ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

یەكێك لەهۆكار و پاڵنەرەكانی كردەی نووسین و ئەدەبیات و هونەر، گرێ سایكۆلۆژییەكانی دانەرە، مەبەست لەگرێی سایكۆلۆژی ئەوە نییە كە نووسەر ئیشكالیاتی سایكۆلۆژی هەیە، بەقەد ئەوەی كردەی نووسین بەپێی بۆچوونەكانی فرۆید پاڵنەری سایكۆلۆژی لەپشتەوەیە، نموونەش (گرێی ئۆدیب و ئەلكترایە) كە لەئەدەبیاتی كلاسیكی یۆنان هەیە، حاڵەتێكی دیكەی پاڵنەری دەروونی بۆ كردەی نووسین، ئەو ناكۆكییە دەرونییانەیە كە لەتیئۆرەی (فرۆییدا) بەكلیلی چارەسەركردنی گرفتە ناوەكییەكانی ئینسانەوە گرێدراوە كەپێی دەگوترێت گواستنەوە، ئەمەش ئەوكاتە دەبینرێت كە دەقنووس لەساتەوەختی نووسیندا كەسێكی عەقلانی نییە، یاخود ئەنجامی ئەو خەیاڵەیە كە هەندێ‌ جار غەریزەی چەپێنراو دەبێتە پاڵنەری سەرەكی، هەندێ‌ جاریش بریتییە لەجیهانبینییەك كە دانەر پێشبینی ئایندە دەكات، هەڵبەت بۆچوونێكی دیكە هەیە بەپێی (جاك لاكان) كە دریژەپێدەری میتۆدەكانی فرۆیدە و هەندێ‌ جاریش ڕەخنەی لێگرتووە، ئەویش مەسەلەی زمانە كە جۆرێك لەشیزۆفرینیایە كە مەبەست لەزمانی شیعریەتە، یان چەمكی بونیادگەرییە كە لاكان پرۆسەكە دەگەڕێنێتەوە بۆ چەمكی زمان و كاریگەرییەكانی، واتە زنجیرەی كاری زمانەوانی لە دالێكەوە بۆ دالێكی تر، مانا و مەدلوولەكان دەردەخەن، هەروەك ئەوەی لاكان دەڵێ‌ "زمان ئەو شتەیە كە بوون لەحەز و ئارەزووەكان بەتاڵ دەكاتەوە". یان ئەوەی دەڵێ‌ "تەواوی زمانی ئێمە جۆرێكە لە تەتەڵەكردنی خودی زمان". 

هەڵبەت ئەم باسە موناقەشەیەكی دوور و درێژە و لێرەدا بواری ئەوەمان نییە، بەڵام لەبەرئەوەی بابەتەكە پەیوەندی بە ئەدەب و زمانی نووسینەوە هەیە بۆیە نموونەمان هێناوەتەوە.

حاڵەتێكی دیكەی كردەی نووسین بۆ هۆكارگەلێكی تر دەچێت، ئەویش بۆچوونی ماتریالییە و تێكەڵ بە میتۆدی سایكۆلۆژی بووە، قسەیەكی دیكە هەیە گوایە نووسین جۆرێكە لە ڕاكردن لە مردن و هەوڵدانە بۆ نەمری، بەوەی كە نووسەر بە بەرهەمهێنانی دەقێك، شتێك تۆمار دەكات بۆ مانەوەی خۆی وەكو مادەیەك جێدەمێنێ‌. ئەم بۆچوونەیان زیاتر چەپ و ماركسییەكان پشتگیریان لێكردووە، بەڵام لە دەروون شیكاری ئەدەبیاتیشدا هەماهەنگییەك هەیە، (تیری ئیگلتۆن) یەكێكە لەو دەرونشیكارە ماركسیانە كە پشتگیری لەم بۆچوونە دەكات. 

ئەمە جگە لەوەی (ویلهێم ڕایش) كە زۆرترین هەوڵی بۆ ئەوەداوە، هەرچی میتۆدی فرۆیدی و ماركسی پێكەوە گرێبدات. بەڵام ئەم بۆچوونە كەمێك لەمیتۆدەكەی فرۆید دوور دەكەوێتەوە، ئەویش مەسەلەی بەرگری كردنی نووسینە لەتاك، ئەوكاتەی كە شاعیر بۆ ڕەسەنایەتی خەیاڵی خۆی بۆ دەوروبەر دەخوڵقێنێ‌، لەڕاستیشدا شێوازی دەربڕینی شیعر بەپێی بۆچوونی دەروونشیكاری، بریتییە لەناوبردنی شێوازێكی دیكەی نووسین، یان بەتاڵ كردنەوەی شیعرێك و سەركەوتن بەسەر شیعرێكدا، بەمانایەكی دیكە هەر شیعرێك شیعرێكی ترە لەئەسڵدا.

مەسەلەی هۆشمەندی و ناهۆشمەندی بۆ نووسەر، یەكێكی ترە لەو موناقەشانەی كە لەنێوان ماركسی و لایەنگرانی فرۆید هەیە، یەكێك لەو ڕەخنانەی باڵە سیاسییە چەپەكان دژ بە فرۆید و فرۆیدیزم گرتویانە، گوایە ئەندێشەیەكی پڕ لەكەموكورتی و تاكخوازییە، بەتۆمەتی ئەوەی دەروونشیكاری پشتی لەهۆكارە كۆمەڵایەتی و ئابوورییەكان كردووە، بۆیە كردەی نووسین بەتایبەتی لەئەدەبیاتدا تائێستا لەنێوان میتۆدی دەروونشیكاری و بۆچوونی ماركسیدا ماوەتەوە. 

  • 1