ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

36

داگیركارییەی ئەدەب لەلایەن سیاسەت بە ئێستاشەوە كە بە ناڕاستەوخۆ داگیركراوە و هەندێكجاریش كارێكی كردووە كە ئەدەب و ئەدیب پێكەوە تێوەگلاون، شەرعییەتی بەو فەزا سیاسییە داوە كە سێبەرە بەسەر ئەدەبەوە، مادام شیعر و چیرۆك و ڕۆمانی سیاسی هەیە بەناڕاستەوخۆ باسی سیاسەت دەكات، كەواتە دەبێت ڕەخنەی سیاسییش هەبێت و ئەدەب بگرێتەوە و ببێتە جێگرەوەی ڕەخنە تیۆرییەكان، نموونەی دەیان كەسی ئەدیب و نووسەر لەبەردەستە، تیری ئیگلتۆن لەمبارەیەوە پێی وایە (مێژووی تیۆری نوێی ئەدەبی بەشێكە لە مێژووی سیاسی و ئایدیۆلۆژی سەردەمەكان، تیۆری ئەدەبی بە بۆچوونی ئەو پەیوەندییەكی زۆر تایبەتی هەیە بە سیستەمی سیاسییەوە، چونكە لە زانینەوە بێت یان لە خۆوە بێت، یارمەتی و پشتگیری كردن و بەهێزكردنی ئەم گریمانانەی داوە، واتە گریمانەكانی ئەم سیستەمە سیاسییە، پێمان دەڵێ‌ ئەدەب بەشێوەیەكی زیندوو پەیوەستە بە بارودۆخی ژیانی مرۆڤەوە، چونكە ئەدەب شتێكی بەرجەستەیە زیاتر لەوەی شتێكی واتایی بێت). ئەم تێگەیشتنەی تیری ئیگلتۆن لەوێوە سەرچاوە دەگرێت كە ڕەخنەی كۆن لەئەنجامی كاردانەوەی ئەدەبیاتی كلاسیك بووە كە ئەگەری هەڵهاتنی تێدابوو لە هەڵهاتن لە مێژووی ڕاستەقینە، هەروەك چۆن بەشێكی زۆر لە ئەدیبانی دنیا هەوڵیانداوە واقیع بزر بكەن و خوێنەر فریو بدەن و ئەدەب ڕابكێشنە ناو ژیانی واقیعی و دووركەوتنەوە لە ئایدیۆلۆژیا، بەڵام لە گوتاردا هەم ئایدیۆلۆژیا و هەم تێوەگلانیان ئاشكرا بووە كە ویستراوە ڕۆڵی ئەدەب لە چارەسەر ئەدەبیدا بەرجەستە بكەن، ئەمە لە شیعر و چیرۆك و ڕۆمانی كۆن و بەشێكیش لە ڕۆمانی ئەمدواییەدا هەستی پێدەكرێت، نموونە چیرۆك و ڕۆمانەكانی دوای نەمانی بەعس و ڕژێمی سەدام، پەیوەندیان بە ستەمكارییەوە هەیە، ڕۆمانەكانی (عەلی بەدر) پەیوەندییان بە سەردەمی شەڕی ئێران و عێراقەوە هەیە، ڕۆمانی 1984 پەیوەندیی بەو فەزایەوە هەیە كە سۆڤیەت خوڵقاندبووی، جۆرج باتای لە بەشێكی كتێبی ئەدەب و جەنگ دا، باس لە ڕۆمانی گۆستین و ساد دەكات كە بریتییە لە خەیاڵی نووسەر و بەرهەمی پیاوێكی نەخۆشە و سوتفەی عەبقەرییەت دەكات لەژیانی خۆی و دەیكات بە حاڵەتێكی سایكۆلۆژی بۆ خوێنەر، هەروەها وەكو دیاردەیەكی دیالكتیكی نێوان ڕووداو و ئیرۆتیكای گێڕانەوە لەلایەن ئەدیبەوە باس دەكات، لەئەدەبی كوردیدا ڕۆمانی مەرگی تاقانەی دووهەمی بەختیار عەلی، وەكو ستایلێكی نوێی ڕۆمانی كوردی كە مامەڵەیەكی جیاواز لەگەڵ جەنگدا بكات، هەموو فەزای دەقەكە باسی شەڕی ناوخۆی كورد دەكات بەزمانێكی ناڕاستەوخۆ، لەبارەی شەڕی موقەدەسیشەوە، چیرۆكی (حەسار و سەگەكانی باوكم)، كە دەستبردنە بۆ موقەدەس بە ئاشكرایی گرێ‌ ئەخلاقییەكان كە لە ئایین و توندڕەوییەوە وەرگیراون، هەروەها ڕۆمانی (بەهاری ڕەشی) (ئەحمەد محەمەد ئیسماعیل) كە دەربارەی ئەنفالە و زۆربەی دەقەكانی نەوەدەكان هەمان مەبەستییان هەبووە، پەلكێشكردنی ئەدەبە بۆ ناو فەزایەكی سیاسی واقیعی كە كاری ئەدەب نییە ئەو چارەسەرە بكات. 

ئێمە دەیان نموونەمان هەیە كە ئەدەب گرێدراوی سیاسەتن، بەڵام لەڕێگەی گوتارێكی ناڕاستەوخۆوە، بۆ نموونە ڕۆمانەكانی (زوهێر ئەلجەزائیری) كە سەرجەمیان لەسەر دۆخی سیاسی و كۆمەڵایەتی شاری بەغدایە لەكاتی ناجێگیردا و بەتایبەتی تریش دۆخی نائاسایی كۆمەڵایەتی كە تێكەڵەیەك بووە لە ئایدیۆلۆژیای ئایینی و جولەكە ئامانجی نیگەتیڤی كۆمەڵگە بووە، یان ئەو جەنگە یەك لەدوای یەكانەی یەخەی عێراق و كوردستانی گرتبوو، ئەمە زیاتر لەڕۆمانی (الخائف و المخیف) دەردەكەوێت، لەبارێكی تردا (دادگاییەكەی) كافكا، شیعرەكانی لۆركا بەتایبەتی دیوانی (گۆرانییەكان و ئەوانی تر) و دواتر كە هیچ دەقێكی شیعری لەژێر كاریگەری كێشەی سیاسی نەبێ‌ نەنووسراوەتەوە، لەلایەكی ترەوە دەبینین (ئەنزین سبرجر بەردەوام هێرشی كردۆتە سەر ئەو شێوە نووسینانەی كە دژی دروستكردنی هۆشیاری بوونە و بە دوژمنی ڕاستەقینەی خوێنەری زانیوە، لەسەر شاعیر و ئەدیبە كە بە هەموو توانایەكەوە لەڕێگەی گوتارەوە سەرنجی خوێنەر ڕابكێشێ‌، لە شوێنێكی تردا باس لەو زمانە نەتەوەییە دەكات كە جۆرە كێشەیەك بۆ خوێنەر دیاری دەكات لەگەڵ ئەو تێكستانەی كە ڕەشبینی تێدایە، بەتایبەتی ئەو تێكستانەی كە لەسەر كێشەی ژنان نووسراون). سەرباری هەموو ئەمانە، زۆردارییەكی ئەدەبی هەیە پێی وایە دەبێ‌ ئەدەب سەربەخۆ بێت و لەكایەی سیاسەت دوور بكەوێتەوە، بەڵام سەرەنجام بەئەزموون دەركەوتووە كە ئەدەب ناتوانێ‌ خۆی لەو ڕەهەندانە بەدوور بگرێ كە پەیوەندیان بە ڕووداوی واقیعی سیاسییەوە هەیە، بۆیە ئەو حكایەتانەش كە دەقنووس بە خەیاڵ تەوزیفیان دەكات، هەمان مانای واقیعەكەیە بۆ خوێنەر كە لە كۆتاییدا دەركەوتووە كە ئەو جۆرە ئەدەبە سیاسییە و لە بری سیاسەت كار دەكات، هەندێكجار تێڕامان بۆ تێكستێك، هەمان مەغزا و مەبەستی هەیە كە سروشتی ئەدەبی سیاسییە. 

  • 1