ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

كەركووك و ناوچە دابڕێنراوەكان ناوچەگەلی كوردستانین، بەڵام نەتەوەی دیكەش لەم ناوچانە دەژین، بۆیە ناونانی ئەم ناوچانە بە ناوچەی هاوبەشی نەتەوەیی هیچ لە كوردستانی بوونیان كەم ناكاتەوە، دەسەڵاتدارانی عەرەبیش بە درێژایی دەیان ساڵ و بەر لەوانیش عوسمانییەكان بە درێژایی سەدان ساڵ كاریان لەسەر ئەوە كرد ئەم ناوچانە لەكوردستانی بخەن، نەیانتوانی، واتە ئەو ڕاستییە دەبێ‌ هەموو بیزانین كە كەس ناتوانێ‌ ئەوی تر بسڕێتەوە.

لە دوای دروستبوونی حكوومەتی عێراق دوای ڕووخانی دەوڵەتی عوسمانی، لە ساڵی 1921 نەتوانرا و نەویسترا گوێ‌ لە خواستی خەڵكە جیاجیاكانی عێراق بگیرێ‌، بەمەش هەرگیز دوو خاڵ نەهاتە دی:

1- نەعێراق بوو بە دیموكراسی 

2- نەعێراق بوو بە وڵاتی هاووڵاتی 

لە ساڵی 1926 كاتێ‌ كوردستانی جنوبی خرایە سەر عێراقی عەرەبی خەڵكی ئەو ناوچانە هەرگیز ڕازی نەبوون، بگرە چەندین دید و پێشنیاز و تەنانەت بەرپەرچدانەوەش دروستبوو، لەسەر ئاستی سیاسی و میللی زۆر شت ڕوویاندا، لەشارەكان دەنگی ناڕەزایی بەرز بووەوە، ڕۆشنبیران و قەڵەم بەدەستان و مامۆستایان هەڵوێستیان وەرگرت، بەڵام ئەمە هەمووی بڕی نەكرد و گوێ‌ نەگیرا.

لەدوای ڕووخانی دەسەڵاتی پاشایەتی 1958 قۆناغێكی تر لە تێكچوونی پەیوەندی و پێكەوەژیانی پێكهاتەكان دروستبوو، ئەمە لە 1968 چووە ئاستێكی ترسناكترەوە، ناسیۆنالیستی عەرەبی، كە ناسیۆنالیزمی یەك ڕەنگكردنی ڕەنگە جیاجیاكانە هەوڵی دا هەموو ئەوانی تر لەخۆیدا بتوێنێتەوە، ئەمەش بە بەعساندن و زاڵكردنی زمانی عەرەبی و بەعەرەبی كردنی حكومڕانی و بەڕێوەبردن، لە ساڵی 1979 بەدواوە ئیدی هیچ بوارێك بۆ هەناسەدانی ئەوانی تر نەمایەوە، جگەلە خۆبەدەستەوەدان و ڕازی بوون، یان جێهێشتن و یاخی بوون، ئەمە زۆر زیاتر هەڵدەگرێ‌ هەڵوەستەی لەسەر بكرێت، لە شوێن و كاتی تردا قسەمان لەبارەیەوە كردووە.

لەوە بەدواوە تا ساڵی 2003 سیاسەتەكانی "تەعریب، ڕاگواستن، سڕینەوە" بارودۆخی دیمۆگرافی ئەو ناوچەیەی بەتەواوی گۆڕی:

لە ساڵی 2003 بە دواوە كە ئەوە مەبەستی سەرەكی ئێمەیە، بەتایبەتی لەم نووسینەدا كە پێشتر بۆ بابەتێكی تایبەت و بە مەبەستی پانێلێك نووسراوە، نەمادەی 58ی دەستوری كاتی، نەمادەی 140ی دەستوری هەمیشەیی تا ئێستا نەیانتوانیوە چارەسەری گرفتەكانی ئەو ناوچانە بكەن، لەبەر ئەم هۆیانە:

1- كەركووك و ئەو ناوچانە بوونەتە جێگەی هاونیشتمانی و هەمیشە جێگەی ململانێی نەتەوەیین و تا ئێستا ئەمە درێژەی هەیە لەم ناوچانەدا ململانێی نەتەوەیی، ناسیۆنالیزمێكی بەرهەم هێناوە، كە چاوی جیاوازییەكان زۆر بەئەستەم دەبینێ‌، یان هەر نایەوێ‌ بیبینێ‌، من بۆ ئەمە دوو ناوم بۆ ناسیۆنالیزم لەم جۆرە ناوچانە داتاشیوە "یەكەم: ناسیۆنالیزمی یەك ڕەنگ، دووەم: ناسیۆنالیزمی فرەڕەنگ، یان ڕەگاوڕەنگ ". گرفتەكە ئەوەیە لەم ناوچانە ناسیۆنالیزمی هەمەڕەنگ یان فرەڕەنگ بەو مانایەی خاك و شوێن و شار و ناوچە و جوگرافیاكەی بە هاوبەشی ئەوانی ترەوە قەبوڵبێت و داكۆكی لێبكات نییە، ئەمەش وای كردووە ئەم جۆرە شوێنانە زۆر بە زەحمەت وەك شوێنی هاونیشتمانی سەیری بكرێت، هەمیشە وەك شوێنی نەتەوە "یەك نەتەوە" سەیری كراوە، بۆیە ئەم جۆرە دەوڵەتانەش هەرگیز نەبوونەتە دەوڵەتی هاونیشتمانی و هەمیشە بە دەوڵەتی نەتەوە بەمانا یەكڕەنگییەكەی ماوەتەوە.

2- نزیكەی 30% تا 35%ی ئەو ناوچانە و بەتایبەت پارێزگای كەركووك ناوچەی گەرمی شەڕ و ململانێن و گرووپە توندڕەوەكانی تر و گرووپە سونییە عەرەبییەكان تێیدا زاڵن، زۆربەی ئەم گرووپانە بڕوایان بە فرەیی زمان و كەلتوور نییە و بەجۆرێك لە سەرتاسەری عێراق دەڕوانن، كە خاكێكی عەرەبی سونەیە و ئەوانی تر پێویستە لەژێر پەرچەمی ئاڵا و فەرمانی ئەماندا بن، ئەمە بیر و بۆچوونی نوخبە سیاسی و زۆربەی ڕۆشنبیرەكانیشیانە، لە دوای 2003وە ئەوان بەكردەوە كەوتنە سڕینەوەی جیاوازییەكان لە حەویجە و ڕەشاد و عەباسیە و ڕیاز و شوێنەكانی تر، بۆ سەرخستنی مەبەستەكەیان زیاتر لە 1200 ماڵی كوردیان لەو ناوچانە دەربەدەر كرد و توندوتیژی زۆریان بەرانبەر بەكارهێنان ." ئێمە لەو بارەیەوە لیستێكی 1150 خێزانی كوردمان بەهەموو زانیارییەكەوە لەبەر دەستە".

3- هێشتا شوێنەواری سڕینەوە و ئەنفال و ستەمكاری ماوە، ئەوەی لە ڕابردوودا بەعس و سەدام دەرهەق بەو ناوچانە كردویانە هێشتا برینەكانی ساڕێژ نەبووە و تا ئێستاش كوردی ئەو ناوچانە سەرەڕای بڕوابوونی تەواویان بەكوردستانی بوونی ئەو شوێنانە، بەگومانە لەوەی عەرەبی سونە دەسبەرداری چەمكی خەفەكردن و بێدەنگكردنی ئەوانی تر بووبێ‌، بۆیە بەردەوام لە دووبارەبوونەوەی ئەنفال و سڕینەوە و جینۆساید دەترسێ‌.

4- نەوت هۆیەكی سەرەكی چارەسەرنەكردنی كێشەكانە لەبەر چاوتێبڕین و تەماع و خاوەندارێتی، سەرەڕای ئەوەی ئەوەش دەركەوتووە كە بۆ كورد پرسی كەركووك و ئەو ناوچانە پرسی دیرۆك و خاوەندارێتییە نەك نەوت، واتە ئەو ناوچانە نەوتیان هەبا یان نا بۆ كورد هەر یەك شتە، ئەمەش ئەو قسە و باسانە بە درۆدەخاتەوە، كە دەڵێن كورد لە بەر نەوتەكە چاوی بڕیوەتە كەركووك و ئەو ناوچانە و ڕاستی خاوەندارێتییەكە دەشارنەوە.

5- ئەم ناوچانە نەبوونەتە ناوچەی هاووڵاتی و هاونیشتمانی و كورد بوون و عەرەب بوون و توركمان بوون لەسەروو مرۆیی بوون و هاووڵاتی بوونەوەن، ئەمە كێشەیەكی گەورەیە هەر ئەمەش وای كردووە هەمیشە گومان هەبێت لە هەنگاوەكانی یەكتر و بەترسەوە سەیری هەنگاوی یەكدی بكەن لێرە بە درێژایی دەیان ساڵ ناسیۆنالیزمێكی نەتەوەیی توند هەڵسوكەوتی لەگەڵ ئەوانی تر كردووە، ئەو ناسیۆنالیزمە نەتەوەییە هیچ گیانێكی نیشتمانی تیا نەبووە و هەرگیز نەبووەتە ناسیۆنالیزمی نیشتمانی، ئەمە وای كردووە كە لە 1963 عەرەب لە هێرشیاندا بۆ سەر كوردستان سڵ لە هیچ شتێك نەكەنەوە، هەروەك لە ئەنفالیشدا ئەمە فراوانتر دووبارە بووەوە، دەبینی قورسترین و كاریگەرترین قۆناغەكانی ئەنفال لەم سنورە پیادەكرا، هەڵبەت بمانەوێ‌ یان نا ئەمە ڕقێك دروست دەكات، هەر ئەو ڕقەیە هەمیشە بەربەستە لەبەردەم ئەوەی ڕۆحی پێكەوەژیان و لێبوردەیی پەرەپێبدەین.

6- نادادییەكی زۆر لە دامودەزگاكاندا هەیە و هاوسەنگی نییە ئەمەش لەڕووی دەرونییەوە كاریگەری خۆی هەبووە، عوسمانیەكان لە تەواوی حوكمڕانی خۆیاندا دەیانوویست ئەوانە بكەنە دەسەڵاتدار لەم ناوچانە كە سەر بەخۆیانن، ئەوانی دیكەش بە نەخوێندەواری و بەش مەینەتی و هەژاری دەمانەوە و بواری ئەوەیان بۆ ناڕەخسا بگەنە هیچ پلە و پۆستێك بۆیە دەبینی بە درێژایی سەدان ساڵ نزیكترین گوندەكانی دەوروبەری كەركووك، كە هەموو دەوروبەرەكە كوردی بووە، لە سەرەتایی ترین مافی فێربوون و خوێندەواری بێبەش بووە و هیچ گوندێك قوتابخانەی تیا نەكراوەتەوە، جگە لە هەندێ‌ ناوەندی ئاینی و فەقێیایەتی، ئەوەش بە هەزار دەردی سەر بەڕێوە چووە، عوسمانییەكان زۆریان مەبەست بووە، كورد لەم ناوچانە بە نەخوێندەواری و دواكەوتوویی بمێنێتەوە، دەسەڵاتدارانی عەرەبیش لە دوای ڕووخانی دەوڵەتە نەخۆشەكەوە لە عوسمانییەكان باشتر نەبوون، ئەمەش تەنیا مەبەست لێی ئەوە بووە، كە كورد نەتوانێ‌ لەم ناوچانە دەستی بە هیچ پۆست و پلەیەك بگات. بەشێكی زۆری ئەو نادادی و نایەكسانییە پەیوەندی بەو سیاسەتەوە هەبووە كە هەم عوسمانییەكان هەم دەسەڵاتدارانی عەرەب پیادەیان كردووە و هێشتاش شوێنەواری ماوە .

چی بكرێ‌ :

1- هەوڵدان بۆ ئاشتكردنەوەی گشتی و دوورخستنەوەی دەستی دەرەوە و دراوسێ‌ لەم ناوچانە و هەوڵدان بۆ ناوبژیوانییەكی باش، توركیا و ئێران و هەندێ‌ جار وڵاتگەلی دیكەش ڕۆڵێكی خراپ دەگێڕن لەم ناوچانە، هەوڵەكانی ئەمەریكا و بەریتانیا و نەتەوەیەكگرتوەكان و ستیڤان دیمستۆراش، نەك نەیانتوانی هیچ لە دیدی پێكهاتەكان بگۆڕن تەنانەت هەندێ‌ جار لە چاوپۆشی كردن لە ڕاستی، ئەوانیش دەبوونە بەشێك لە كێشەكە، بۆ من جێگەی سەرسامی بوو، ئەوان بڕوایان دەكرد ئەنفال و جینۆساید و تەعریب لەم ناوچانە بەڕێوەچووە، لەگەڵ ئەوەش باوەڕیان بە عەرەبیش دەكرد كە دەیگوت لە دوای 2003 سیاسەتی تەكرید لەم ناوچانە كراوە، وەك ئەو قسانەی محەمەد خەلیل جبوری ئەندامی ئەنجوومەنی پارێزگای كەركووك بۆ نوێنەری نەتەوەیەكگرتووەكان و میدیاكارانی دنیای دەكرد.

2- سەرخستنی ئاستی ئابووری و گەشەی بازرگانی و بە پیشەسازی كردنی ئەم ناوچە پڕ سامانی ژێر زەوییە، دەكرێ‌ لە ڕێی بە پیشەسازی كردنی ئەم ناوچەیە و كردنەوەی كارگە و كارخانەی جیاجیا و هەمەجۆر، ئاستی ئابووری و بژێوی خەڵك بە ڕادەیەك بەرزبكرێتەوە كە ئەمەش ببێتە هۆی بەرزبوونەوەی ئاستی هۆشیاری سیاسی و كۆمەڵایەتی و لەو ڕوانگەیەشەوە چەمكەكانی دیموكراسی و هاونیشتمانی بوون و یەكتر قەبوڵكردن بگەنە ئاستێكی باش و تا ڕادەیەكی زۆر دیاردەكانی ناسیۆنالیزمی نەتەوەیی بەرەو كاڵبوونەوە بچێ. 

3- پەرەدان بە گیانی پێكەوەژیان و ئاشتیانە و بایەخدان بە هاوئاستی و هاوسەنگی .

4- كردنەوەی ناوەندگەلی جیاجیای میتینگ و گفتوگۆ لەبارەی دیموكراسی و مافی مرۆڤ و هاووڵاتی بوونەوە.

5- ساڕێژكردنی برینەكانی ڕابردوو بە قەرەبووكردنەوە و داوای لێبوردن كردن، زۆر گرنگە لە دۆخی پێكهاتنەوە و ئاشتبوونەوەدا قوربانی بە ڕادەیەك قەرەبوو بكرێتەوە كە هەم ترسی دووبارەبوونەوەی ئەو ستەمكارییەی نەبێت، هەم هەست بكات گەڕاوەتەوە بۆ نێو ژیان. 

لە كەركووك بە درێژایی مێژوویەكی دوور و درێژ نادادی و ستەمكراوە، ئەركی هەر كەسێكە لێرە بەدوا كار بۆ ئەوە بكات بەر بەو ستەمكارییە بگیرێ‌، بەرگرتن بە ستەمكاری ئەوە نییە كورد بڵێت، ئیدی من گوێ‌ لە خواستی ئەوانی تر ناگرم، ئەمە دەبێتە درێژەدان بە هەمان نەخۆشی.

  • 1