ئەم هەواڵە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

 

بارزان محەمەد عەلی

ماستەر لە مێژووی هاوچەرخ

 

هه‌ر پاش داڕمانی په‌یکه‌ره‌که‌ی سه‌دام حوسێن دیکتاتۆری پێشووی عێراق له‌ ساڵی 2003 دا له‌ ئاکامی هێرشی هاوپه‌یمانانی به‌سه‌رکردایه‌تی وڵاته‌ یه‌کگرتووه‌کانی ئه‌مریکا، ده‌ستبه‌جێ تارماییه‌کانی ترس و تۆقاندن و سه‌رکوتکردن ده‌ستی به‌ ڕه‌وینه‌وه‌ کرد له‌ عێراقێکدا که‌ چه‌ندان ساڵ بوو، نه‌ ڕێز بۆ پره‌نسیپه‌کانی مافه‌کانی مرۆڤ داده‌نرا و سیاسه‌تی پارتی پێشڕه‌و و سه‌رکرده‌ وڵاته‌که‌ی به‌ڕێوه‌ ده‌برد. یه‌کێکیش له‌و میکانیزمانه‌ی به‌رده‌وام له‌ ماوه‌ی فه‌رمانڕه‌وایه‌تییه‌که‌ی سه‌دام حوسێندا کاری پێده‌کرا بریتی بوو له ‌(جێبه‌جێی بکه‌ ئه‌وجا بڕیار بده). به‌کارهێنانی ئه‌م جۆره‌ میکانیزمه‌ ته‌نیا به‌ مه‌به‌ستی سه‌رکوتکردن و قڕوقه‌پ پێکردنی عێراقییه‌کان بوو له‌ هه‌موو ڕوانگه‌یه‌که‌وه‌ .

له‌و هه‌لومه‌رجه‌ی ئه‌وسای عێراقدا، بوون به‌ ئۆپۆزسیۆن هه‌روا سانا نه‌بوو. یه‌کێک له‌ سیاسه‌ته‌ ترسناکه‌کانی تری ڕژێمه‌که‌ی سه‌دام حوسێن‌ بۆ درێژه‌دان به‌ ته‌مه‌نی خۆی، سیاسه‌تی ڕه‌ش و سپی بوو، به‌و مانایه‌ی ”یان له‌گه‌ڵـمدایت یان ئه‌وه‌تا دوژمنمیت”. زانراویشه‌ ئه‌وی له‌گه‌ڵ سیاسه‌ته‌کانی ئه‌و ڕژێمه‌ی عێراقدا نه‌بووبێت یان کوژراوه‌ یانیش له‌ یه‌کێک له‌ زیندانه‌ نهێنی یان ئاشکراکاندا گیرکراوه‌ یانیش وڵاته‌که‌ی جێهێشتووه‌ .

به‌هۆی سیاسه‌ته‌ شه‌ڕانگێزییه‌کانی سه‌دام حوسێن‌ له‌سه‌ر هه‌ردوو ئاستی ناوخۆ و ده‌ره‌وه‌ییش، (شه‌ڕی هه‌شت ساڵه‌ی عێراق – ئێران و‌ شه‌ڕی عێراق – کوێت) له‌ ناوه‌وه‌ش (شه‌ڕی درێژخایه‌ن له‌گه‌ڵ کورد و شیعه‌کانیش)، عێراقی ده‌وڵه‌مه‌ند به‌ نه‌وت، قه‌رزێکی زۆری به‌سه‌ردا که‌ڵه‌که‌ بوو .

به‌شی شێری بودجه‌ی وڵاته‌که‌ ته‌رخان کرابوو بۆ پیشه‌سازی له‌شکری، نه‌ک بۆ ئاوه‌دانکردنه‌وه‌ی وڵا‌ته‌که‌ و هه‌نگاونانی به‌و شێوه‌یه‌ی پێویست بوو تا بتوانێت له‌گه‌ڵ ڕه‌وتی پێشکه‌وتنه‌کانی جیهاندا بڕوات. به‌رنامه‌ی سه‌ره‌کی له‌و پیشه‌سازییه‌ له‌شکرییه‌ی عێراقی سه‌دام حوسێندا دروستکردنی چه‌کی کۆمه‌ڵکوژ بوو (چه‌کی کیمیایی و بایۆلۆژی) و‌ ئه‌م چه‌کانه‌ی دژی کورد و شیعه‌کان به‌کارهێنا‌ و هه‌روه‌هاش وه‌ک ده‌گوترێت له‌ شه‌ڕه‌کانی ئێران و کوێتیشدا به‌کارهێنراون.‌. 

زۆرێک له‌ لایه‌نه‌کانی ئۆپۆزسیۆنی عێراقی له‌ ئێران بوون یانیش دۆستایه‌تییه‌کی زۆریان هه‌بووه‌ له‌گه‌ڵ ئێرانییه‌کاندا له‌سه‌ر ئه‌و بنچینه‌یه‌ی دوژمنی دوژمنم دۆستمه‌ .

ڕووخانی ڕژێمه‌که‌ی سه‌دام حوسێن خه‌ونی زۆربه‌ی عێراقییه‌کان بوو، به‌ تایبه‌تی کورد و شیعه‌کان، به‌ڵام پێده‌چێت بۆ زۆرێک له‌ عه‌ره‌به‌ سوننه‌کان ئه‌و خه‌ونه‌ گه‌وره‌یه‌ نه‌بووبێت، که‌ له‌و ڕێیه‌وه‌ بتوانن بیر له‌ ئاینده‌یه‌کی باشتری وڵاته‌که‌یان بکه‌نه‌وه.

عه‌ره‌به‌ سوننه‌کان له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا که‌مایه‌تین له‌ عێراقدا، به‌ڵام له‌ سه‌ره‌تای دامه‌زراندنی حکوومه‌تی عێراقه‌وه‌ له‌ سه‌ره‌تای ساڵانی بیسته‌کانی سه‌ده‌ی ڕابردووه‌وه‌‌، ده‌سه‌ڵاتیان له‌ ده‌ستدا بووه‌ و هه‌ر ئه‌وان له‌ کۆشکه‌کانی سه‌روه‌ختی پادشایه‌تی و کۆماریی عێراقدا بوون .

ڕووخاندنی ڕژێمه‌ تاک ده‌سه‌ڵاته‌که‌ی پارتی به‌عسی عه‌ره‌بی سۆشیالیستی، له‌ ساڵی 2003 دا سه‌ره‌تایه‌ک بوو بۆ عێراقییه‌کان تا ده‌ستبکه‌ن به‌ ڕه‌خساندنی زه‌مینه‌یه‌کی نوێ له‌ وڵاته‌که‌یاندا بۆ هێنانه‌ئارای ژینگه‌یه‌کی دیموکراسیانه‌ که‌ ئه‌زموونێکی نوێ بوو بۆیان.

ئه‌م سیسته‌مه‌ نوێیه‌ی دیموکراسی له‌ عێراقدا وه‌ک زۆرێک له‌ چاودێرانی سیاسی جه‌ختیان لێده‌کرده‌وه‌ له‌ به‌رژه‌وه‌ندی زۆرێک له‌ وڵاتانی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا نه‌بووه‌، له‌وانه‌ کۆماری ئیسلامی ئێران . 

ئێران، وڵاته‌ دۆسته‌که‌ی ئۆپۆزسیۆنی عێراقی به‌تایبه‌تی لایه‌نه‌ شیعه‌کان، له‌ ساڵی 2003 ه‌وه‌ وه‌ک گه‌وره‌ به‌رپرسانی عێراقی و هاوپه‌یمانانیش باسیان ده‌کرد و باسیشی ده‌که‌ن به‌رده‌وامه‌ له‌ ده‌ستێوه‌ردان لە کاروباری ناوخۆی عێراقدا .

وه‌نه‌بێت هه‌ر ته‌نیا کۆماری ئیسلامی ده‌ستی له‌ ناو ڕووداوه‌کانی عێراقدا هه‌بێت، زۆرێک له‌ وڵاتانی تری دراوسێی عێراق، هه‌ر یه‌ک و به‌پێی به‌رژه‌وه‌ندی خۆی ئه‌جێندای تایبه‌تی هه‌یه‌ و کاریشی بۆ کردووه‌، له‌وانه‌ تورکیا و شانشینی عه‌ره‌بستانی سعودیه‌ و سوریا .

عیراق به‌ شه‌ڕێکی خوێناوی ناوخۆییدا ڕۆیشت، شیعه‌ و سوننه‌کانی وڵاته‌که‌ یه‌ک ئه‌ویتری گوناهبار ده‌کرد به‌وه‌ی له‌پشت ئه‌و شه‌ڕه‌وه‌ن که‌ هه‌زاران که‌سی تیادا کوژران .

متمانه‌ به‌ یه‌ک نه‌کردنی لایه‌نه‌ عێراقییه‌کان یه‌کێکه‌ له‌ گرفته‌ سه‌ره‌کییه‌کانی عێراقی به‌شه‌ڕ وێرانبوو.

له‌پاش هه‌ڵبژاردنه‌که‌ی مانگی 3ی ساڵی 2010 ، ناکۆکییه‌ سیاسییه‌کان گه‌یشته‌ ئه‌و ئاسته‌ی پێکهێنانی حکوومه‌ت بۆ نزیکه‌ی نۆ مانگ دوا بکه‌وێت و لایه‌نه‌کان به‌ گه‌وره‌ و بچوکییانه‌وه‌ بکه‌ونه‌ سه‌ردان کردنی وڵاتانی ناوچه‌که‌ به‌ گشتی و وڵاتانی دراوسێش به‌ تایبه‌تی بۆ چاره‌سه‌رکردنی ئه‌و قه‌یرانه‌ سیاسییه‌ی عێراقی نوێی گرتۆته‌وه‌ . 

ئه‌و جۆره‌ هه‌نگاوانه‌ش ده‌رفه‌ته‌کانی بۆ ده‌ستێوه‌ردانی ده‌ره‌کی له‌ عێراقدا زیاد کرد و هۆکارێکیش بوو بۆ هه‌روادێ و زیادبوونی گومانه‌کانی عێراقییه‌کان له‌وه‌ی وابه‌سته‌ بوون به‌ وڵاتێکه‌وه‌ که‌ ناوی عێراقه‌ له‌لایه‌ن ڕێبه‌رانی عێراقییه‌وه‌ مه‌سه‌له‌یه‌ک نییه‌ گرنگی پێبدرێت. عێراقییه‌کان ده‌ڵێن چاره‌سه‌رکردنی کێشه‌کان ده‌بێت له‌ به‌غداد بێت نه‌ک له‌ پایته‌خته‌کانی تر .

له‌ ساڵی 2003وه‌ هه‌موو هه‌نگاوێکی سیاسی عێراق به‌ گونجاندن و ڕێککه‌وتنی سیاسییانه‌ بووه‌، واته‌ ئه‌وه‌ی پێی ده‌ڵێن ته‌وافوق.

پێکهێنانی حکوومه‌ته‌کانیش به‌مه‌ی ئێستاشه‌وه‌ هه‌ر له‌سه‌ر بنچینه‌ی هاوبه‌شیکردن بووه‌. عێراقییه‌کان نه‌یانتوانیوه‌ حکوومه‌تێک پێکبێنن له‌ سه‌ر بنچینه‌ی زۆرایه‌تی، هه‌رچه‌نده‌ ئێستا لێره‌ و له‌وێی به‌غدا ئەو‌ جۆره‌ بیرکردنه‌وه‌یه‌ قسه‌ی له‌سه‌ر ده‌کرێت و بۆته‌ بابه‌تێک بۆ گفتوگۆ، به‌ڵام تا چه‌ندێک ئه‌و بیرۆکه‌یه‌ سه‌رده‌گرێت، هێشتا دیار نییه‌ .

عێراق که‌ وڵاتێکی فره‌ نه‌ژاد و فره‌ ئایین و ئاینزایه‌، پێویستی به‌ ڕێکخستنێکی بابه‌تییانه‌ هه‌یه‌ تا بتوانرێت هاوسه‌نگییه‌کی به‌رچاو له‌ هاوکێشه‌کانی به‌ڕێوه‌بردنی عێراقدا بێنه‌ ئاراوه‌ و له‌وێشه‌وه‌ نه‌خشه‌سازی بۆ ئاینده‌ی وڵاته‌که‌ بکرێت

مه‌رجی گه‌ڕانه‌وه‌ی متمانه‌ی نێوان پێکهاته‌کانی عێراق و دابه‌شکردنی یه‌کسانانه‌ی داهاته‌کانی عێراق له‌سه‌ر بنچینه‌ی ڕێژه‌یه‌کی دروستی دانیشتوان و به‌شدارییه‌کی ڕاسته‌قینه‌ی پێکهاته‌کان له‌ نێوه‌نده‌کانی بڕیارداندا و ده‌ستبه‌رداربوون له‌ دیارده‌ی گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ پایته‌خته‌کانی تر، ئه‌مانه‌ وه‌ک چاودێران جه‌ختی لێده‌که‌نه‌وه‌، ده‌روازه‌یه‌ بۆ نه‌هێشتنی یان هه‌ر هیچ نه‌بێت که‌م کردنه‌وه‌ی ئه‌و بۆشاییه‌ی که‌وتۆته‌ نێوان خه‌ڵک و ده‌سه‌ڵات له‌ عێراقدا و سه‌ره‌تای ڕێگه‌یه‌کیش ده‌بێت وه‌ک ده‌گوترێت بۆ ساڕێژکردنی ئه‌و زامانه‌ی هه‌ر یه‌که‌یان ڕه‌گ و ڕیشه‌ی مێژوویی خۆی هه‌یه‌ له‌ عێراق دا .

هه‌تا ئێستاشی له‌گه‌ڵ بێت سه‌قامگیری سیاسی له‌ عێراقدا نه‌هاتۆته‌ ئاراوه‌ و زۆرێک له‌ ڕێبه‌رانی عێراقیش هێنده‌ی ئه‌وه‌ی کار له‌سه‌ر به‌رژه‌وه‌ندی تاک لایه‌نه‌یان ده‌که‌ن و گوێ به‌ ڕێنوماییه‌کانی وڵاتانی تر ده‌ده‌ن، هێنده‌ نه‌ کار له‌سه‌ر عێراقی بوونی خۆیان و نه‌ کاریش له‌سه‌ر به‌رژه‌وه‌ندی عێراق ده‌کەن. 

پانزە ساڵ پاش ده‌ستپێکردنی مێژوویه‌کی نوێ له‌ عێراقدا، هێشتاش کورد کێشه‌ی هه‌ڵپه‌سێردراوی له‌گه‌ڵ به‌غدادا ماوه‌، وه‌ک یه‌کلایی کردنه‌وه‌ی چاره‌نووسی ناوچه‌ جێناکۆکه‌کان، بودجه‌، کێشه‌ی سووته‌مه‌نی و وزه‌، هێزی پێشمه‌رگه‌ی کوردستان ….هتد. شیعه‌کان ئه‌و متمانه‌یه‌ به‌ عه‌ره‌به‌ سوننه‌کان ناکه‌ن تا پۆسته‌ هه‌ستیار و سه‌ره‌کییه‌کانی وڵاته‌که‌یان له‌ده‌ستدا بێت و سوننه‌کانیش ناخوازن شیعه‌کان خاوه‌نی یه‌که‌م و دوا بڕیار بن له‌ عێراقدا، ئه‌م ئاڵۆزیانه‌ش هاوکاته‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی یه‌ک به‌ یه‌کی پێکهاته‌کان به‌ چاوی پڕ گومانه‌وه‌ له‌ به‌رانبه‌ره‌که‌ی ده‌ڕوانێت .

که‌واته‌ جێی خۆیه‌تی بپرسین، پانزە ساڵ پاش ئازادکردنی عێراق، ئاینده‌ی ئه‌م وڵاته‌ به‌ره‌و کوێ؟

 

 

  • 1