ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

هاشم ساڵح بیرمەندو كۆمەڵناسێكی عەرەبییە، لە رۆژنامەی شەرقولئەوسەت بابەتێكی لەژێر عینوانی ململانێی بچووكی نێوان ئەدەب و فكر نووسیبوو، تێیدا باسی ئەو حاڵەتە شازەی كردووە كە شوپنهاوەر غیرەی لە هیگڵ كردووە و بەخیلی پێ بردووە، بۆیە بەتەوسەوە بەكەسێكی ناشیرین ناوی دەبات، ئەمە لەكاتێكدا جگە لەزەمەنی جیاواز و شوێنی جیاوازی ژیان، بەبێ‌ ئەوەی شوپنهاوەر لەگەڵ هیگڵدا لەململانێی فكریدا بووبێت، یان ئەسڵەن جهانی بیركردنەوەیان لەیەكتر نزیك بووبێت و رەخنەیان لەیەكتر هەبووبێت، یان ئەسڵەن لەرووی جوگرافیشەوە نزیك بووبن، ئەمە حاڵەتێكی شازی فەرهەنگییە كە لەسەدەی هەژدە هەبووە، پرسیارەكە ئەوەیە چ فاكتەرێك هەیە دوای سێ‌ سەدە هەمان رەفتار لەلایەن بەناو ئەدیب و رۆشنبیری كوردی، بەنزمترین ئاست دووبارە دەبێتەوە و لاسایی ئەدەبی گەلان بكەنەوە بەبێ‌ رەچاوكردنی زەمەن و ستایلی كاركردنیان كە فكر نییە، جگە لەنووسینی شیعر و بەناو رۆمان؟. 

ئەگەرچی هاشم ساڵح ئەو حاڵەتە بەرەفتاری ژنانی نەزان لەقەڵەم دەدات كە بەرامبەر بەجوانی یەكتری، بەخیلی بەو موڵكیەتە ئیستاتیكییەش دەبەن و شانازی پێوەدەكەن، ئەمە دەڵێین كە ژنان خاوەنی سایكۆلۆژیای تایبەت بەخۆیانن و بابەتەكەش جیاوازی هەیە، بەڵام ئەوەی كە ناوی لێنراوە رەخنەگرتن لەبابەتی یەكتری لەلای نووسەری كورد، نەك هەر بابەتی و زانستی نییە، بگرە فەرهەنگی و رۆشنبیری یش نییە، چونكە دونیای ئەدەبی و رۆشنبیری كوردی، تەژییە لەم رەفتار و ستایلە بەناو رەخنەییەی كە لەبەر بێ‌ بەهایی ناخرێتە سەر كاغەز و تەنها شەفەهییانەن، واتە سەر زارەكیانە كاری پێدەكەن، تێبینییەكە لەوێدا هەستیارە بۆ قسەكردن، ئەم بابەتە هیچ دەرگایەكی نییە بۆ چوونە ژوورەوە و موناقەشەكردن لەسەر ئەم رەفتارە سایكۆلۆژییەی كە رەنگیداوەتەوە بەسەر فەرهەنگەوە، لەهەمان كاتیشدا هیچ دەرچەیەكی فەرهەنگی نییە ئەنجامگیری بەرهەمبێنێ‌ و شیكاری بۆ بكرێت و رەگوڕیشەی مەعزەلەكە بدۆزرێتەوە، چونكە ئەم حاڵەتە بریتییە لە كۆنتاكتی بەناو رۆشنبیر و ئەدیبی كورد كە تەنها یەك پنتە، ئەویش یەكتر بینینی رۆژانە لەسەنتەرێك و قسەكردنە بەجەستە، واتە ململانێكە لەنێو كایەی مەعریفیدا نییە، بەڵكو ستایلێكی كۆمەڵایەتی یە بۆ سەلماندنی بوونی خۆیان بەرامبەر بەیەكتر، ئەویش بە ئامادەبوون لەشوێنی یەكتر بینین، نەك ئامادەبوونێك بە تێكست، بۆیە ئەوەی كە خۆیان ناویان ناوە رەخنە، تەنها یەك رەهەندی هەیە، ئەویش قسەكردنێكی ساكارە لەسەر رەفتاری یەكتر، نەك موناقەشەكردن لەسەر تێكستی یەكتر و نووسینی یەكتر، ئەم فەزا نائاساییە كە دەرهاویشتەی حاڵەتێكی سایكۆلۆژی نیگەتیڤە و نەوەیەكی خوێنەر و یاخی و داهێنەر بەرهەمناهێنێ‌، بەپێچەوانەوە كاریگەری لەسەر شێوەی بەدەستهێنانی بژێوی ژیانیشیان كردووە كە ناچارن لەدژی یەكتر، بەناشەرعی ئەم رەفتارە بكەن بەفاكتەری بەدەستهێنانی بژێوی ژیان. 

ئەو ئەدیب و بەناو رۆشنبیرانەی لەدونیا هەن كە گەرەكیانە كەسایەتی خۆیان بپارێزن، كەسانی خاكی و سادە و لووت بەرزنیین، بەڵكو كەسانی لەخۆبردوون و هەمیشە لەبەردەم رەخنەدا راوەستاون، وەكو چۆن مام هەژاری موكریان لەبارەی وەرگێڕانی چوارینە شیعرییەكانی عومەر خەییام دەڵێ‌ (هەركەسێك داڕووجانم بو بژار دەكات لەنێو برنج و رەخنەم لێدەگرێت، سوپاسی دەكەم)، ئەمە پنتی سەرەكی بەرەوپێشچوونی رۆشنبیری نەتەوە و كۆمەڵگەیە كە قبوڵیەتی رەخنەی لێبگیرێت و هەڵەكانی خۆی چاك بكاتەوە، نەك لەسەر حیسابی ئەوی دیكە و بەخیلی بەیەكتر بردن بەبێ‌ مانایەكی مەعریفی بكرێ‌ بە ستایلی رۆشنبیری رۆژانە. 

ئەدەب شۆڕشێكی سپی مەعریفی یە بەسەر جەهلی كۆمەڵایەتی و كولتووری كۆمەڵگەدا، غیابی ئاكتێكی وەها لەنێو ئەم مەحفەلە كە نموونەی كۆمەڵگەن، بۆشاییەكی درووست كردووە كە دژە شۆڕشەكان زەفەریان بەخەڵك بردووە و گێلیان كردوون، تاكو بەرەیەكی دیكە درووست بكەن چێژ لە خوێندنەوە نەبینێ‌ و دژایەتی كتێب و فەزای كراوە نەكەن، ئەم ستایل و تەرزە لە ئەدیب كە هاوكاری سیناریۆی سیاسی دەسەڵات دەكەن بۆب ێ‌ بەهاكردنی ئەدەب و هونەر، مایەی ئەوەنییە كە رەخنەیان لێبگیرێ‌، بەڵكو پشتگوێ‌ بخرێن و لەلۆكالیزمیەتی كوردیدا، لەنێو لۆكالیزمی گرووپچێتی خۆیان بمێننەوە، ئیدی ئەدەب و ئەدیبی كوردی لەو تەرزە، هەم دەتوانرێ‌ دادگایی ئەدەبی بكرێت، هەم خۆشی دادگایی خۆی دەكات و لەو تێگەیشتنەی شوپنهاوەر تێدەگات كە غیرە و بەخیلی لەدەرەوەی مۆڕاڵی رۆشنبیری یە. 

 

 

  • 1