ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

ئەو قەراری عەصبەیەی وا خەڵك ئەڵین بۆ كورد ئەبێت

هەر قسەی رووتە و قسەش ناچێتە ناو گیرفانەوە

 

ئەم دێڕە شیعرەی ئەحمەد موختار بەگ كرۆكی هەڵوێستی زلهێزەكانە بەرانبەر بە مەسەلەی كوردستان. دەبینین لە گەڵ نزیكبوونەوەی كۆتاییەكانی یەكەمین شەڕی جیهانیدا، لە چەندین بەڵگەنامە و بەیاننامەدا باس لە هەڵوێستی وڵاتە زلهێزەكانی جیهان سەبارەت بە مافی گەلان، كراوە. یەكێك لە بەلگەنامە سەرەكییەكان كە پەیوەندی بە مێژووی داواكاری گەلی كوردستانەوە هەیە، گەڵاڵنامەی سەرۆكی ئەمریكا ولسۆن بۆ ئاشتییە كە لە ساڵی 1918 ڕای گەیاندووە، و لە خاڵی دوانزەهەمیدا كە پەیوەندی بە ئیمپراتۆریەتی عوسمانییەوە هەیە، هاتووە: (كەمایەتییە ناتوركەكانی نێو ئیمپراتۆریەت، پێویستە فرسەتێكی ڕاستەقینەی ئازادیان بدرێتی بۆ پەیڕەوكردنی سەربەخۆییی خۆیان، دوور لە دەستێوەردان و كارتێكردن).

بەمەبەستی واڵاكردنی ئەم فرسەتە، مادەی 22 لە پەیماننامەی كۆمەڵەی نەتەوەكان سیستمی ئینتدابی دانا. لە پەیماننامەی سیڤەری ساڵی 1920دا كە لە لایەن هێزی هاوپەیمانانەوە بە سەر سوڵتانی عوسمانی فەرزكرا، ئاماژە بۆ دروستكردنی سێ دەوڵەتی عەرەبی لە سوریا و عێراق و سعودیە كرا، لەگەڵ دەوڵەتێك بۆ ئەرمەن و، ولایەتە كوردنیشینەكانی توركیاش بكرێ بە دەوڵەتی كوردستان، و كوردەكانی ولایەتی مووسڵیش مافی ئەوەیان هەبێ كە بە ئازادانە بچنە ڕیزی ئەو دەوڵەتە. ئەم هەڵوێستە بەردەوام نەبوو، و پاشگەزبوونەوە دەستی پێكرد. ئەوە بوو لە ڕێككەوتننامەی لۆزان ساڵی 1923 ئاماژە بۆ دەوڵەتی ئەرمەن و دەوڵەتی كوردستان نەكرا، و چارەنووسی ولایەتی مووسڵیش نەچووو نێو ئەو ڕێككەتننامەیە، و بۆ گفتوگۆی نێوان بەریتانیا و توركیا جێهێڵرا.

ئەم باشگەزبوونەوەیە كە لە پەیماننامەی لۆزان ئەنجام درا لە سەر ئاستی نێودەوڵەتیدا گەورەترین فەرامۆشكردنی نێودەوڵەتییە بۆ مافی گەلی كوردستان. كاتێكیش كە دانوستانی ئەو دوو وڵاتە سەبارەت بە چارەنووسی ولایەتی مووسڵ بەئەنجام نەگەیشت، دۆسیەی چارەنووسی ئەو ولایەتە بە كۆمەڵەی نەتەوەكان سپێردرا، و لە كۆتاییدا بە مەرجەوە ئەو ولایەتە لە ساڵی 1924 بە دەوڵەتی عێراق درا. لەو مەرجەدا هاتووە كە (دەبێ ڕەچاوی داواكاری كورد بكرێت، و فەرمانبەر لە نەتەوەی كورد یان لە ڕەگەزی كورد بۆ بەڕێوەبردنی وڵاتی خۆیان، و ئەنجامدانی كاری دادگا و خویندن لە قوتابخانەكاندا دابنرێت، و زمانی كوردی زمانی فەرمی لە سەرجەم فەرمانگا و دامەزراوەكان بێت).

هەردوو حكوومەتی بەریتانیا و عێراق لە ڕاگەیاندێك لە كانوونی یەكەمی 1921دا دان بە دامەزراندنی حكوومەتێكی كوردی لە چوارچێوی عێراقدا، دەنێن. كاتێك دەوڵەتی عێراق لە ساڵی 1931 داوای ئەندامێتی كۆمەڵەی نەتەوەكانی كرد، بۆ ئەوەی گوایە نیازپاكی خۆی بۆ پرۆتۆكۆڵی ولایەتی مووسڵ دەڕبڕێت، بڕیاری قانوونی زمانە لۆكاڵییەكانی دا. لە ساڵی 1932 دوای وەرگرتنی عێراق لە كۆمەڵەی نەتەوەكان حكوومەتی عێراق لە بەیاننامەیەكی ڕەسمیدا سەرلەنوێ دانی بەو پرنسیپانە نایەوە. سەبارەت بە مافی كورد، عێراق لە سەردەمی پاشایەتی و تەنانەت لە قۆناغە جۆراجۆرەكانی حوكمی كۆماری چەندین ڕێككەوتن و بەڵگەنامەی مۆركردووە، و چەندین پرۆژەی خستۆتە ڕوو و چەندین بریاریشی داوە، هەر بۆ نموونە دەستوری عێراقی دوای شۆڕشی 14ی تەمموزی 1958 و ئاگربەستی دوای ئینقلابی شوباتی 1963 و پاشان ئاگربەستی دووەم لە شوباتی 1964 و پاشان ئاگربەستی حوزیرانی 1966 دوای داستانی هەندرێن، و پاشانیش ڕێككەوتننامەی 11ی ئازاری ساڵی 1970 و دانوستانەكانی دواتر و، دەستوری عێراق لە كاتی حوكمی بەعسدا. بەڵام ئەوەی خاڵی هاوبەشە لە سەرجەم ئەو بڕیار و ڕێككەوتن و پەیماننامانە، پاشگەزبوونەوەی حكوومەتی عێراق لە سەرجەم بەڵێنەكانێتی و مامەڵەكردن لەگەڵ داواكارییەكانی گەلی كوردستان نەك لە ڕوانگەی قەناعەتەوە، بەڵكو بە ناچاری، بۆیە هەر كاتێك گۆڕانكاری لە تەرازووی هێزەكان بووبێت، حكوومەتی عێراق پاشگەز بۆتەوە.

لە تێكڕای ئەو ڕووداو و پەرەسەندنانەدا ڕۆڵی هۆكاری نێودەوڵەتی لە خزمەتی گەلی كوردستان نەبووە. ئەمەش بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە كە دەوڵەتە زلهێزەكانی جیهان هەر لە سەرەتای بوونی دۆزی ڕەوای گەلی كوردستان تەنیا لە چوارچێوەی داواكاری نەتەوەیی كە لە مافی ئیداری و كەلتووری بەرجەستە دەبێت، تەماشای مەسەلەی گەلەكەمانیان كردووە، نەك وەك گەڵكی خاوەن نیشتمان كە مافی سەربەخۆیی و دامەزراندنی دەوڵەتی نیشتمانی خۆی هەبێت، جگە لەوەی كە هەردەم بەرژەوەندییەكانی ئەو زلهێانە پێوەری هەڵوێستەكانیان بووە، و تەنانەت كاتێك لە دانانی سیاسەت بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەكانی خۆیان هەڵەیان كردبێت، گەلی كوردستان باجی هەڵەی ئەوانیان داوە. هەر بۆ نموونە وەزیری دەرەوی ئەمریكا پۆمپیو كە بە شێوەیەكی ڕەخنەگرانە باس لە سیاسەتی ئەمەریكا لە یەك دوو ساڵی ڕابردوو لە عێراق و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەكات و بە سیاسەتێكی هەڵە و جێگای شەرمەزاری باسی دەكات، لە واقیعدا ئەوی كە باجی ئەو هەڵانەی ئەوانیان دابێت دیسانەوە دۆزی ڕەوای گەلی كوردستان بووە، بەتایبەتی كاتێك ئەمریكا و بەریتانیا زەمینەیان بۆ ئێران و حەشدی شەعبی خۆش كرد كە ناوچە كوردستانییەكانی دەرەوەی هەرێمی كوردستان داگیر بكەنەوە. ئێستا تێكڕای مادەكانی دەستوری نوێی عێراق سەبارەت بە مادەی 140 بە ئیفلیجی ماوەتەوە، و ناوبژیوانی نێودەوڵەتی بە خەیاڵیشیدا نایەت.

تا ئێستا هەڵوێستی ناوبژیوانی نێودەوڵەتی لە خزمەت دۆزی ڕەوای گەلەكەمان نەبووە، چونكە تا ئێستا دوور لە داننان بە مافی چارەنووسی گەلەكەمان، لە سەر بنەمای سنورەكەی سایكس بیكۆ مامەڵەمان لەگەڵ دەكرێت. 

لەم ڕۆژانەدا سكرتێری نەتەوەیەكگرتووەكان لە ڕاگەیاندنێكدا باس لە چارەسەری مەسەلەی كورد لە سوریا و لە عێراقدا دەكات، بەڵام ئەمەش لە چوارچێوەی باسكردندا دەمێنێتەوە، و گەلەكەمان یەك چەكی سەرەكی بەدەست ماوە كە بەداخەوە بەكاری نەهێناوە، ئەویش یەكڕیزی و كاركردنە بۆ مافی بڕیاردانی چارەنووس. 

  • 1