ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

دەسەڵاتی كۆلۆنیالی لە وڵاتە داگیركراوەكان كار بۆ دروستكردنی جۆرە توێژ و چینێكی كۆمەڵایەتی دەكات، كە بەرژەوەندییەكانیان وابەستەی بەرژەوەندی دەسەڵاتی كۆلۆنیالزم بێت، و تەنانەت دوای قۆناغی پاكتاوكردنی كۆلۆنیالزم بە بڕیاری نەتەوەیەكگرتووەكان، وڵاتە زلهێزە كۆلۆنیالستەكان بەردەوام دەگەڕان كە ئەو جۆرە توێژ و چینە دروست بكەن و كارەكانیان لە چوارچێوەی كۆمەڵە كەسانێك نەبێت كە ڕاستەوخۆ بە كرێگیراوی دەسەڵاتی كۆلۆنیالزم بن و كاری سەركوتكردن و داپلۆسین دژ بە گەلی ستەمدیدە ئەنجام بدەن، بەو مەبەستەی ئەو چین و توێژە كۆمەڵایەتییە لەكاتی پاكتاوكردنی كۆلۆنیالیستی، بە ناڕاستەوخۆ لە جیاتی داگیركەر حوكم بكەن. كاتێك ئینگلیز لە دوای شەڕی یەكەمی جیهانی دەوڵەتی عێراقیان دروستكرد، لە ڕێگای پەیوەندی كردن بە سەرۆك عەشایرەكانی عەرەب و كورد و هەندێ پیاوانی ئاینی كاریان بۆ دروستكردنی جۆرێك لە چین و توێژی كۆمەڵایەتی كرد كە بوونیان و بەرژەوەندییەكانیان ڕاستەوخۆ پەیوەندی بە بەرژەوەندییەكانی داگیركەر بێت، و لە ڕێگای ئەوانیشەوە كاریان بۆ داڕشتنی سیستمێكی سیاسی و ئابووری كرد كە بەردەوام ئەو بەرژەوەندییانە بپارێزێت. نموونەی ئەم ئاراستەیە لە هەڵوێستی ئینگلیز دوای كۆتاهێنانی بە ئینتدابی بەریتانی لە عێراق و كاركردنیان بۆ بەستنەوەی عێراق لە ڕێگای رێككەوتننامەی ساڵی 1931، دەركەوت.

لە كوردستانی باشووردا كاركردنی بەریتانییەكان تا شۆڕشی 14ی تەمموزی 1958 بۆ گەڵاڵەكردنی دەرەبەگایەتی و دروستكردنی بۆرژوای گەورەی شار بوو بە جۆرێك كە بەرژەوەندییان لە بەردەوامبوونی حوكمی پاشایەتی عێراق و پاراستنی بەرژەوەندی و وابەستی بە بەریتانیا، بێت. 

مەبەست لە بەكارهێنانی چەمكی بۆرژوای كۆلۆنیال ئەو چین و توێژە دەرەبەگ و ئۆروستۆكراتییە نییە كە بەریتانییەكان بۆ دروستكردنی لە عێراق دا بە نەخشەوە كاریان بۆ كرد. مەبەست لە بۆرژوای كۆلۆنیال ئەو توێژ و چینەیە كە لە نێو بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی نیشتمانی گەلی كوردستان دروست دەبێت و لە هەندێ قۆناغدا لە نێو هێزی شۆڕشدا بەهۆی جیاوازی بەرژەوەندییەكان كە لە ناوەڕۆكدا ئەوان دەربڕی بەرژەوەندییەكانی بۆرژوای بیرۆكرات و مشەخۆریی گەورەن، گەشەدەكەن، و بەرژەوەندییە ئابوورییەكانیان لە سەرووی بەرژەوەندی تەواوكردنی قۆناغی ڕزگاری نیشتمانیین. ئەو چین و توێژە لە ڕێگای حزبەكانییانەوە لە وەرچەرخانەكاندا لەگەڵ حوكمڕانان و بۆرژوای تایفەگەری مشەخۆر و بیرۆكراتی نەتەوەی باڵادەست، ئامادەی سازشكارین. ئەمانە توێژ و چینی بۆرژوای كۆلۆنیالن، و قۆناغی كۆلۆنیالی نوێش جگە لەوەی تیۆرزانە كلاسیكییە ماركسیستەكان تەنیا بە شێوازی كۆلۆنیالی و وابەستەی ئابووری دوای تەواوكردنی سەربەخۆیی سیاسی دەستنیشانیان دەكرد، بەڵام ئەو گەلانەی كە نیشتمانی خۆیانیان هەیە و لە هەرێمی خۆیان دەژیان وەك گەلی كوردستانی باشوور بۆ نموونە، و بە دەوڵەتە تازە دروستكراوەكان لكێنران، وەك نموونە عێراق، لەهەلومەرجی ئەمڕۆدا لە ژێر دەسەڵاتی نەتەوەیی و تایفەگەری نەتەوەی باڵادەستن، بە جۆرێكی دیكە لە ژێر دەسەڵاتی داگیركردن و كۆلۆنیالیدان.

لە دوای ڕوخاندنی ڕژێمی دیكتاتۆری عێراق لە 2003 و تا هەلومەرجی ئەمڕۆ، دەتوانین بڵێین لە كوردستان دا بە ڕوونی چینی بۆرژوای كۆلۆنیال دروست بووە كە كۆمەڵێك خەسڵەت بە خۆوە دەگرێت:

1ـ بەشداریكردن لەگەڵ بۆرژوای مشەخۆر و بیرۆكراتی تایفەگەری نەتەوەی باڵادەست لە سوود وەرگرتن لە دەسەڵات سیاسی كە لە عێراق دا دەلاقەیەكی گەورەیە بۆ پرۆژە و بەرژەوەندییە ئابوورییەكان كە لەسەر بنەمای گەندەڵی و لە ڕێگای بەكارهێنانی دەسەڵاتی سیاسییەوە ئەنجام دەدرێت، و لە بواری ئابووریشدا سیاسەتی نیولیبرالیزم پەیڕەو دەكەن.

2ـ بیانوو هێنانەوە كە نەوەی ڕابردوو لە بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی گەلی كوردستان توانا و وزەی تا ئەم ڕادەیەیە، و توانای ئەنجامدانی پرۆسەی سەربەخۆیی نییە، و با ئەمەش بۆ نەوەكانی داهاتوو بمێنێتەوە.

3ـ ئاماژەكردنی سەرزارەكی و هێنانەوەی چەمكەكانی فرەیی و هەمەچەشنی و بەیەكەوەژیان لەكاتێكدا سیستمی سیاسی پەیڕِەوكراو لە سەر بنەمای جیاكاری تایفەگەری و بەشبەشێنە و نەگونجاندنی كەلتوور و شوناسەكانە كە ئەم لەیەكترازان و نابەرابەرییە بە قانوون و بڕیار و ڕەفتاری سیاسی دادەڕێژرێت لە هەلومەرجێكدا چەمكی هاووڵاتیبوون نییە.

4ـ دانای ناكۆكی لە نێوان ئەركی نیشتمانی و ئەركی دابینكردنی بژێوی خەڵك و ئەركی وەدیهێنانی ئازادییە دیموكراسییەكان وەك بڵێی ئەو ئەركانە لەگەڵ یەكتر ناكۆكن و نان و ئازادی بە یەكەوە دابین ناكرێت لە كاتێكدا تێكڕای ئەم ئەركانە بابەتین. بانگەشەكردن بۆ جیاكردنەوەی ئەركەكان لەسەر حسابی مەسەلەی نیشتمانییە، و تەنانەت لە ناو چەپی نەتەوەی ژێردەستدا زەمینە بۆ كۆسمەپۆلەتی و نانیشتمانی دادەڕێژێت. 

5ـ بۆرژوای كۆلۆنیال لە كوردستان دا لە پرۆسەی سیاسی عێراقدا هێندەی خەریكی دابینكردنی پلە و پایە و وەرگرتنی پۆستە، هێندەی ئەوە جەخت لە سەر مافە ڕەواكانی گەلی كوردستان لە پرۆسەی سیاسی عێراق دا ناكاتەوە.

6ـ بۆرژوای كۆلۆنیال سەربەخۆیی بە خەوێكی مەحاڵ دادەنێت و چەمكی واقیعبینی و قایلبوون بە ئەمری واقیع بە جۆرێك بەكاردەهێنیت كە تێكۆشان بۆ گۆڕانكاری و ورەی شۆڕشگێڕی لەناو جەماوەردا نەمێنێت.

بۆ بەرپەچدانەوەی میتۆدی سازشاكاری بۆرژوای كۆلۆنیالی كوردستان لەگەڵ دەوڵەتی عێراق كە بە دەوڵەتی فاشیل ناودەبرێت، و لەگەڵ حكوومەتی بەغدا كە مەرجەعیەتی ئاینی دایدەنێت، و شەراكەت و هاوسەنگی و تەوافق بە هیچ جۆرێك جێبەجێ ناكات و توانای دروستكردنی دەوڵەتی دیموكرات و مەدەنی و فیدراڵی نییە، گرنگە هێزی چەپ و دیموكراتی ڕەسەن، پێشڕەوی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی نیشتمانی گەلی كوردستان بكات و تێكۆشانی نیشتمانی و چینایەتی و دیموكراسی بە یەكتر ببەستێتەوە و مافی بڕیاردانی چارەنووس لە ئەركە سەرەكییەكانی ڕەنجدەرانی بیرو بازوو بێت. 

  • 1