ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

ئامادەكردنی بە دەستكارییەوە: بابێ رامان

وەرگێڕانی لە عەرەبییەوە: رابەر رەشید

بنەچەی كورد لە قرغیزستان دەگەڕێتەوە بۆ كوردانی باكووری كوردستان، دوای جەنگی یەكەمی جیهانی لە ساڵی 1918 روویان لەم وڵاتە كردووە، بە تایبەتی دوای داخستنی سنووری نێوان هەردوو دەوڵەتی توركیاو یەكێتی سۆڤیەتی پێشوو، لە شاخەكانی قەفقاس‌و كوردستانی سوور ژیاون، كە (لە نێوان ئازربایجان، گورجستان، ئەرمینیا) دابەش بوون، دوای چەند ساڵێك لە نەمانی (كوردستانی سوور)یش لە ساڵی 1930 راگواستنی زۆرەملێی كوردان لە قەفقاسەوە بۆ ئاسیای ناوەڕاست لە نێویشیاندا قرغیزستان دەستی پێكرد، بەمەش ئەندامانی یەك خێزان لە یەكتری جوداكرانەوەو شوێنی یەكترییان نەدەزانی، بە جۆرێك كە هەتا دوای ماوەیەكی دوورودرێژ ئینجا هەواڵی خزم‌و كەسوكاری خۆیان زانی.

هۆی راگواستنی زۆرەملێی كوردان:

یەكەم راگواستنی زۆرەملێ بۆ قرغیزستان لە ساڵی 1937 دەستی پێكرد، دووەمین راگواستنی زۆرەملێش لە ساڵی 1944 روویدا، واتە ساڵێك بەر لە كۆتایی هاتنی جەنگی دووەمی جیهانی، هۆی ئەم راگواستنەش دەگەڕێتەوە بۆ هۆكاری باوەڕ پێنەكراو، لەوانەش تۆمەتباركردنی كوردان لە لایەن دەسەڵاتدارانی یەكێتی سۆڤیەتی ئەو كاتە (ستالین) بەوەی كورد سیخوڕی بۆ ئەڵمانەكان دەكەن، هەندێكیش دەڵێن بە هۆی نزیكییان بووە لە سنووری توركیاوە، ئەمەش مەترسی دەخاتە سەر ئاسایشی یەكێتی سۆڤیەت. هەندێكیتریش پێیانوایە هۆكاری سەرەكی راگواستنی زۆرەملێی كوردان بۆ ئاسیای ناوەڕاست لە كاتی جەنگی دووەمی جیهان بۆ چەندین هۆكار دەگەڕێتەوە، لەوانەش: بنەچەی كورد ئارییەو ئەڵمانەكانیش هەر ئارین، بۆیە بەم هۆیەوە ستالین رقی لە كورد هەڵگرت، (شكری خدۆ)ش لەمبارەیەوە دەڵێت: رووسەكان هەر كەسێكیان بە كورد بزانیبوایە بەوانبوایە لەناوی ببەن، هۆی دووەمیش كە گرنگترینیانە، دڵداری دایكی (ستالین) كورد بوو و ناوی (شێركۆ) بوو، تا ئێستاش گۆڕی ئەو شێركۆیە لە تەنیشت گۆڕی دایكی ستالینەوەیە، هۆیەكی دیكەش هەیە، گوایە سەركردەی ئازەری (باقیرۆف) بە هۆی سۆزداری لەگەڵ تورك رقی لە كورد دەبۆوە –توركەكانەوە ئازەرییەكان یەك بنەچەیان هەیە-، ئەو باقیرۆفە هەواڵی ناڕاستی لە سەر كورد بۆ ستالین دەناردو هەوڵی دەركردنیانی لە قەفقاسی كوردستانی سوورو سڕینەوەیان لە سەر نەخشەی یەكێتی سۆڤیەت دەدا.

هەندێك كوردیتر دوای جەنگی یەكەمی جیهانی لە كورستانی توركیاوە روویان لە یەكێتی سۆڤیەت كرد، زۆرینەی كوردانی قرغیزستان دەڵێن رەچەڵەك‌و شوێنی ئێمە دەگەڕێتەوە بۆ شاری (وان) كە ئێستا لە باكووری كوردستانی سەر بە توركیایە، كە بە هۆی زوڵم‌و ستەمی توركانەوە روویان لە قەفقاس كرد‌و بە دوای سەقامگیری‌و ئاسایشدا گەڕاون، بەڵام لەم وڵاتە تازەیەش تووشی ستەمی زۆرو زیان‌و چەوسانەوەی بەردەوامی رژێمی سۆڤیەتی سەردەمی ستالین بوون، ئەم هۆیانەی سەرەوەن، وایان لە كورد كردووە روو لە قیرغیزستان بكەن.

ژمارەیان:

لە ئێستادا ژمارەی كوردانی قرغیزستان لە نێوان (25-30) هەزار كەس دەبن، زیاتر لە بەشكیكی پایتەخت‌و جەلال ئابادو ئۆش‌و تەلاس‌و ئیسكۆڵ نیشتەجێن. لەم خێڵ‌و تیرانەوە سەرچاوەیان گرتووە: برۆكە، جەلالییەكان، مرتەفە، سەیدا. لە زۆربەی كایەو بوارو پیشەكاندا كار دەكەن، هەروەها لە كشتوكاڵ‌و تەندروستی‌و لە دامەزراوە حكومییەكانیش، بە تایبەتی لە بواری پۆلیس‌و فێركردندا.

دابونەریتە كۆمەڵایەتییەكانیان:

خوانی كوردانی قرغیزستان لە خواردەمەنییەكانی (غرار) كە لە برنج‌و ماست‌و سەوزەوات دروست دەكرێت، هەروەها خواردەمەنی (خۆشلامە) كە بریتییە لە گۆشتی چەوری باش برژاو و پیازو پەتاتەی بەسەردا دەكەن، بێ ئەوەی تێكیبدەن‌و بیجوولێنن، پاشان سەوزەواتی دەكەنە سەر، هەروەها جۆری دیكەی خواردەمەنیی كورد هەن، وەكو: دۆڵمە، جیك، منخال.

سەبارەت بە هاوسەرگیریش لای كوردانی قرغیزستان، لەو نەریتە كۆنە توندە دەربازیان بووە كە جاران هەیانبوو، بریتی بوو لەوەی كوڕو كچەكە یەكترییان نەدەبینی هەتا كاتی مارەبڕین، هاوسەرگیریش بە خوێندنەوەی سورەتی فاتیحە دەستی پێ دەكرد، دواتر دایك و باوكی كوڕەكەو خزمانی زاوا دەچوونە ماڵی بووكەكەو داوای كچەكەیان دەكرد، ئەگەر رازیبوونایە هەر لەوێ زێڕیان پێشكەش دەكرد‌و جارێكی دیكەش فاتیحە دەخوێندراو كرداری مارەكردن دەستی پێ دەكردو بە ئامادەبوونی حزمانی بووك‌و زاوا ئاهەنگ لە ماڵی باوكی بووكەكە ساز دەكراو خزمانی زاوا دیارییان پێشكەش بووكە دەكرد. پاشان كاتی ئاهەنگی گواستنەوە دیاری دەكراو ئاهەنگ دەگێڕدرا، خۆ ئەگەر رووداوێكی نەخوازراویش رووی بدابوایە، لەوانەبوو بۆ ماوەی ساڵێك یان زیاتر ئاهەنگی بووك گواستنەوەكە دوابخرابوایە.

بەڵام سەبارەت بە مەراسیمی مردن، ئەوا بە پێی شەریعەتی ئیسلامی بەڕێوە دەچێت، جا مردووەكە پیاو یان ژن، گەنج یان پیر بێت، لە نەریتە كۆنەكانیان دوای ناشتنی مردووەكە بۆ ماوەی چل رۆژ ریشیان نەدەتاشی‌و جلوبەرگی رەشیان دەپۆشی، گوێیشیان لە میوزیكیش نەدەگرت، بۆ ماوەی ساڵێكیش ئاهەنگ‌و شایی‌و زەماوەندیان قەدەغە دەكرد، بەڵام ئێستا بەشێك لەو نەریتانە گۆڕاون، دوای حەوت رۆژ لە ناشتنی مردووەكەیان هەر كەسەو ئازاد دەبێت‌و دەتوانن گوێ لە موزیك بگرن‌و ئاهەنگ‌و زەماوەندیش ساز بكەن، بەڵام خاوەنی مردووەكە بۆ ماوەیەكی زۆر بە خەمباری دەمێنێتەوە.

سەبارەت بە ئاهەنگی لەدایكبوونیش، شێ× رەمەزان‌و محەمەدوفیچ سەیدۆف، سەرۆكی كۆمەڵەی كوردانی قرغیزستان دەڵێت: ئەم نەریتانە لە گەلی رووسیاوە فێربوون، بە تایبەتیش لەم ماوەیەی دواییدا، زۆرینەی كوردانی قرغیزستان ئاهەگی لە دایكبوونیان لە چێشتخانەكان ئەنجام دەدەن‌و زیاتر لە پێنج هەزار دۆلار خەرج دەكەن، تا ئێستاش كوردانی ئەو وڵاتە ئاهەنگی خەتەنەكردنی كوڕان دەگێڕن‌و لە هەموو لایەكەوە بانگهێشتی خەڵكی دەكەن، وەك ئەوەی ئاهەنگی هاوسەرگیری بێت.

چالاكییە رۆشنبیرییەكان:

كوردانی قرغیزستان بەشدارییان لە فیدراسیۆنی كوردی لە یەكێتی سۆڤیەتی پێشوودا دەكرد كە بابایف محەمەد سلۆ لە ساڵی 1988 دایمەزراندبوو. نوێنەری كوردانی قرغیزستان بەڕێز شێخ رەمەزان محەمەدۆڤیچ سەیدۆف بوو، دوای هەڵوەشاندنەوەی یەكێتی سۆڤیەت، فیدراسیۆنی ناوبراویش هەڵوەشایەوە. بەڵام كوردانی ئەوێ بۆ خۆیان فیدراسیۆنێكی تایبەتیان بە بڕیاری كۆشكی كۆماری بە ناوی (جڤات) دامەزراندو لە لایەن بەڕێز سەلاح قاسم لە ساڵی 1993 تاكو 2002 سەرپەرشتی دەكراو بەشدارییان لە ئاهەنگەكانی نەورۆزو هەندێك ئاهەنگی نیشتیمانی‌و نەتەوەییتر دەكرد.

دوای ئەوەش لە ساڵی 2002وە بە شێوەیەكی دیموكراتی شێخ رەمەزان محەمەد سەیدۆف سەرۆكایەتی دەكرد، دواتر ناوی فیدراسیۆنەكە لە (جڤات)ەوە گۆڕا بۆ (میدیە) بە هۆی نەبوونی چالاكیی شیاو بۆ ئەو ناوە، دەستیشیان بە چالاكیی نوێ كردو تیپێكی سەمایان بە ناوی (میدیە) دامەزراند، كە لە شەش كوڕو شەش كچ پێكدەهات، جێگەی رەزامەندی‌و سەرسامیی هەموان بوون، بەشدارییان لە سەرجەم بۆنەو ئاهەنگە نیشتیمانی‌و نەتەوەییەكانی قرغیزستان دەكرد، خەڵاتی باشترین سەمای فۆلكلۆرییان لە ساڵی 2003 دامەزراند، هەروەها تیپێكی میوزیكیشیان دامەزراندو بەشدارییان لە بۆنەو ئاهەنگە جیاوازەكاندا دەكرد. هەروەها مۆڵەتی فەرمیشیان لە حكومەتی قرغیزستان وەرگرت‌و كاریان لە سەر خوێندنی قوتابییانی كورد كرد بە زمانی كوردی لە قوتابخانەكانیان. خولی فێركردنی زمانی كوردیش دەستی پێكرد‌و فیدراسیۆنەكە بەشدارییان لەو بەرنامانەدا كرد كە لە ئێزگەی نیشتیمانی بە ناوی رادیۆی میدیا بە زمانی كوردی پەخش دەكرا. بەرنامەیەكی هەفتانەشیان بۆ ماوەی 30 خولەك هەیە، ئەمە هەر لە ساڵی 2002وە هەیە تا ئێستا، لە ساڵی (2000)یشەوە تا ئێستا چوار فیلمی دیكۆمێنتاری لە سەر كورد لە تەلەفزیۆنی قرغیزستان پێشكەش كراوە. هەروەها شوێنێكی تایبەتیان لە مۆزەخانەی نیشتیمانی قرغیزستان لە ساڵی 2003 بە ناوی (شوێنی فۆلكلۆری كوردی) بۆ تەرخان كراوە، كوردیش لەو ساڵەوە لەم مۆزەخانەیەدا بوونەتە ئەندام.

لە ساڵی 2004 نوێنەری هەرێمی كوردستان بەڕێز (خۆشەوی مەلا ئیبراهیم بابەكر) لە رووسیاو وڵاتانی سەربەخۆ بەشداری كردووەو لەگەڵ ئەندامانی كۆمەڵەی ناوبراو و ئەندامانی پەرلەمانی قرغیزستان گفتوگۆیان كردو پرۆتۆكۆلی دۆستایەتی‌و هاریكارییان لە نێوان هەردوو حكومەتی كوردستان‌و قرغیزستان بەست. لە رۆژی 3/11/2004یش ئاڵای كوردستان لە سەر "كۆمەڵەی دۆستایەتیی گەلان" لە بەشكیكی پایتەخت هەڵكراو ئاڵای كوردستانیش لە نێوان ئاڵای گەلاندا شەكایەوەو زنجیرەی ژمارە 48ی پێدرا، رۆڵەكانی كوردیش لە گوندە دوورەكانەوە هاتن، تاكو وێنەو گرتەی یادگاری لە ژێر ئاڵای كوردستاندا بگرن. لە ساڵی 2004 شێخ رەمەزان بە پاڵپشتیی حكومەتی قرغیزستان سەردانی هەرێمی كوردستانی كرد، قرغیزییەكان ویستیان بەم سەردانەی شێخ رەمەزان، پەیوەندیی ئابووری‌و سیاسی لەگەڵ ئەم هەرێمە نوێیەدا بكەنەوە، ئەمەشیان خستە بەردەستی سەرۆككوەزیرانی حكومەتی هەرێمی كوردستانی ئەو كاتە (نێچیرڤان بارزانی)، بارزانیش پێشوازیی گەرمی لە شاندی مێوان كردو رەزامەندیی خۆی لە سەر كردنەوەی پەیوەندیی نێوان هەردوولا دەربڕی‌و كردنەوەی نووسینگەیەك‌و دامەزراندنی پەیوەندی لەگەڵیان‌و گۆڕینەوەی بازرگانیش.

خەباتی سیاسی:

كوردانی قرغیزستان هەتا لە ناوی (كەی جی جی- هەواڵگری سۆڤیەتی) دەترسان، هەتا نەیاندەوێرا داوای فێربوونیش بكەن‌و وەكو نەتەوەكانیتر بخوێنن، زۆرینەی كوردانی ئەوێ خەریكی شوانكارەیی‌و ئاژەڵ بەخێوكردن بوون، ئەو كاتە تاكە كەسێكیشیان خاوەن بڕوانامەی زانكۆیی نەبوو، ژمارەیەكی كەمیان خاوەن بڕوانامەی خوێندنی ناوەندی بوون، تا كەسێك بە ناوی (بابایف محەمەد سلۆ) پەیدابوو و پرسی كوردی جوولاندو لاوانی بۆ داواكردنی كوردستانی سوور هاندا، كاتێكیش داوای كوردستانی سووریان كرد، هەندێكیان كەوتنە بەر ئازارو ئەشكەنجەو دەستگیركردن، بەڵام دواتر هەندێك مافیان پێدرا، وەكو وەرگرتنی قوتابیانی كورد لە زانكۆكان، تا ساڵی هەشتاكان بارودۆخی كوردانی ئەوێ باشتر بوو، بەڵام دواتر هەڵوەشاندنەوەی یەكێتی سۆڤیەتی لە ساڵی 1990 بەسەردا هات. كوردانی ئەوێ سێ خۆپیشاندانی ئاشتیانەیان لە سەردەمی سەرۆك میخائیل گۆرپاشۆف ئەنجامدا، ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ رۆڵی (بابایف محەمەد سلۆ) كە كوردانی سەرانسەری یەكێتی سۆڤیەتی پێشووی كۆكردەوەو داوای لێكردن روو بكەنە مۆسكۆو داوای گەڕاندنەوەی (كوردستانی سوور) بكەن. بەشداربووان لە مۆسكۆ كۆبوونەوە، محەمەد سلۆ بابایف پێیوتن: پێویستە چیتر لە كەی جی جی نەترسین‌و داوای كوردستانی سوور بكەینەوە، هەتا ئەگەر گیانی خۆیشمان بكەینە قوربانی ئەم داخوازییە. لەو كاتەدا (كەی جی جی) لێكۆڵینەوەیەكی لەگەڵ (محەمەد سلۆ)دا كرد‌و لێیان پرسی بۆچی داوای كورستانی سوور دەكەنەوە؟ لە وەڵامدا محەمەد سلۆ پێیوتبوون: ئێمە یەك هەڵبژاردەمان هەیە، یان كوردستانی سوور، یان هەموو كورد دەكوژن‌و ماڵەكانیان دەسووتێنن، ئێمە لەگەڵ دراوسێ ئەرمەنییەكانمان ماندووبووین، هەر شتێك دەكەین، ئەوان پێمان دەڵێن ئێوە كێن؟ لە كوێوە هاتوون؟، ئێمەش دەمانەوێت بیسەلمێنین كە ئێمە كێین‌و ئەم زەوییەش هی كوردە، سەرۆكی پێشووی سۆڤیەتیش (لینین) ئەم حكومەتەی دامەزراند، دە بڵێن ئێوە بەرهەڵستكاریی لینین دەكەن؟ پاشان بڕیاریان دا لەگەڵ كۆمیتەی ناوەندیی حزب كۆببنەوە، ئەو كاتە (یۆفگینی بریماكۆف) بەرپرس بو

و، كاتێك بریماكۆف هاتە ناو هۆڵەكەوەو وتی: ئەی كوردەكان چیتان دەوێت؟ (بابایف محەمەد سلۆ) هاواری كردو یەخەی گرت‌و هێندەی نەمابوو لێیبدات‌و پێیوت: تۆ دوژمنی كوردیت، نامەوێ لەگەڵ تۆدا گفتوگۆ بكەم، لە هۆڵەكە دەریكرد، هەمووان پێیانوابوو لە سێدارەی دەدەن، بەڵام وەڵامی دانەوەو وتی: با لە سێدارەم بدەن باشترە لەوەی لە سایەی ئەم رژێمەدا بژیم، تا مردن داوای كوردستانی سوور دەكەین.

دوای ئەم دیدارە زۆر شت روویاندا، بەڵام هەڵوەشاندنەوەی یەكێتی سۆڤیەت لە ساڵی 1990، بۆ جاری دووەم رێگەی لە هێنانەدیی خەونی كورد بە (كوردستانی سوور)ەوە گرت‌و ئەو هەموو هەوڵ‌و كۆششە بە با چوو.

سەرچاوە: بە دەستكارییەوە لە توێژینەوەیەكی هەمەلایەنەی توێژەر محەمەد عەلی سوێرەكی لەلایەن (باڤێ رامان)ەوە وەرگیراوە.

  • 1