ئەم هەواڵە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

لە جوغزی سەربەخۆییدا

(ئینگلیزی داگیركەر)

د. كاوە محمود

سیاسەتی مێژوویی حكومەتی بەریتانیا بەرامبەر بە كورد لە ڕستەیەكی ویلسن لە كتێبی (میزیۆپۆتامیا 1917ـ 1920) چاپی 1931 كۆدەبێتەوە، كە دەڵیت: (ئێمە مەبەستمان بوو كە هەر هەوڵێك بۆ جیابونەوە لەلایەن كوردەكانەوە لە حوكمی ئێران پوچەڵ بكەینەوە، و مەبستمان بوو كە كوردەكانی دەرەوەی ولایەتی موسڵ بۆ چارەنوسی خۆیان و لە ژێر رەحمەتی حكومەتی توركیا بمێننەوە).

لە هەمان كاتدا هەوڵەكانی بەریتانیا لە (كۆمەڵەی نەتەوەكان) ئەوە بوو كە ولایەتی موسڵ بخاتە سنوری دەوڵەتی عێراقەوە. 

بنەمای سەرەكی هەڵوێستی حكومەتی بەریتانیا پاراستنی بەرژەوەندییەكانی بوو، بەتایبەتی لە بواری دەستبەسەراگرتنی پترۆڵدا. 

لەو كاتەوە تا 2018 پترۆڵ بنەمای داڕشتنی سیاسەتی بەریتانیا سەبارەت بە كوردستانی باشور بووە. لەگەڵ داگیركردنی عێراق لە لایەن بەریتانیاوە، دەستەواژەی كوردستانی باشور بەكارهاتووە. ئەم دەستەواژەیە لە لایەن مسز بیل لە كتیبی (تاریخ العراق القریب) ئاماژەی پێكراوە، بەڵام كاتێك عێراق لە ساڵی 1932دا لە ژێر ئینتدابی بەریتانی دەرچوو، وشەی (شمال العراق) لە گوتاری سیاسیدا لە لایەن بەریتانیا و حكومەتی عیراق و تەنانەت حزبە پێشكەوتنخوازە عێراقییەكانەوە بەكاردەهات، و وەك كەمایەتییەك دوور لە ئاماژەكردن بۆ كوردستان باسی مافەكانی كورد دەكرا. لەم بارودۆخەدا تێكڕای شۆرشەكانی كورد بۆ سەربەخۆیی و مافەكان و داواكاری سادە و مرۆڤایەتی بوو كە حكومەتی پاشایەتی دانی پێدا نەدەنا، و تەنانەت قانونی ئەساسی عێراق، واتە دەستوری ساڵی 1925 هەنگاوێك بۆ تواندنەوەی شوناسی كورد بوو بە مەبەستی درووستكردنی شوناسی عێراقی. ئەم دەستورەش لە لایەن بەریتانییەكانەوە دانرا.

شۆڕشەكانی شێخ مەحمود،و شۆرشی ئامێدی و شەڕی بامەرنی و زاخۆ، ڕاستەوخۆ لەلایەن حكومەتی بەریتانیا سەركوتكران، و پاشتریش سوپاس ئینگلیز دوای دامەزراندنی دەوڵەتی عێراق شۆرشەكانی بارزان لە ساڵەكانی 1931، 1935، 1943 تا 1945 سەركوتكرد. 

لە سەرجەم نوسینەكانی كاربەدەستانی بەریتانیا لە عێراق، و نامەكانی دەزگا سیخورییەكانیان دەردەكەویت كە دۆسێی پترۆل، و پاراستنی بەرژەوەندییەكانی كۆمپانیەكانی نەوتی بەریتانیا، بنەمای سیاسەتەكانی حكومەتی بەریتانیا بوو. لەسەردەمی حوكمی پاشایەتی، بەردەوام حكومەتی بەریتانیا خەمی دوو بابەتی هەبوو كە بە مەترسی لەسەر بەرژەوەندییەكانی دادەنا. مەترسی بڵاوبونەوەی فیكری كۆمۆنیستی كە یەكێك لە كاربەدەستانی ئینگلیز باس لە بڵاوبونەوەی فیكری بەلشەفی لە سەرەتای سەدەكانی ڕابووردوو لە عێراق دەكات، و مەتەرسی دووەمیش پەرەسەندی مەسەلەی نەتەوایەتی كورد بوو.

دووای شۆرشی 14ی تەمموزی 1958، ڕۆڵی كۆمپانیای نەوتی بەریتانی لە كەركوك ئاژاوەگێری نێوان نەتەوەكان بوو، و رۆڵی پیلانگیری لە رووداوەكانی كەركوكی 1959 گێرا، و مەبەستی تێكدانی بەیەكەوە ژیانی نەتەوەكانی كەركووك بوو. بەهەمان شێوە ڕۆڵی بەریتانیا و ئەمەریكا لە كۆدەتای 8ی شوباتی 1963، بەرچاو بوو.

لەو روانگەیەوە كە پترۆل بنەمای ئابوری سەرەكییە، بەردەوام حكومەتی بەریتانیا كاری بۆ ئەوە دەكرد دەسەڵات لە سەر سەرچاوەكانی پترۆڵ لە سنوری جوگرافیای كوردستان نەبێت، و تەنانەت كۆمەڵێك پێشنیازیان بۆ حكومەتی عێراق دەكرد كە لە چوارچێوەی گۆرانگاری ئیداری و دیموگرافی بوو.

ئەدمونز كە زیاتر لە 30 ساڵ لە عێراقدا بوو، و بەشداری لە یەكلاكردنەوەی كێشەی ولایەتی موسلی كرد، و جێگری پرسی كۆكس بوو، لە موحازەرەیەكدا ساڵی 1966 پێشنیازی ئەوە دەكات كە چەمچەماڵ لە كەركوك جیاكرێتەوە، و ناوچە نەوتییەكانی دیالا لە درەوی ناوچە كوردییەكان بێت، بۆ ئەوەی سەرچاوەی نەوت لە ژێر دەستی كورد نەبێت.

حكومەتی بەعس لە ساڵی 1974 ئەم پێشنیازە جێبەجێ دەكات و چەمچەماڵ و كەلار لە كەركوك جیادەكاتەوە، و ئەمەش هەنگاوێك بوو لە پێناوی كەمكردنەوەی رێژەی كورد لە پارێزگای كەركوك.

دوای روخاندنی رژێمی بەعس لە ساڵی 2003دا، كۆنسولخانەی بەریتانیا لە كەركوك ڕۆڵكی نەگەتیفانەی بەرامبەر كورد و پێشمەرگە دەبینی. لە 2017 باڵوێزی بەریتانیا لە عێراق زۆر بە روونی دژایەتی ریفراندۆمی گەلی كوردستانی كرد و دەستی لە روداوەكانی 16ی ئۆكتۆبەر هەبوو، ئەوەش بوو لە 17 ئۆكتۆبەر كۆمپانیای پترۆلی بەریتانی لە ژێر سایەی حەشدی شەعبی ئامادەی دەستپێكردنی كارەكانی بوو.

رۆشنبیران و شاعیرانی كورد دەمێكە ئاماژەیان بۆ ئەم سیاسەتەی بەریتانیا كردوە. ژنە شاعیری كورد (زینب خان)، خوشكی گەورەی دڵداری شاعیرە لە هۆنراوەی (ئینگلیزی داگیركەر) كە 1928 دایناوە ، و دیوانەكەی لە 2018دا لە ئامادەكردنی حیكمەت خادم سوجادە و رێكخستن و پێداچونەوەی عەبدوڵڵا زەنگنە، چاپكراوە، دەڵێت:

خوا بتگرێ بەریتانیا، دەسەڵاتت لێ بستێنی

سەرو ماڵت حەڵاڵ كردین، خوا وەك كوردت بەسەر بینێ

چ خراپەی تۆمان هەبوو؟ هاتی لەوسەری دونیاوە

ئێمەت هەراجی چوارلا كرد، ماڵی ئیمەشت گلداوە

لەوە دەچێت دوعاكەی زەینب خان دوای ئەو هەموو ساڵە گیرابێت، و دەسەڵاتی لەسەر ئۆسكوتڵەندا كە چاوەریی سەربەخۆیی دەكات، نەمێنێت.

  • 1