ئەم هەواڵە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

بارزان محەمەد عەلی

 ماستەر لە مێژووی هاوچەرخ

 

لە ئەنجامی شكستی دەوڵەتی عوسمانی لە جەنگی یەكەمی جیهانی (1914-1918)، كێشەی مووسڵ كەوتە ڕوو . تا ئاگربەستی مۆدرۆس لە 30ی تشرینی یەكەمی ساڵی 1918 لە نێوان دەوڵەتی عوسمانی و هاوپەیمانان ڕاگەیەنرا. هێزەكانی بەریتانی (32) كیلۆمەتر لە باشووری شاری مووسڵ دوور بوون، بەڵام دواتر بەهۆی سوود وەرگرتنیان لە بەندەكانی 7 و 16ی ئاگربەستەكە، توانیان دەست بەسەر هەموو ویلایەتی مووسڵ دابگرن. لەبەرانبەردا توركیا داگیركردنەكەی لە دیدی خۆیەوە بە ڕەوا نەدەبینی و بە پێچەوانەی مەرجەكانی شەڕ ڕاگرتنی زانی. بەو بیانووەی كە داگیركردنی ئەو ناوچانە دوای ئاگربەستەكە بووە، بۆیە داگیركردنەكەی بە توندی ڕەتكردەوە و بە بەشێكی دانەبڕاوی خاكی توركیای دانا. كاتێكیش دەوڵەتی عێراق لە ژێر سەرپەرشتی بەریتانیا پێكهێنرا، ئەو مەسەلەیە بوو بە كێشەیەك لە نێوان توركیا لە لایەك و عێراق و بەریتانیا لە لایەكی دیكەوە، كە بە كێشەی مووسڵ ناسرا.

ئینگلیزەكان دوا دەرکەوتنی گرنگی ناوچەكە هەوڵی خۆیان خستەگەڕ و دەبوو بە هەر شێوازێك بێت فەرەنسا ڕازی بكەن دەست لە ناوچەكە هەڵبگرێت بەمەش كاتێك بەریتانییەكان لەم هەوڵەیان سەركەوتووبوون، كێشەكە ڕووبەڕووی توركیای نوێ و بەریتانیا بوویەوە وەكو دەوڵەتێكی مونتەدیب بەسەر عێراقەوە .

لە كۆنگرەی ( لۆزان) كە لە (24/تەمموزی 1923) بەسترا، ئەو پرسە هاتەوە پێش توركیا و لەو كۆنگرەیە نوێنەرانی هەردوولا نەگەیشتنە هیچ ئەنجامێك، بۆیە هەردوولا ڕێكکەوتن ئەگەر بەیەكەوە تا (9) مانگ چارەسەری كێشەكە نەكەن ئەوە بیخەنە بەردەم كۆمەڵەی گەلان، بۆیە دوای ئەوەی لە كۆنگرەی (قوستەنتینیە)ش چارەسەری كێشەكە نەكرا، لە (6/ئابی 1924) خرایە بەردەم كۆمەڵەی گەلان .

نوێنەری بەریتانیا داوای كرد لێژنەیەك پێكبهێنرێت بۆ چارەسەركردنی كێشەكە، ئەوەبوو لێژنەیەك پێكهات بەسەرۆكایەتی سەرۆكی پێشووی مەجەر (كونت تیلكی) و ئەم لێژنەیە بە لێژنەی (كینج كراین) ناوی دەركرد كە لە (16/ كانوونی دووەمی 1925) گەیشتە بەغدا و پەیوەندیان بە خەڵكەكەوە كرد، لەوكاتە مەلیك فەیسەڵ یاداشتێكی دانێ و گرنگی مووسڵی بۆ عێراق وەكو سەر بۆ لاشە ناوبرد .

لێژنەكە لە هەمان مانگ هاتنە مووسڵ و بۆ ئەوەی لێكۆڵینەوە لە بارودۆخەكە بكەن، سەبارەت بە بیروڕای دانیشتووانی شارەكانی سەر بە ویلایەتی مووسڵ بەم شێوەیە بوون:

- هەندێك دەنگیان دا بەوەی پشتگیری عێراق بكەن و دژی ڕێكکەوتن بوون لەگەڵ توركیا، و پێیان وابوو ئابووری ناوچەكە بە عێراقەوە بەندە .

- لێژنەكە ئەوەی ڕاگەیاند كە خەڵكانێك هەن حەز بە جیابوونەوەی تەواودەكەن و بە گرنگییەوە سەیری چاودێریكردنی بەریتانیا دەكەن بەسەریان .

- لەلایەكی دیكەوە هەموو مەسیحییەكان بەرانبەر هەندێك مەرج پشتگیری عێراقیان دەكرد .

- زۆربەی توركەكان لەگەڵ توركیا بوون جگە لە كەماتییەك لەبەر هۆی ئابووری پشتگیری عێراقیان دەكرد .

- زۆربەی عەرەبەكان لەگەڵ عێراق بوون، بەڵام سەیر لەوە دابوو كە كەسانێكی عەرەب هەبوون لایەنگری توركیا بوون .

سەبارەت بەو لێژنەیە كە هاتە هەولێر پێك هاتبوو لە (كونت بول تكلی) وەك سەرۆكی لێژنە و بە ئەندامییەتی هەریەك لە ئەفسەری سەربازی ئینگلیز (لیونزو) و (نازم بەگ) و وەرگێڕێك بە ناوی (كرامرز)، لێژنەكە بۆ ماوەی دوو هەفتە لە شارەكە و ناوچەكانی سەر بە لیوای هەولێر مانەوە و چاویان بە زۆر كەسایەتی ناوداری ناوەوە و دەرەوەی هەولێر كەوت وەك (مەلا فەندی، قادر میران بەگ و مەلای گەورەی كۆیە) و هەروەها لێژنەكە سەردانی هۆزەكانی (دزەیی، خۆشناوەتی، گەردی و شێخ بزێنی) كوردی كرد .

سەبارەت بە ئەنجامی كاری لێژنەكە لە لیوای هەولێر بە شێوەیەكی گشتی زۆرینەی دانیشتووان لەگەڵ گەڕانەوەی حوكمی تورك دا نەبوون، بەڵام سەبارەت بە شاری هەولێر هەڵوێستی جیاواز لە نێوان دانیشتووانەكەی بەدی دەكرا، بەشێوەیەك:

- هەندێك لە سەرۆك هۆزەكان داوای ئەوەیان دەكرد كە دەوڵەتێكی كوردی لە ژێر چاودێری بەریتانیا دابمەزرێت، چونكە ئەم چینە بەوە ڕازی نەبوون كە لەگەڵ عێراق و تورك بژین، بەڵام بەهۆی نەبوونی ئەم پرسیارە لەلایەن لێژنەكە دەنگی ئەم كەسانە كە دەتوانرێت بە زۆرینە دابندرێت لە هەولێر و كوردستان بە گشتی بە فیڕۆچوون.

- هەندێك لە دانیشتووانی هەولێر لەگەڵ ئەوە دابوون كە لەگەڵ عێراق دا بمێننەوە و مافەكان لە چوارچێوەی عێراق بەدی بهێنرێت، (مەلا فەندی) كە یەكێك لە زانا بەناوبانگەكانی هەولێر بوو لە كاتی دەنگدانەكەدا ڕۆڵێكی گەورەی بینیوە لەوەی كە خەڵكی هەولێر دەنگ بە مانەوەیان لەگەڵ عێراق بدەن، هەروەها هۆكاری ئابووریش فاكتەرێكی گرنگ بوو بۆ پەسەندكردنی بیروڕای مانەوەی ویلایەتی مووسڵ لەگەڵ دەوڵەتی تازەی عێراق، چونكە پەیوەندییە ئابوورییەكان لە نێوان هەولێر و شارەكانی عێراق بە تایبەتی بەغدا و مووسڵ كە پەیوەست بوو بە ژیانی دانیشتووان و بازرگانی كردنیان لەگەڵ ئەو شارانە، هەروەها چەند فاكتەرێكی دیكەش ڕۆڵی بینی لە پەسەندكردنی بیرۆكەی مانەوە لەگەڵ عێراق وەك هیوای بەرەوپێشچوونی ئاستی ئابووری و كۆمەڵایەتی و ڕۆشنبیری لە هەولێر لە سایەی نەمانی حوكمی تورك و هاتنەكایەی حكوومەتێكی نوێ لە عێراق .

- سەبارەت بەوانەی كە دۆستایەتیان لەگەڵ توركیا هەبوو لە هەولێر دەنگیان بۆ ئەوە دا كە ویلایەتی مووسڵ بخرێتە سەر توركیا، ئەم ڕێژەیەی كە دەنگی بۆ گەڕاندنەوە بۆ سەر توركیا دا هەرچەندە بەرانبەر بە ڕێژەی دانیشتووانی هەولێر زۆر بوو، بەڵام بە بەراوردكردن لەگەڵ ڕێژەی گشتی لیوای هەولێر لە ئاستێكی زۆر نزمدابوو.

لە دوای ئەوەی لێژنەكە لە (19/ مارتی 1925) ڕاپۆڕتێكی (113) لاپەڕەی پێشكەش بە كۆمەڵەی گەلان كرد، ئەویش لە ڕێگەی خۆیەوە ئاراستەی دادگای نێودەوڵەتی (محكمە العدل الدولیە)ی كرد بۆ چاوخشاندن بە پرسەكە و بە پشت بەستن بە ڕاپۆرتی لێژنە نێودەوڵەتییەكە و بڕیاری دادگای نێودەوڵەتی، كۆمەڵەی گەلان لە (16/ كانوونی دووەم 1925) بڕیاریدا ناوچەكە بە عێراقەوە بلكێندرێ و هێڵی (یروكسل) وەك هێڵی سنووری نێوان عێراق و توركیا دیاریكرد، داواشی لە حكوومەتی بەریتانیا كرد كە ڕێككەوتننامەیەك لەگەڵ عێراق ببەستێ و پێشكەشی كۆمەڵەی گەلان بكات تا ئەوەی سیستەمی (ئینتداب) بۆ ماوەی (25) ساڵ بەردەوام بێ، هەروەها ڕەچاوی بەرژەوەندییەكانی كورد بكرێ لە كاروباری كارگێڕی بە جۆرێك زمانی كوردی لە قەزا و پەروەردە لە ناوچە كوردییەكان زمانی فەرمی بێت.

 

  • 1