێدی دەستی دەگرت بەسەر دڵ و دەروونی تاكەكان، تەنانەت لای خۆشمان چەندان لاوی كورد فریوی ئەوەیان خواردووە. سیاسەتی نەرمی ئەو دەزگایە بەشێوەیەك مێشكی لاوەكان سڕ دەكات، بێ ئەوەی بەهیچ شێوەیەك باسی تورك یان بەتوركاندن بكات. بەڵێ توركەكان پلانی هەزار ساڵەیان هەیە لەگەڵ ئێمە، ئێمەش تازە خەنجەری خیانەت لە پشتی یەكتر دەدەین. چەند ساڵێك لەمەوبەر لە بەشی ناوخۆیی قوتابیەكی دكتۆرام لەگەڵ بوو خەڵكی وڵاتی ئوزبەكستان بوو. ڕۆژێك لە ڕۆژان ڕێك ئەو بابەتەم لەگەڵی كردەوە، ڕاشكاوانە گوتی "بەڵێ لەو قوتابخانانە بە سیاسەتێكی سۆفت هەموو منداڵ و لاوەكانمان توركیا دەپەرستن. بەڵام دەسەڵاتی ئێمە بڕوای بەوە نیە. سەرۆكی وڵاتی ئوزبەكستان ڕاستەوخۆ بڕیاری داخستنی هەموو ئەو قوتابخانانەی لە سەرتاسەری وڵات دا". ئەو دۆستە ئوزبەكستانیە ڕێزی زۆری بۆ نەتەوەی كورد هەبوو، ئاماژەی دا كە كوردێكی زۆر لە وڵاتەكەی ئەو دەژین و هیچ كێشەیەكیان لەگەڵ یەكتر نیە. گوتی وڵاتەكەی ئێمە پێویستی بەكێشە نیە و نامانەوێ توركیا كێشەمان بۆ دروست بكات. ئینجا كە سەیرێكی ووردی ئەو دۆخە بكەین، ئەوا دەبینین كە بەڕاستی توركەكان هەست بە گرێیەكی دەروونی گەورە دەكەن لە هەرێمی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. لەبەر ئەوەی هەستكردن بەوەی ئەو خاكە لە بنەڕەتدا هی ئەوان نیە، ئەو پرسە لێیان بووەتە مۆتەكە و توشی نەخۆشی دەروونی سەختی كردوون. قەتل و عامی خوراسان و قەتل و عامی ئەرمەنیەكان و كۆمەڵكوژییەكانی دەرسیم لە ساڵی ١٩٣٨ شایەدی ئەوەن. لە ساڵی ١٩٣٨ بۆ یەكەم جار گازی كیمیایی لە شاری دەرسیم بەكارهاتووە لە دژی كورد. لەو كۆمەڵكوژییە سەد هەزار كورد شەهید بووە. زیاتر لە هەزار و پێنج سەد گوندی كوردستانی باكور تەخت كراوە. تورك لە قەتل و عامی كورد بەردەوام دەبێت تا ئەو كاتەی بتوانێت.

سەرچاوە:

 The Rise and Fall of the Great Powers – Paul Kennedy

مێژووی میتۆلۆژیای تورك

ڕۆمە بیزەنتیەكانی ڕۆژهەڵات

مێژووی كۆمەڵكوژی ئەرمەنیەكان

مێژووی كۆنی ئیران

  • 1