ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

بنەمای مامەڵەکردن لەگەڵ دیاردەی ئاینیدا

بنەمای هەڵوێست وەرگرتن و مامەڵەکردن لەگەڵ دیاردەی ئاینی لە چیندا، بەردەوامبوونی میتۆدی مارکسیستە سەبارەت بە مامەڵەکردن لەگەڵ دیاردەی ئاین لە کۆمەڵگای مرۆڤایەتیدا، کە پێشتر لە لایەن مارکس و ئینگلز و لینین، ئاماژەی پێکراوە.

بەو پێیەی ناوەڕۆکی مارکسیزم بریتییە لە شۆڕشێکی فەلسەفی کۆمەڵایەتی کە تێڕوانینی خۆی بۆ شیکردنەوەی دیاردە کۆمەڵایەتییەکان بە پەیوەندی دیالکتیکیانەی ئەو دیاردانە لەگەڵ یەکتریدا، و بێ دابڕانی لەیەکتر، دەخاتە ڕوو، و خۆی بە پێچەوانەی فەلسەفەکانی دیکە بە بێ لایەن دانانێت، و کار بۆ گۆڕانکاری کۆمەڵایەتی دەکات، دیاردەی ئاینی لە مێژووی مرۆڤایەتیدا بابەتی توێژینەوەیەکی زانستی و قوڵی هزرمەندە مارکسیستەکان بووە. 

مارکس لە ڕوانگەیەکی ماتریالزمی دیالکتیکییانەوە لە بواری فەلسەفەدا ناوەڕۆکی ئاینی وەک بەشێک لە فەلسەفەی ئایدیالستی پێناسە کردوە. لە بواری ئەرکی کۆمەڵایەتی ئاین کە ڕۆڵی ئەفیونی گەلانی بینیوە، و ئاخ و هەناسەدانی تاکی چەوساوە لە جیهانێکی بێ ڕۆح بووە، ئەوا مارکس لە ڕوانگەی ماتریالزمی مێژووییەوە، ڕۆڵی ئاین، و وەزیفە کۆمەڵایەتییەکەی دەستنیشان کردووە. لەم ڕوانگەیەوە مارکس لە چوارچێوەی مێژووی مرۆڤایەتی و کارتێکردنی کاری مرۆڤ شیکردنەوەی بۆ دیاردەی ئاینی کردووە، و بۆیە ئاماژەی بۆ ئەوە کردووە کە پوختەی بەرژەوەندییە ئاینییەکان کە سەرچاوەیان لە دەقی ئاینی وەرگرتووە، بەرجەستەکراوی بەرژەوەندی ژیان و گوزەرانی باوەڕدارانی ئەو ئاینەیە. بۆیە دەبینین مارکس دژ بە دەسەڵاتی کەنیسە ڕاوەستا کە بە شێوەیەکی مێژوویی دەیان بیرمەندنی وەکو (گالیلۆ و دیکارت و سپینۆزا، و بیکونن وهوبز)ی چەوساندەوە، ئەمە جگە لە کۆمەڵکوژی بزووتنەوەی جووتیاران سەڕەڕای بوونی بزووتنەوەی چاکسازی ئاینی کە مارتن لۆسەر ڕابەڕی بووە. ئەم باکگراوەندە دڕندانەیەی چەوساندنەوە بە بەکارهێنانی ئاین، بوو بە هۆی سەرهەڵدانی بزووتنەوەی دژ بە هزری ئاینی تا گەیشتە چەمکی بێ باوەڕی کە بیرمەندێکی زۆر هەڵگری ئەو بیروبۆچوونە بوون بێ ئەوەی کە هەڵگری بیری سۆشیالیستی بن. هەر ئەم ڕەوشە وای کرد کە جیاوازی نێوان ئاین وەک کەلەپوور و بەشێک لە مێژوو و شارستانی و ڕەوشت و کەلتووری کۆمەڵگا، لەگەڵ ئاینی سیاسی کە سەرچاوەی چەوساندنەوە، و بە مەبەستی لە قاڵبدانی کۆمەڵگا پەیڕەو کرا، بکرێت.

هزری مارکسیزم لە چوارچێوەی یاساکانی دیالکتیک مامەڵەی لەگەڵ بیری ئاینی کرد، و لەلایەکەوە ئاماژەی بەوە کرد کە هەموو ئاین و کەنیسە نوێکان و هەموو ڕێکخراوە ئاینییەکان ئامرازی بۆرژوای کۆنەپەرستە، کە بۆ داکۆکیکردن لە چەوساندنەوە، و گەوجاندنی چینی کرێکار بە کار دەهێنرێـت، لە لایەکی دیکەوە ئینگلز بە بەردەوامی کاروکردەوەی ئەو کەسانەی تاوانبارکردووە کە خۆیان لە سۆشیال دیموکراتەکان بە چەپ و شۆڕشگێڕتر زانیوە، و لە بەرنامەی حزبی کرێکاراندا بانگەشەیان بۆ ڕاگەیاندێکی ڕوونی بێ باوەڕی کردووە، و شەڕیان دژ بە ئاین ڕاگەیاندووە.

لە ساڵی 1874دا ئینگلز کۆمێنتی لەسەر بەیاننامە بەناوبانگەکەی پەناهەندەکانی کۆمۆنەی بلانکییەکان دا، و گوتی: ڕاگەیاندنی جەنگ دژ بە ئاین باشترین شێوازە بۆ نوێکردنەوەی بایەخدان بە ئاین، و ڕێگاگرتن لە پوکانەوە و تەواوبوونی. ئینگلز سەرزەشنتی بلانکییەکانی کرد، چونکە لەوە حاڵی نەبوون کە تەنیا ململانێی چینایەتی چینی کرێکار لە ڕێگای ڕاکێشانی تەواوی توێژەکانی پرۆلیتاریا بۆ چالاکی کۆمەڵایەتی شۆڕشگێڕانە و هۆشیارانە دەتوانێت جەماوەری چەوساوە لە گڕی ئاین ڕزگار بکات، لە کاتێکدا ڕاگەیاندنی جەنگ دژ بە ئاین وەک ئەرکێکی سیاسییانەی حزبی کرێکاران، بە تەواوی بازرگانی کردنە بە ڕستەی ئەنارشیستی. 

لە وتارێکی لینین بە ناونیشانی هەڵوێستی حزبی کرێکاران لە ئاین، ئاماژە بۆ قوڵترین ڕەگی ئاین دەکات کە خۆی لە بارودۆخی ناهەمواری کۆمەڵایەتییانەی جەماوەری کرێکاران بەرجەستە دەبێت، و نەبوونی توانای تەواوی بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی هێزە نابینایەکانی سەرمایەداری کە هەموو ڕۆژ و هەموو کاتژمێرێک کارگەری ئاسایی دووچاری دژواترین گرفت و ئازاری وەحشیگەریانە دەکەنەوە، کە بە هەزاران جار دژواترە لەوەی بە هۆی ڕووداوی ناکاو وەکە شەڕ و بومەلەرزە .. هتد، پێوەی ئاڵوودە دەبن. بۆیە پێی وابووە کە پێویستە سەرچاوەی باوەڕ و ئاین لە ناو جەماوەردا بە شێوەیەکی ماتریالیست شیبکرێتەوە، و ناکرێ تەنیا بە پڕوپاگەندەی ئایدیۆلۆژییانەی ڕاستەوخۆ، ئەم کارە ئەنجام بدرێت، یان ئەم بابەتە تەنیا لە پڕوپاگەندەدا بچووک بکرێتەوە. بۆیە ئەم بابەتە پەیوەندی بە پراکتیکی بەرچاوی بزووتنەوەی چینی کرێکارەوە هەیە کە مەبەستی نەهێشتنی ڕەگە کۆمەڵایەتییەکانی بەکارهێنانی ئاینە بۆ چەوساندنەوە.

ئەم ڕوانگە مارکسیستانە وەک هێڵی گشتی سەبارەت بە هەڵوێست لە بیروباوەڕی ئاینی بنەمای هەڵوێستی حزبی شیوعی چین بووە. گومانیش لەوەدا نییە کە سەرجەم ناکۆکی و ململانێیەکان لە کاروانی حەفتا ساڵەی ئەزموونی پەرەسەندنی بنیاتنانی سۆشیالیستی لە چیندا، کارتێکردنی خۆی لەسەر بابەتی مامەڵەکردن لەگەڵ دیاردەی ئاینی لەو وڵاتەدا، جێهێشتووە.

چین وڵاتێکی فرە نەتەوە و ئاینە بە جۆرێک ئەو ئاینانە بەشێک لە هزری ترادسیۆنی و کەلتووری چین بووە. لەم بوارەدا زیاتر لە چوار سەدە پێش زایین بیروبۆچوونی کونفۆشیۆس وەک نەریتی ڕەوشتی لە مێژووی چیندا بڵاو بۆتەوە، و جگە لەمەش ئاینی تاوی لە کەلتوور و بیروبۆچوونی نەریتی چین بڵاوبۆتەوە، و لە سەدەی شەشەمی پێش زایندا ئاینی بودی لە چیندا بڵاوبۆوە. هەڵبەتە کۆنفۆشیۆسی دەچێتە خانەی فەلسەفەوە، بەڵام جگەلە ئاینی بودی و ئاینی تاوی، ئاینی ئیسلام و کرستیانی کاسۆلیک و ئەرسۆدۆکس لە چین هەن. ئامارێکی ڕۆژنامەی گەلی چینی ئاماژە بۆ زیاتر لە سەد ملیۆن کەس دەکات کە باوەڕیان بە ئاین هەیە و لەو وڵاتەدا زیاتر لە سەد هەزار شوێنی ئاینی هەن.

دوای سەرکەوتنی شۆڕش و دامەزراندنی چینی نوی، حکوومەت سیاسەتی ڕێزگرتن لە ئاین و پاراستنی بیروبۆچوونی ئاینی تاک، وەک بنەمایەک و مافێکی سەرەکی هاووڵاتی، دەستنیشان کرد.

مادەی پێنجەم لە "نەخشەی هاوبەش" کە لە یەکەمین کۆنگرەی نیشتمانی گفتۆگۆی سیاسی لە 29ی ئەیلوولی 1949 بڕیاردرا، ئاماژە دەکات کە هاووڵاتییانی کۆماری چینی میللی مافی ئازادی ئیعتقادی ئاینییان هەیە. لە دەستووری کۆماری چینی میللی کە لە ساڵی 1954 بڕیاردرا، دووبارە ئاماژە بەو ئازادییە کرایەوە. لە ماوەی ساڵانی "شۆڕشی ڕۆشنبیری" و بەهۆی هەژموونی توندی بیری چەپگەرایی ئەو کاتە، کەموکوڕی لە پەیڕەوکردنی ئەو سیاسەتە و پاراستنی ئازادی پراکتیزەکردنی بیری ئاینی، ڕوویدا. بەڵام هەر دوای کۆتاپێهێنانی ئەو قۆناغە سەرلەنوێ جەخت لەسەر ئازادییەکان لە بواری پەیڕەوکردنی ئاین کرایەوە، و ئەوە بوو دەستووری هەموارکراوی ساڵی 1982 ئاماژەی کرد کە ئازادی ئیعتقادی ئاینی مافی هەر هاووڵاتییەکی چینە، و هەر هاووڵاتییەک لە ئیعتقادی ئاینی خۆی ئازادە، و دەوڵەت ڕێوڕەسمە ئاینییە ئاساییەکان دەپارێزێت.

لە کانوونی دووەمی ساڵی 1992 حکوومەتی چین ڕێنمایی بەڕێوەبردنی شوێنی ڕێوڕەسمی ئاینی، بڕیار دا، و لە شوباتی هەمان ساڵدا حکوومەت ڕێنمایی بەڕێوەبردنی ڕێوڕەسمی ئاینی خەڵکی بیانی لە کۆماری چینی میللی بڕیار دا، کە تیایدا ڕێز لە ئازادی بیروبۆچوونی ئاینی نیشتەجێبووە بیانییەکان، دەگرێت، و جەخت لەسەر پاراستنی پەیوەندی دۆستایەتی و ئاڵوگۆڕکردنی چالاکی کەلتووری و زانستی بیانییەکان لە بواری ئاینیدا لەگەڵ ناوەندە ئاینییە چینییەکاندا، دەکاتەوە. 

کرۆکی سیاسەتی ئاینی لە چیندا بریتییە لەم خاڵانەی خوارەوە:

یەک/ هەر هاووڵاتییەک ئازادە کە باوەڕی بە ئاینێک هەبێت، یان بێ باوەڕ بێت، و بە هێچ شێوەیەک ماوە نادرێت کە دامەزراوەیەکی دەوڵەت، یان ڕێکخراوێکی کۆمەڵگا، یان هەر کەسێک، هاووڵاتییەک ناچار بکات کە باوەڕی بە ئاینێک بهێنێت، یان بێ باوەڕ بێت. نابێ هیچ جیاکارییەک لە نێوان هاووڵاتییەکی باوەڕدار بە ئاین لەگەڵ هاووڵاتییەکی بێ باوەڕ بکرێت.

دوو/ دەوڵەت سەرجەم ڕێوڕەسمی ئاینی ئاسایی دەپارێزێت، بە مەرجێک لە چوارچێوەی دەستووری وڵات و یاسا و سیاسەتی گشتیدا، ئەنجام بدرێت. لە هەمان کاتدا دەبێ هەر هاووڵاتییەک لە کاتی ئەنجامدانی ڕێوڕەسمی ئاینی پابەندی دەستوور و یاسا بێت.

سێ/ پەیڕەکردنی پرەنسیپی جیاکردنەوەی سیاسەت لە ئاین، واتە جیاکردنەوەی ئاین لە دەسەڵاتەکانی دەوڵەت. بەپێی ئەم پرەنسیپە نابێت ئاین دەست لە بەڕێوەبردنی دەوڵەت و یاسا و خوێندن، و هاوسەری و پەروەردە، وەربدات، و بە هەمان شێوە نابێ دەسەڵاتەکانی دەوڵەت دەست لە کاروبارە ناوخۆییەکانی ئاین وەربدەن، و لەم بوارەشدا نابێ بڕیار دەرکەن یان قەدەغەی ئاینێکی دیاریکراو بکەن.

چوارەم/ یەکسانی نێوان ئاینەکان، و هیچ ئاینێک لە وڵاتدا حوکمڕان نییە، و حکوومەت بە چاوی یەکسان تەماشا و مامەڵە لەگەڵ سەرجەم ئاینەکان دەکات بێ گوێدانە ئەوەی ژمارەی باوەڕداران بۆ ئاینێک لەوەی دیکە زیاترە.

پێنجەم/ ڕێگزگرتنی دوو لایەنەی نێوان باوەڕداران، و بێ باوەڕان بە خودا و بە ئاینەکان. بۆیە نابێ کەسێکی بێ باوەڕ بچێتە پەرستگایەکی ڕێوشوێنی ئاینی، و بانگەشە بۆ بێ باوەڕی بە ئاین و خودا بکات، و یان بچێتە نێو گفتوگۆ سەبارەت بە باوەڕبوون و بێ باوەڕی. بەهەمان شێوە نابێ کەسانێکی باوەڕدار یان ڕێکخراوێکی ئاینی لە دەرەوەی شوێنی ئەنجامدانی ڕێوڕەسمی ئاینی، بانگەشە بۆ ئاین و یەزدان بکات.

شەشەم/ هەر گرووپێکی ئاینی یان ئەوانەی ئەرکی ئاینی جێبەجێدەکەن، نابێ کۆمەک لە هێزێکی بیانیی دەرەوەی وڵات وەربگرن، و لە هەمان کاتدا دەکرێ ناوەندە ئاینییە چینییەکان پەیوەندی و هاوکاری لەگەڵ پیاوانی ئاینی و ڕێکخراوی ئاینی لە نێو وڵاتی چین و وڵاتانی جیهاندا، لەسەر بنەمای ڕێزگرتنی بەرانبەر و دۆستایەتی، و لەیەکتر حاڵیبوون، بکەن.

شی جین بینگ کە جگە لەوەی ئەمینداری گشتی حزبی شیوعی و سەرۆکی دەوڵەتی چینە، تیۆریستێکی بەتوانایە، لە کۆنگرەی نیشتمانی کاری ئاینی کە لە 22ی نیسانی 2016 بەستراوە، ئاماژە بۆ پرسی ئاین دەکات وەک بابەتێکی سەرەکی کە لە چوارچێوەی حوکمڕانی باشی وڵات و دەوڵەتداری، و بەڕێوەبردنی کارەکاندا، کە پێویستە بە ڕێکوپێکی چارەسەر بکرێت، و ئەو بابەتەش بە بەشێکی گرنگی کاری حزب و دەوڵەت و بنیاتنانی سۆشیالیستی بە تایبەتمەندی چینی، دادەنێت.

لە ئاخافتنی ئەودا هاتووە کە بابەتی مامەڵەکردن لەگەڵ پرسی ئاینی ڕاستەخۆ پەیوەندی بە حزب و جەماوەری گەل، و گونجاوی و تەبایی کۆمەڵایەتی و هاوکاری نێوان نەتەوەکانەوە هەیە. بە هەمان شێوە ئەم پرسە وابەستە بە ئاسایشی نیشتمانی، و یەکێتی وڵات. بۆیە پێی وایە کە گرنگە سیاسەتی حزب سەبارەت بە کاری ئاینی بە شێوەیەکی باش جێبەجێ بکرێت، و پەیوەندی نێوان ناوەندە ئاینییەکان و حزب پتەو بکرێت، و ڕێوڕەسمی ئاینی بە ڕوونی و بە پێی یاسا ئەنجام بدرێت، و گرنگە ئازادی بیروبۆچوونی ئاینی بپارێزرێت، و پشت بە توانا زاتییەکان ببەسترێت، و کار بۆ گونجاندن نێوان ئاین و کۆمەڵگای سۆشیالیستی بە شێوەیەکی پۆزەتیڤانە ئەنجام بدرێت.

بۆ جێبەجێکردنی ئەم سیاستە شی جین بینگ جەخت لەسەر پەیڕەکردنی تێڕوانینی مارکسیستانە بۆ ئاین، و لە بەرچاوگرتنی وەزعی وڵات، و واقیعی ئاینی تیایدا، دەکاتەوە.

بۆ ئەم مەبەستە لای گرنگە کە سیاسەتی ئازادی لە بیروبۆچوون لەگەڵ باوەڕداران و بێ باوەڕان، پەیڕەو بکرێت، و کار بکرێ کە ئاراستەی جەماوەری باوەڕدار بۆ خۆشەویستی نیشتمانی دایک و گەل، و پاراستنی یەکێتی خاکی نیشتمان، و خزمەتکردنی بەرژەوەندی باڵای نیشتمان، و بنیاتنانی سۆشیالیستی بە تایبەتمەندی چینی بکرێت. ئەمەش وا پێویست دەکات کە بابەتی ئازادی لە پەیڕەوکردنی ڕێوڕەسمی ئاینی، و سیاسەتی ئاینی لە وڵاتدا پابەند بە نەریت و بەها گەوهەرییەکانی سۆشیالیستی، و بە مەزن ڕاگرتنی کەلتووری چین، و کارکردن بۆ بەیەکەوەژیان و ئاوێتەبوونی سەرجەم ئاین و ئاینزاکان بێت.

لە سەرجەم ئەم خاڵانەی کە سەبارەت بە سیاسەتی ئاینی لە چیندا خرانە ڕوو، دەردەکەوێت کە ئەم سیاسەتە لە چەمکی بنیاتنانی سۆشیالیستی بە تایبەتمەندی چینی لە سەردەمی هاوچەرخدا کە بابەتی سەرەکی نۆزدەهەمین کۆنگرەی حزبی شیوعی چینە، جیا ناکرێتەوە. بۆیە ناکرێ ئەم سیاسەت بە داماڵینی لە کارکردن بۆ گەشەپێدان و نەهێشتنی هەژاری و توێژی پەراوێزخراو، و فراوانکردنی دیموکراسی سۆشیالیستی، و کۆمەڵگای خۆشگوزەران، و چەسپاندنی نەریت و بەهاکانی سۆشیالیستی، و سەرجەم ڕەهەندەکانی سیاسەتی چاکسازی و کرانەوە، و نوێخوازی سۆشیالیستی، و ئەنجامدانی خەونی چین لە جێبەجێکردنی ڕابوون و گەشەسەندن و هەستانەوەی گەلی چین، تەماشا بکرێت.

هەر لەم بوارەشدا ڕۆڵی ڕێکخستەکانی حزب و کاریگەریان لە نێو کۆمەڵگا و پێشکەشکردنی نموونە لە کار و بنیاتنانی کۆمەڵگا، و خزمەتکردنی جەماوەر، بنەمایەکی سەرەکییە بۆ جێبەجێکردنی سیاسەتی مامەڵەکردن لەگەڵ دیاردەی ئاینیدا.

 

  • 1