ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

 

" لێرەدا شوێنەكانی یادەوەری هەن، چونكە چیتر ژینگەی راستەقینەی یادەوەری نین"

پیری نورا

 

ن: عەلی رەزا

 

پڕۆسەی خوڵقاندنی كاری هونەری بەندە لەسەر بنەمای پەیوەندی نێوان عەقڵ و سۆز، هەروەها لەسەر بنەمای راستی دەرخستنی ئەو پەیوەندییەیە بۆناو شتێكی ماددی. یادەوەری بە تەواوی خۆی دەداتە ئەو پرۆسەیە، لەكاتێكدا مێشك ئەو ژینگە ئەزموونیانەی بیردەكەوێتەوە كە بەردەوام كاریگەری لەسەر هونەرمەند هەبووە و هەیە. لەم ووتارەدا پەیوەندی نێوان چەمكی شوێنی یادەوەری (پیرێ نورا) و هونەری شێوەكاری پوخت دەكەمەوە. ووتارەكە گرنگی دەربڕینی هونەرە كەچۆن شوێنێكی یادەوەری دەكاتە تیۆر، وەك نورا دەڵێت: چیدیكە ژینگەی راستەقینەی یادەوەری بوونی نییە، لەكاتی جینۆساید و شەڕ و پێكدادان، یان پێشكەوتنی بەردەوامی گوند و شارۆچكە كان، یان وێران بوون و گۆڕانی شارەكان. ووتارەكە تاووتوێی چەمكی شوێن و یادەوەری ( lieux de memoire) نۆرا دەكات، چەمكە تیۆرییە سەرەكیەكان لەناو بابەتەكەمدا بەكارهاتوون، هەروەها ووتارەكە پەیوەندی شوێنەكانی یادەوەری بە چەمكی پۆست یادەوەری ماریان هیرسچەوە دەلكێنێت، ئەو یادەوەرییانەی لە دایك و باوك و ئەندامانی خێزانە كۆنەكەی ماونەتەوە، هەروەها سەرچاوەكانی میدیاش بە گشتی. دوای یادەوەری (پۆست یادەرەوەری) چەقی سەرەكی ژمارەیەكی زۆر لەكاری هونەرمەندانی كوردە، ئەوانەی كارەكانیان وەك كارەكانی خۆم، بەشێوەیەكی بەرچاو بە شوێن و كەشی جینۆسایدی كورد كاریگەرن، لە هەمانكاتدا دەبنە شوێنێكی سەرەكی یادەوەری و یادەوەرییەكی تراومی بە زیندوویی دەهێڵێتەوە. بەشی (A ) ئاماژە بە كرۆكی چەمكی (شوێنی یادەوەری)ی نۆرا دەكات، بەشی (B) باس لە دوای یادەوەری (پۆست یادەوەری) و یادەوەری گواستراوە دەكات، بەشی (C)، تیۆری یادەوەری تراوما، بەشی (D) لە نێوان یادەوەری تاك و یادەوەری بە كۆمەڵ، بەشی (E) چۆن هونەر دەبێتە شوێنێكی یادەوەری، ‌وە ئەو پرسیارانە دەكرێن، ئاخۆ كاری هونەری بەشێوەیەكی كاریگەرانە داواكارییەكانی رەهەندی شوێنەكانی یادەوەری بەجێ دێنێت یان نا، بەتایبەتی لە حاڵەتی دووەم (دوای یادەوەری ) یان یادەوەرییە گەیشتووەكان، ئاماژە بەو ئارگۆمینتە دەكات كە ئاخۆ هونەری شێوەكاری تەواو كاریگەرانە خۆی لەم میانە دەبینێتەوە.

 

بەشی (A) شوێنەكانی یادەوەری (Lieux de mémoire)

 

بیرۆكەی ( شوێنەكانی یادەوەری) لە كارێكی حەوت بەرگی و لەلایەن پیێری نۆرا دامەزراوە و بۆ یەكەمجار لە نێوان ساڵانی 1984 و 1994 بڵاوكراوەتەوە (Nora، 1984-1994). پێناسەكەی، كە وەك لە وتاری (بەشی یەكەم) بەرگی یەكەم دەردەكەوێت، ئەو شوێنانە دەنوێنێت كە "یادەوەری لێدروست دەبێت و خۆی تێدا نیشاندەدات" (Nora، 1989، 7) . ئەو شوێنانەی كە سەرمایەداری تیایاندا چر ئەبێتەوە شەكەت و ماندووكەرن بۆ یادەوەری بەكۆمەڵ كە گوزارشتی لێبكات (Erll،2011،23). لە پێشەكی بەرگی یەكەمی شوێنەكانی یادەوەری (Les Lieux de mémoire ) دا، نۆرا ئەو دۆخانە روون دەكاتەوە كە رووداوێك یان شتێك دەبێت بێتەدی بۆ ئەوەی دەستنیشان بكرێت وەك شوێنێكی یادەوەری. بەبۆچونی نۆرا سێ‌ رەهەندی شوێنەكانی یادەوەری هەن كە دەتوانرێن پۆلێن بكرێن بۆ ماددە و ئەرك و هێمایی (Memory in Culture 2011، 24) . سەبارەت بە مادە، شوێنی یادەوەری لەوانەیە شوێنێكی وەك ( مۆزەخانە، ئەرشیف، یادەوەری، كەنیسە، گۆڕستان) بێت. چەمك و ئەزمونەكان (یادكردنەوە، نەوەكان، هوتافەكان و نەریتەكان) و شتەكانیش (سەروەت و سامانی بەجێماو، مۆنیۆمێنتەكانی یادەوەری، دەستنوسەكان، دروشمەكان و تێكستە سەرەكیەكان و نیشانەكان) (Holtorf، 2002). ئەوانە تەنیا ئەو شتانە ناگرێتەوە كە بەرجەستەیین وەك تابلۆو كتێب بەڵكو رووداوەكانی رابردووش دەگرێتەوە و هەتا چركەساتەكانی یادەوەری و بێدەنگ نیشاندانی ڕەهەندێكی ماددی، لەكاتێكدا ئەوان هەروەك نورا روونیدەكاتەوە بەمانای وشە پشوودانی بەردەوامییەكی كاتین (Erll،2011،23). . رەهەندە مادییەكە یەكێكە لە هۆكارە سەرەكییەكانی گواستنەوەی بیرۆكەی بابەتێكی خودی، وەك یادەوەری بۆناو شت، لەبەرئەوە شوێنەكانی یادەوەری روونن لە میانی مادە جۆربەجۆرەكان. نۆرا داوا دەكات كە ( ئۆبجێكتیڤەیشنە) بابەتە ئەبستراكتە ماددییەكە ئەركێكی ناو كۆمەڵگە بەجێدەهێنێت، ئەركەكە روونە، بۆ نمونە ئەركی مۆزەخانەیەك ئەوەیە نیشاندانی ناوچەكان و پارچە كۆنەكانی رابردوو دەستەبەر بكات، كە ناوەندێكی توێژینەوە و لێكۆڵینەوەیە بۆ مرۆڤناسی. هەموو شوێنەكان هاوبەشی ئەركی ئامادەكردنی یادەوەرییەكە دەكەن كە ئەو شوێنانە نوێنەرایەتی دەكەن. لەبەرئەوە شوێنی یادەوەری لەوانەیە چەند ئەركێكی هەبێت لە كۆمەڵگەدا. لە كۆتاییدا دەبێت ئۆبجێكتیڤەیشن(بابەتیانە )، جگە لە ئەركی خۆی، مانای نیشانەیی ( رەمزی )یشی هەبێت (Erll،2011 24) .ئەمە كەیسەكەیە، بۆ نمونە كاتێك هەنگاوو كردارەكان دەبنە نەریت یان شوێنەكان بە كەش و ژینگە هێماییەكان دادەپۆشرین (Nora 1989، 19). ئەم نیشانە(هێما) نێودەوڵەتییە مانادارە داواكراوە بۆئەوەی شتە كەلتورییەكان بگوازێـتەوە بۆناو شوێنەكانی یادەوەری

.(Erll 2011،24)لەلایەكی دیكەوە ئەوەی كە شوێنی یادەوەری دروست دەكات بریتیە لە كارلێكردنی یادەوەری و مێژوو. هەر لەسەرەتاوە دەبێـت ویست و ئارەزووی بیركەوتنەوە هەبێت. بۆیە نۆرا دەڵێت ئەگەرنا شوێنەكانی یادەوەری تەنیا وەك شوێنە مێژووییەكان دەمێننەوە. مەبەست لە شوێنەكانی یادەوەری بریتییە لە ڕاگرتنی كات و وەستاندنی كاری لە بیرچوونەوە (Nora 1989، 19) . توێژەران ئاماژەیان بە پێشنیارەكەی نۆرا كردووە كەوا شوێنەكانی بەر لە مێژوو و شوێنەوارەكان لە دەرەوەی پۆلێنی شوێنی یادەوەرین، لەبەر ئەوەی بەپێودانگی پێناسەكانیان ئیرادە و ویستی بەبیرهاتنەوەیان تێدا نیە " بنەڕەتگەرایی " كێش و قەبارەیی زیادەڕۆیی سەپێنراو بەسەریان بەهۆی كات، زانست،خەونەكانی مرۆف " (Nora 1989، 20f) .

لە دوو بەرگەكەیتردا، چەمكەكە فراوانتر كرا بۆ لەخۆگرتنی هەموو یەكە گرنگەكان، ئینجا چ مادی یان چ بەرنامەیەكی نمونەیی بێـت، كە ویست و ئیرادەی مرۆڤ یاخود كاریگەری كات، توخمە هێماییەكانی میراتی و بۆماوەیی یادەوەری كۆمەڵگەی دروستكردووە ."(Erll، 2011، 21) بەمشێوەیە پێویستییە ڕەهەندییەكانی ماددەگەرایی و هێماگەرایی كەم كرایەوە، لەو كاتەی كە نۆرا فراوانكردنی چەمكی شوێنەكانی یادەوەری پەیڕەو كرد كە هێمای نمونەیی خستە ناوی و هەروەها زیاتر گرنگیدا بە مانا نیشانەییەكە(هێما) كە لەوانەیە لە ئەنجامی ویستی مرۆڤەوە بێت یاخود كاریگەری كات.

لە دەقی ساڵی1984ی مێژوویی نۆرادا كە بە یادكردنەوە دەستیپێكردو بەرەو بیرەوەری گەڕایەوە و كاردانەوەی لە سەر پەیوەندی نێوان یادكردنەوە و مێژوو دروستكرد و سەلماندی كە نیشاندانی ئەو بیرەوەرییە مێژووییەكی هەیە (Montano، 2008). نۆرا لە تەوژمی بیرەوەرییدا هەستی بەوەكرد كەبیرۆكەی یادەوەری و شوێن بوە بەڵگەیەك لە فەرەنسا و وڵاتانی دیكە، بۆ شیكردنەوە و دەستنیشانكردنی دەرئەنجامەكانی ئەوەی كە چۆن مێژوو نوسراوە و چۆن كاری مێژوونوسان لە فەرەنسا ئەنجام دراوە (Montano، 2008) . نۆرا لە زاراوەی بیرەوەری بۆ مێژوو دەرچوو و بۆی دەركەوت كە مێژووی نەتەوەیی فەرەنسا زۆر قوڵ بووە، یادەوەرییەك بە فلتەرە مێژووییەكەدا تێپەڕی، یادەوەرییەكی متمانەپێكراویش گۆرا بۆمێژوو. بەمجۆرە ئەمە پەیماننامەیەكە كە دوای نیشاندانی ناسنامە لە پرۆژەی قوتابخانەیەكی فەرەنسی (نیشاندانی بەڵگە لە پەیوەندی نێوان پەرتوكی مێژوویی و یادەوەری نیشتیمانی) بە دوای ئەوەدا دەگەڕێت مێژووی نیشتمانی بە داستانەكانی و نوێنەرانی شیبكاتەوە (Montano، 2008). بەڵام شوێنەكانی یادەوەری ناتوانن وەك یادەوەری بە كۆمەڵ بەردەوام بن، هەروەك لەلایەن (هالبارگ) پێناسە كراوە، كە كۆمەڵە نوسینێكی هەیە لەنێوان جەنگەكان و لەسەر سروشت و دەستوری بیرەوەرییەكانی تاكەكان، هەروەها ناو خێزان و پلەكانی كۆمەڵایەتی و ئاینەكاندا. تیۆری (هالبارگ) بۆ یادەوەری دەتوانرێت روون بكرێتەوە نەك تەنیا بە سوربوونی لەسەر سروشتی بە كۆمەڵی یادەوەری، بەڵكو بەشێوەیەكی زیاتر دیاریكراو لەسەر بنەمای زمانەوانی بۆ ئەم بەكۆمەڵیەیە E،Wells، 1992). ). لەكاتێكدا نورا ڕوونیدەكاتەوە كە لێرەدا شوێنەكانی یادەوەری هەن، چونكە چیدیكە ناوەندی یادەوەری نین (Memory in culture 2011، 23). بەپێی نۆرا كۆمەڵگەی ئەمرۆ لە قۆناغی گواستنەوەدایە، لەم ماوەیەدا پچڕانێك لە پەیوەندی ژیاندا هەیە و گروپ و نەتەوە دیاریكراوەكان و ناسنامەی رابردوو پێكدەهێنن. بەمجۆرە ئەركی شوێنی یادەوەری وەك جۆرێك لە هەڵگری شوێنی دەستكردی بیرەرەوەی بەكۆمەڵی نیشتیمانییە كە چیتر بوونی نییە (Montano، 2008)

  • 1