ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

 

بەشداریم بە ووتارێك لە دۆسیەی " چەپی جیهانی" کە لە ڕۆژنامەی کوردستانی نوێ، ڕۆژی ٢١ی ٨ ی ٢٠١٩ بلاوکرایەوە..

پەیڤێک

ماوەی دوو سەد ساڵێک دەبێت،چەپ وەکو بزووتنەوەیەکی سیاسی و کۆمەڵایەتی هاتۆتە ناو مێژوویی سیاسی گەلانی جیهانەوە، بەتایبەتی لە ئەوروپا، هەمیشە هێزە چەپ و سۆسیالیستەکان رۆڵی بەرچاویان لە ژیانی سیاسی و ئابووریی و کۆمەڵایەتی و فەرهەنگیدا هەبووە. بەڵام لە ماوەی چەند ساڵی پێشوودا زۆرێک لە چاودێرانی سیاسیی پێیان وایە، لە ئێستادا هێزە چەپ و سۆسیالیستەکان، لەبەرامبەر هێزە راستڕەوەکاندا، بەرەو کشانەوە هەنگاو دەنێن.

کوردستانی نوێ

 

كردنەوەی تەوەرێكی تایبەت لەبارەی رۆڵی چەپ بابەتێكی گرنگ و جێگای دەستخۆشییە لەم كاتەدا .

سەرەتا رەنگە زۆر لەگەڵ ئەو پرسیارە كۆك نەبم لەو روانگەیەی بەتەنها دابەزینی چەند كورسییەكی كەمی چەپەكان لە هەڵبژاردنی ئەم ساڵی پەرلەمانی ئەوروپا نابێتە ئاماژە و پێوەری داكشانی رۆڵی چەپ لەسەر ئاستی وڵاتانی ئەوروپا. هاوكات مەسەلەی رۆڵ و گرنگی ئەم یەكێتیەش لەمڕۆدا بابەتێكە جێگای مشتومڕە لە روانگەی فكری چەپەوە.

پێش ئەوەش دەبێت لە بارەی خودی بابەتی هەڵبژاردن و دیموكراسی بەم فۆرمەی فەرزكراوە بوەستین، بەوەی ئایا دیموكراسی لە دیدی چەپێكی ماركسی دەبێت چی بێت؟ بەمانایەكی تر چوارچێوەی ململانێیەكە پێویستی بەداڕشتنەوە و دەستكاریكردن هەیە پێش ئەوەی بیكەینە پێوەر بۆ هەڵكشان یا داكشانی هێزەچەپەكان.

بە دیدێكی ماركسیانە ناكرێت مافی مرۆڤ تەنها لە مافی سیاسیدا كورتبكرێتەوە، چونكە مافێكی شكڵییە و تەنها چوارچێوەیەكە بۆ بەرژەوەندی سەرمایەدارەكان. وەك لە مێژووی نزیكەی دووسەدەی سیاسی رابردووی سەرمایەداری ئەوەی بەروونی یەكلایی بۆتەوە .

لەمرۆدا لە هەمووكات زیاتر سیستەمی سەرمایەداری رووبەرووی قەیران دەبێتەوە، قەیرانێك درێژتر لە هەموو قەیرانەكانی تری مێژووی سیستەمی سەرمایەداری، وەك دكتۆر سەمیر ئەمین ناوی دەنێت قەیرانی پەیكەریی: قەیرانێك هۆكاری سیستبوونی ئابووری و بازاڕ ناتوانن چارەسەری بكات. بەدەر لە بەرەنگاری، هیچ چارەسەرێك بۆ ئەم قەیرانە لە ئارادا نییە. بۆیە دەڵێم قەیرانی هەیكەلی كە لە هەفتاكانی سەدەی بیستەمەوە تاكو ئێستا بەردەوامە، دوایی زیاتر لە سی ساڵ، هەمان روخساری قەیرانی پیربوونی سیستەمی سەرمایەداریی دەبینین.

لە بەرامبەر بەردەوامی قەیرانەكانی سیستەمی سەرمایەداری و لێكەوتەكانی، چەپ لەسەر ئاستی دونیا بەگشتی و لە ئەوروپاش بە فۆرمی جیاواز دێتەپێشەوە، ئەگەر بەریتانیا وەك نمونە وەربگرین نفوزی چەپە رادیكاڵەكانی ناو پارتی كرێكارانی بەریتانیا (لەیبەر) و سەركەوتنی جێرمی كۆربین وەك پێداویستیەكی مێژوویی ئەم قۆناغە دێتە پێشەوە لە كاتێكدا چەندین ساڵە سەرۆكایەتی ئەم پارتە لە دەست راستڕەوەكاندابوو. هەروەها هەڵكشانی رۆڵ و بردنەوەی چەپی رادیكالی یۆنان (سیریرزا ) لە بەرامبەر ئەو هەموو ئاستەنگانەی رووبەروویان دەبێتەوە لە ئاستی نێوخۆیی و نێودەوڵەتی، لە كاتێكدا بەشێكی پارتە چەپەكانی تر دەستبەرداری گۆرینی سیستەم و بنیادنانی سۆسیالیزم بوون لە ماوەی رابردوو، هاوكات هاتنەپێشی كاندیدێكی سۆسیالیست بۆ سەرۆكایەتی لە ئەمریكا كە دەیان هەزاركەس پشتگیری دەكەن هتد … ئەم ئەزمونانە جێگای لەسەر وەستان و دیراسەكرادنە لە بارەی چەندایەتی و چۆنیایەتی و چۆنیەتی بە جەماوەریبونی پرۆژەی چەپی رادیكاڵ لە هەلومەرجی قەیرانەكانی ئەمرۆدا.

دیارە ئەوەش راستەوخۆ دەچێتەسەر خەرمانی زۆری مێژووی هەوڵی رادیكالی رزگاریخوازی مرۆڤ كە مێژووەكەی دەگەرێتەوە بۆ پێش كۆمۆنەی پاریسیش هەتا سەرمایەداریش مابێت ئەم تێكۆشانەش بەردەوام دەبێت. وەك لە ماتریالیزمی مێژوویدا فێردەبین كە واقعی ژیانی ماددی، بوونی كۆمەڵایەتی و هۆشمەندی كۆمەڵایەتی و فكری دروست دەكات. ئەمەش دابراو نییە لە پەیوەندی دیالكتییكانەی نێوان تیۆر و پڕاكتیك.

لە كاتێكدا باسی رۆڵی چەپ دەكەین ئەمرۆ سەرمایەداری چۆتە قۆناغێكی ئەوەندە مەترسیدار كە بەردەوامبونی یەكسانە بە قلیشانەوەی زیاتری ماف و پێداویستییەكانی مرۆڤ، تەنانەت ئەوانەی لە رابردووش لە رێگای تێكۆشان و كاریگەری بلۆكی سۆسیالیستی لە مافی بیمە كۆمەڵایەتییەكان بەگشتی و كاتژمێری كار و هەلومەرجی كار بەدەستهاتوون لە ژێر هەڕەشەو مەترسیدان، بەهۆی فەرزكردنی سیاسەتی نیولیبرالیزم بەشێوەیەكی فراوانتر لە سەر ئاستی جیهاندا. تەنانەت مەترسییەكانی پەریوەتەوە سەر ئەم هەسارەیە و ژیانیش بەهۆی گۆڕانی كەش و هەوا و پیسبونی ژینگە وگەرمبونی زەویدا.

لەو چوارچێوەیەدا رۆڵی دەوڵەت تەنها لە ئاستی پاسەوانی ماوەتەوە وەك دوا قۆناغی گەشەكردنی خۆیدا رووبەرووی دۆخی بە بنبەست بوون هاتووە. لەم چەرخەدا چارەنوسی مرۆڤایەتی رادەستی كۆمپانیا و سەرمایەدارەكان كراوە، كە رۆڵی دەوڵەت جگە لە پاسەوانی بەرژەوەندییەكانی ئەوان هیچیتر نییە . لەو چوارچێوەیەشدا بانكی نێودەوڵەتی و سندوقی دراوی نێودەوڵەتی (IMF)كە راستەوخۆ لەژێر كۆنترۆڵی ئەمریكا و زڵهێزە سەرمایەدارەكاندایە لەو رێگایەوە بەشێك لە وڵاتانی ئەوروپا و وڵاتانی تری دوونیا حكومەتەكانیان ناچار كران بە پێداچونەوەی رۆڵیان لە ژیانی جڤاكی وكەم كردنەوە و نەهێشتنی خزمەتگوزارییەكان و پاڵپشتیە داراییەكان بەرمەبنای ئەو ئایدۆلۆژیای سەرمایەداری . ئەمەش وایكرد رێژەی هەژاری زیاتر بێت و سەرمایە زیاتر چربێتەوە لە دەستی كەمیەنەیەكی كەمتر.

خوێدنەوەی كتێبەكەی لینین لەمڕۆدا (الإمبریالیە، أعلی مراحل الرأسمالیە) (ئیمپریالیزم، باڵاترین قۆناغی سەرمایەدارییە) هاوكاریمان دەكات لە تێگەیشتن لە فۆرمی تازەی ئیمپریالیزمی سەرمایەداری، كە ئەمڕۆ خۆی لە پرۆژەی ئابووریی نیولیبراڵیزم، ئەوەش لە ڕێگەی قەرزەكانی بانكی جیهانییەوە و ڕاسپاردەكانی ئەم دامەزراوە ئایدۆلۆژییە چۆن دەستوەردان و سیفەتی پاشكۆیەتی دروستدەكات. ئیمپریالیزم بە واتا مۆدێرنەكەی قۆناغێكی مێژووییە كە ئەویش بریتییە لە باڵاترین قۆناغی سەرمایەداریی. ئەمە دەربڕینی ئەو ڕاستییەیە كە گەشەكردنی هێزە بەرهەمهێنەكان بۆ ئەو خاڵە گەشەیان كردووە بەربەستەكانی سنوری نەتەوەیی و نیشتیمانیی ببرێت و بەڕووی بازرگانیی و ئابووریی جیهانییدا بكرێنەوە بەڵام ئەو كرانەوەیە بێ سنورە بواری ئازادانەی هێزی كار ناگرێتەوە تەنها لەچوارچێوەیەكی دیاری كراونەبێت كە ئەمرۆ جۆرێك لە كۆیلایەتی تازەی بۆ كرێكاران دروستكردوە.

لە ڕۆژگاری لینیندا، ئیمپریالیزم هەژموون و باڵادەستیی خۆی لە ڕێگەی دەسەڵاتی رەق، سەربازیی پیادە دەكرد. بەڵام لە ئێستادا بە میكانزمێكی نەرم لە رێگەی بانكە جیهانییەكان، فەرمانڕەوایی جیهان دەكات. پەرەسەندنی دیاردەی جەنگ و كاولكاری و قەیرانەكانی شەڕ لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و دواتر دەستوەردانی راستەوخۆی زلهێزەكانی جیهان بەبیانوی پێدانی قەرز لە رێگای بانكی نێودەوڵەتی و سندوقی دراوی نێودەوڵەتی كە ئامانجی سەرەكی گۆڕینی پەیكەری ئابوری و گۆڕینی هاوكێشەی جوگرافیای قەیرانەكانی ناوەندە سەرماریەدارییەكانە لە ئەمریكاو ئەوروپادا بۆ رۆژهەڵاتی ناوەراست،دابراونیە لە پرۆژەی ئیمپریالیزم و نیولیبرالیزم .

بیرخستنەوەی بەشێك لەو داتایانەی كە رێكخراوەكان ساڵانە لەبارەی رەوشی مافەكانی مرۆڤ و هەڵكشانی جیاوازییە چینایەتییەكان دەیخەنەروو هاوكاریمان دەكات دەقیقتر دۆخەكە ببین.

بەپێی راپۆرتی ئەم ساڵی رێكخراوی ئۆكسفام سەروەت و سامانی تەنها( 26 )كەس لە ملیاردێرەكانی جیهان، هاوتایە بە سەروەت و سامانی (3800) ملیۆن كەسی هەرە هەژاری جیهان، واتا نیوەی ژمارەی دانیشتوانی جیهان. ساڵی 2018 سەروەت و سامانی (42) ملیاردێر یەكسانبوو بە سەروەت و سامانی 3،8 ملیار مرۆڤی هەژار لە جیهاندا.

بەم شێوەیە دەبینین ساڵ بەدوای ساڵ ژمارەی ملیاردێرەكان لە كەمبونەوەدان و ژمارەی هەژارە هاوتاكانیان لە بەرزبونەوەدایە. لەبەرامبەریشدا تێكۆشانی جەماوەری ئەزمونی تازە پێشكەش دەكات لە میكانزمەكانی بەرەنگاری و مقاوەمەت ئەمەش بەتەواوی لە دواین ئەزمونی خۆپیشاندانەكانی هێلەگ زەردەكان لە فەرەنسا و بەشێكی تری وڵاتانی ئەوروپا و رۆژهەلاتی ناوەراست و ئەمریكای لاتین دەبینرێت دژ بە پرۆژەی نیولیبرالیزم و كشانەوەی حكومەت لە ئەركەكانی و لە پاڵپشتییە داراییەكانی بۆیان. وەك پرۆفیسۆر دەیڤید هارڤەی دەڵێت: ئێمە لە چركەساتێكداین كە هەمووشت دەتوانێت بەرەو چەپ یان ڕاست بڕوات. لەبەرئەوەی شەپۆلێكی گەورەی ناڕەزایەتی لە كۆمەڵە جیاوازەكاندا بوونی هەیە و ئێمە بینەری یاخیبوونی جۆراوجۆرین.

جگەلەمانەش لەوەها هەلومەرجێكدا ئەوروپا و جیهان رووبەرووی چەندین قەیرانی تر دەبێتەوە لە گەشەكردنی فكری راسیزم، فاشیزم و پۆپۆلیزم و گەڕانەوە بۆ ناسنامەی لۆكاڵی و بەتاڵبونەوەی ژیان لە ماناكانی، كە ئەمە دابراونیە لەو هەلومەرجەی باسمانكرد.

لەم دۆخەدا بەر پرسیارەتی و ئەركی چەپ زۆر قورس دەكەوێت و ئەركی هەمەلایەنەی دەكەوێتە سەرشان، بۆ ئەمەش چەپ بە گشتی پێویستی بە خۆداچونەوە و دیراسەكردنێكی وردی واقیعی ئەمڕۆیە كە لە زۆر لایەنەوە بەهۆی گەشەكردنی تەكنەلۆژیا و دونیای دجیتاڵەوە لە سەدەكانی رابردوو ناچێت. ئەمەش تەنها بە گەڕاندنەوەیەكی میكانیكی بۆ تێكستەكانی بیریارانی چەپ و مرۆڤایەتی نابێت، بەبێ خوێدنەوەیەكی تازە لە هەلومەرجێكی گۆراودا . فكری سۆسیالیستی دەربڕی واقیعێكی ماتریالیستی مێژووییە. لە ڕوانگەی ماتریالزمی مێژووییەوە، لینین باسی ئەوە دەكات تیۆری خۆڵەمێشییە، بەڵام داری ژیانی بەردەوام سەوزە. واتە فكری سۆسیالیستی ناكرێت وەك كۆنسێپتێكی مجردی بەرهەمی عەقلێكی دیاری كراو ببینین بە دابرانی لە واقعێكی ماتریالیستی مێژوویی.

*ئەندامی مەکتەبی سیاسی حزبی شیوعی کوردستان

  • 1