ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

 

یەشار كەمال: (لەوانەیە ئەنقەرە بتوانێت دەریا وشك بكات، بەڵام ناتوانێ‌ ماسییەكانی راو بكات) 

نائوم چۆمسكی : (كورد مێژویەكی پر لەنەهامەتی هەیە لەسایەی دەوڵەتی تورك) 

وەرگێڕانی عەبدولكەریم شوانی

ئەم كتابە بەناونیشانی ( راپۆرتی كورد لەلایەنعصمت ئینونو دۆگان)ە لەبڵاوكراوەكانی دەستگای (خانەی پاشا) بۆبڵاوكردنەوە،لەنوسینی نوسەرو رۆژنامە نوسی تورك (سایگی ئۆزتورك)ە جیاوازی ئەم كتابە لەوەدایە كەبۆیەكەمین جارە ناوەرۆكی راپۆرتەكەی عصمت ئینونو دەربارەی كورد و بونی كورد لەكوردستانی توركیادا بڵاو ئەكرێتەوە، ئەم راپۆرتە زۆر بەوردی و بەرێك و پێكی ئامادە كراوە، زۆر بەنهێنی و ئاگاداری لەگەنجینەكانی دەوڵەتی توركیادا شاردرابۆوە، بەدراژایی ساڵانی تەمەنی كۆماری توركیا، جیاوازی كتابەكە لەوەدایە كەلایەنە بنەرەتییەكانی سیاسەتی حكومەتە یەك لەدوای یەكەكانی توركیا پەیڕەوی ئەكەن دژی گەلی كورد، گردۆتە خۆی.

نوسەرو رۆژنامە نوس (ئەمین گولاشان) پێشەكی بۆكتابەكە نوسیوەو تیایدا ئاماژە بەوە ئەكات كەهەركەسێك ئەم كتابەی لا بێت یان بیخوێنێتەوە، ئەوا مەترسییەكی زۆر گەورەیە لەسەر ژیانی، بۆنمونە: رۆژنامە نوس (ئۆگور مومجو) دو رۆژ پاش ئەوەی نوسخەیەكی ئەم راپۆرتەی نوسەرو رۆژنامە نوس (سایگی ئۆزتورك)ی دەست ئەكەوێ‌، بەئۆتۆمبیلێكی بۆمبڕێژكراو كوژرا، بەپێی قسەی (گولاشان) تەنها نزیكبونەوە لەراپۆرتەكەی عصمت ئینونو خەتی سورەو ژیانی تیا ئەچێ‌ ئەگەر بێتو نوسخەیەكی لابێ‌ یان بیخوێنێتەوە.

پێشینەی چیرۆكی ئەم راپۆرتەی عصمت ئینونوئەگەڕێتەوە بۆ ئەو كاتەی كەلەسەرەتای دروستبونی كۆماری توركیادا سەرۆك وەزیرانی توركیا بو، (ئەتا تورك) داوای لێ‌ ئەكات ئەو كارە ئەنجام بدات، ئەویش زۆر بەوردی سەرجەمی ناوچەكانی كوردستانی توركیا ئەگەڕێت و راپۆرتەكەی ئامادە ئەكات ولەساڵی 1935 ئەینوسێتەوە .

ئەم راپۆرتە پاش 72 ساڵا بۆیەكەمین جار ئاشكرا ئەبێت و بڵا ئەكرێتەوە، هەروا ئەتا تورك بەئەمەوە نەوەستا، بەڵكو (شەریف فوراتی) نوسەریش رائەسپێرێ‌ بۆ ئامادەكردنی لێكۆڵینەوەیەكی زانستیی بەو ئامانجەی كەبیسەلمێنن نەتەوەی كورد لەبنەرەتدا توركن.

راپۆرتەكەی عصمت ئینونو لەو كاتەدا بەشدارییەكی بەرچاوی هەبوە لەپراكتیزەكردنی دەستەڵاتی تورك و ( سیاسەتی سەرپەرشتی گشتی) كەئەوەش كۆپییەكی توركیا بو بۆحاڵەتەكانی ئیمیەرجنسی كەلەوڵاتانی تردا باو بو پەیڕو ئەكرا،كتابەكەی (سایگی) كەبەم دواییانە دەرچووە بەتەنها باسی ناوەرۆكی راپۆرتەكەی عصمت ئینونو ناكات، بەڵكو ئاماژەش بە راپۆرتەكانی سەرپەشتیارانی سیاسەتی (سەرپەرشتی گشتی) لەكوردستاندا ئەكات،بەوەشدا دەر ئەكەوێ‌ كەوا سیاسەتی رژێمی تورك بەهیچ شێوەیەك تەنها یەك شەقاوی ئەرێنی نەناوە لە ماوەی ئەو 72 ساڵدا لەپاش راپۆرتەكەی عصمت ئینونو سەبارەت بە مەلەفی كورد، تاوەكو ئێستاش دۆزی كورد لەتوركیادا بەهەمو لایەنەكانیەوە بە (نا)ی توركیا بەهەڵواسراوی ماوەتەوەو بێدەنگی تەواوی لێ‌ ئەكرێ‌، ( لەگەروی بوتلی توركیادا گیری خواردوە) ئەم راپۆرتەی عصمت ئینونو زانیاری تەواوی تیادایە دەربارەی زۆربەی شارەكانی كورد لەكوردستانی توركیادا، سەرباری شیكردنەوەو هەڵسەنگاندنی وردی زانیارییەكان.

چوارچێوەی مێژویی راپۆرتەكەی عصمت ئینونو:

راپۆرتەكەی عصمت ئینونودەربارەی كورد، پاش سەقام گیریی لەناوەوەی وڵات بۆتوركەكان دێت بەفەرماندەیی مستەفا كەمال ئەتاتورك، پاش ململانێ و روبەروبونەوەی نزیكەی دو دەیە لەگەڵا هێزە دەرەكییەكان ناوەوە، ئاشكرایە كەدەوڵەتی عوسمانی بەكردەیی لەساڵی 1918 هەرەسی هێنا پاش ئیمزاكردنی هودنەی (مودرس) لەگەڵا هاپەیمانەكانداو كشانەوەیان لەلەبەرەكانی جەنگی جیهانی یەكەمدا، بەڵام هاوپەیمانان وابەستەی ناوەرۆكی هودنەكە نەبون، دەستیانكرد بەدابەشكردنی ئاسیای بچوك(توركیای ئیستا) لەناو خۆیاندا ، لەساڵی 1919 یۆنان هەردو ناوچەی ( سمیرنا و كەنارەكانی دەریای ئیجەی داگیر كرد، بەریتانیا چەندین ناوچەی داگیركرد لەوانە( ئۆرفە – رەها) ئیتالیاو فەڕەنساش چەند ناوچەیەكی تریان داگیر كرد، ئەمەش بوە هۆی ئەوەی ئەتاتورك شەڕی سەربەخۆیی رابگەیەنێ‌ تا سوپاكانی بیانی دەرپەڕێنێ‌، بۆئەوەش پشتی بەسەرۆك خێڵەكانی كورد بەست، لەدوای ئەوە لەوكاتەداو دواتریش كورد توانیان داواكارییەكانیان بگەیەننە دەستەی باڵای راوێژی هاوپەیمانەكان لەئاداری 1919 و نیسانی 1920 لەرێگای (شەریف پاشا)ی نوێنەری كورد، ئەوەش وای كرد كەئەنجومەنی راوێژی هاوپەیمانان دەستنوسی پەیمانی (سیڤەر)رادەستی وەفدەكەی توركیا بكات و پاشان توركیا لەساڵی 1920 پەیمانەكەی ئیمزا كرد، مادەكانی (62 – 63 - 64) ئاسۆیەكی گەش بو بۆدامەزراندنی كوردستانێكی سەربەخۆ، بەڵام رۆژی 23 نیسانی 1921 لەئەنجامی كۆبونەوەی (ئەنجومەنی نیشتمانی توركیا) لەئەنقەرە حكومەتێكی نوێ‌ دروست بو كەدەستەڵاتێكی بەرفراوانی بەئەتاتورك بەخشی، ئەو دەستەڵاتەش بوە هۆی ئەوەی دەوڵەتی سوڵتان هەڵبوەشێتەوەو سوڵتان عەبدولحەمید لەمانگی نۆڤەمبەری 1922 لاببرێ‌ ، ئەمەش بوە هۆی ئەوەی كە ئەتا تورك لەكارەكانیدا سەركەوتو بێت، لەپێش هەمو شتێكدا لەگۆڕنانی پەیمانی (سیڤەر) بەسەركەوتویی لە 24 تەمموزی 1923 گۆڕینی بەپەیمانی (لۆزان ) كەبەهیچ شێوەیەك ئاماژە بە كورد ناكات تیایدا.

هەڵگەڕانەوەو پاشگەزبونەوە لەپەیمانی سیڤەر بەپێی لوزان بو بەهۆی گەشەكردنی روحی شۆڕشگێڕیی نەتەوەیی لەناوكورداندا، یەكەمین شۆڕشی كورد بەسەركردایەتی (شێخ سەعیدی پیران) كەسەركردەیەكی ئاینی نەقەشەبەندییە لەساڵی 1925 هەڵگیرسا، ئەو كات فەڕەنسا حوكمی سوریای ئەكرد هاوكاریی شۆڕشەكەیان ئەكرد، بەڵام رژێمی توركیا توانی شۆڕشەكە لەناوبەرێت.

لەساڵی 1930 بەسەركردایەتی جەنراڵا (ئیحسان نوری) دیسان كورد دژی دەستەڵاتی رژیّمی تورك شۆڕشێكی تریبەرپاكرد لەناوچەی ئەرارات و رۆژهەڵاتی دەریاچەی (وان) تاسنوری ئێران، ئەم شۆڕشە دو ساڵی خایاند، شایانی باسە ئیحسان نوری لەجەنگی سەربەخۆیی توركیادا بەپلەی (نەقیب) لەسوپای توركیادا لەگەڵا ئەتاتورك بەشداریی ئەو جەنگەی كردوە دژی سوپای یۆنان لەرۆژ ئاوای توركیا.

بەنەمانی هەردو شۆڕشی (ئاگری) و (ئەرارات) بارودۆخی توركیا سەقامگیر ئەبێ و رژێمی توركیا دەستكراوەتر ئەبێت، عصمت ئینونو لەسەر راسپاردەی ئەتاتوركی هاوڕێی لەساڵی 1935 راپۆرتەكەی دائەرێژێ‌ بەرەچاوكردنی هەمو ئەوانەی پێشو، ئەم راپۆرتەش بوبەبنەمای سیاسەتی تواندنەوەی نەتەوەیی دژ بەكوردو پشتی پێ‌ ئەبەسترا.

بژاردەیەك لەراپۆرتەكەی عصمت ئینونو دەربارەی كورد:

• لە (ئاگری) مەدنیەت و خۆراگری لەكارەكانیاندا دیارە.

• (قەرە كوسە) شارێكی كورد نشینە، بەڵام سەر بەحكومەتە.

• ئەگەر (ئەزرجان) ببێتە ناوەندێكی كوردی، ئەو كات لەوە ئەترسم كەكوردستانێكی سەربەخۆ دروست بێت.

• دەركردنی كورد لە(ئەگدیر) مومكین نییەو پێویستیش ناكات.

• (سیرت) شارێكی عەرەب نشینەو ئامادەن ببن بەتورك(تتریك بن) بۆیە پێویستە زیاتر بەرەو رۆژهەڵات بكشێ‌.

• پێویستە بەزوترین كات هێزی سەربازی توركیا بنێردرێ‌ بۆ (وان) و (ئەزرجان)، پاشان بەرەو دەشتاییەكانی (موش و عەزیز).

• پێویستە تورك و كورد لەیەك خوێندنگادا بخوێنن، ئەمەش ئەبێتە هۆی بەتورك بونی كوردەكان– دیاربەكر _ لەئیستاوە ئامادەیە بۆجێبەجێكردنی سیاسەتە توندەكەمان تابێكەین بەناوەندێكی توركی.

• رەگی دوژمنایەتیكردنی دەوڵەتی تورك لەسەرۆك خێڵەكان و شوێكەوتوانیاندایە، ئەئەفسرەكانی سوپای فەڕەنسا هەركاتێك بیانەوێت هانیان ئەدەن دژی دەوڵەتی توركیا.

• ئەو شوێنانەی كریستیان و عەرەبی لێیەلە( ماردین) وا خەریكن چۆڵیان ئەكەن، زۆری پێناچێت كورد دەست ئەگرن بەسەریدا، ئەمەش لەبەرژەوەندی ئێمەدا نییە.

• لە(سرت) ئەو عەرەبانەی لێیە كەدەوڵەتی توركیان خۆش ئەوێت، میللەتێكی خۆگونجێنەرن و بەئەمەكن بۆحكومەت، هەوای سیرت سازگارە، بەڵام كەم ئاوە، مەڵبەندێكی چارەسەریی نەخۆشی چاو(تەرەخوما)ی لێیە، هێزەكانمان لەو كارگانەن كەدروستمان كردون، هەروا فەرمابەران و ئەفسەرەكانی لەوێن، پێویستە كارگەكان بەهێزتر بكەین، ئەگەر پێویستی كرد ئەبێت سیستمێكی عەدلی تایبەت لەسیرت دابنرێت.

• لەنێوان(بەدلیس و هیزان و موتكێ‌) بەهێزی دەوڵەت سەنتەرێك بۆنەتەوەی تورك دروست بوە، ئەگەر لەوێ‌ (بەدلیس) نەبێت ئەوا پێویستەلەسەرمان (بەدلیسی) خەلق بكەین.

• بڕوا ناكەم دەشتایی (موش) ئاوا بەچۆڵی بمێنێتەوە، بڕوام وایە كورد وردە وردە دەشتاییەكە پڕ ئەكەنەوە.

• لە(وان) تێكەڵەیكی فرە رەگەز هەیە، بەڵام خەڵكەكەی هەمو هیوایەكی بەدەوڵەتە لەرۆژهەڵات - كەبنیاتێكی بەهێزی هەیە، بروا وایە (وان) ببێت بە بنەمایەكی گرنگ بۆ كۆمارەكەمان، چونكە بنیاتێكی وا لەپێناوی زاڵبونی تورك زۆر زەرورە لەهەمو لایەنێكەوە.

• (ملاز كرد) شارێكی بێیارمەتییە، ئیدارەدانی ئەركێكی قورسە، بەڵام ئەگەر سەرلەنوێ‌ بنیاتبنرێتەوە بەشێوەیەكی پاكتر ئەوا زۆر لامان شیرن ئەبێت.

• كوردەكان لەسەر ئەم خاكە بەپیتە بۆكوێ‌ دەرپەڕێنین؟ پێویستە دابەشیان بكەین بەسەر سنورەكاندا، ئەو كوردانەی لە(ئاگری) یەوە هێنامان بەشێوەیەكی كاتی، ئەبێت لێیانبگەڕێن و نزیك نەبینەوە لێیان، بۆئەوەی بەبێدەنگی بمێننەوە.

• وابزانم پاش 10 ساڵ لوەلاینی سەربازییەوە پێویستمان ئەبێت بەبنكەی سەربازی (ساری قامیش) .

• ئێمە ناچارین دەرەوەو ناوەوە والێبكەین كەبڕوامان بێبكەن نامانەوێ‌ (قارس) و (ئارتڤین) تاڵان بكەین، بەڵكو پێویستە لەسەرمان كەسورین لەسەر ئەوەی بیانپارێزین.

• ئەگەر توانیمان (ئەرزروم) لەماوەی چەند ساڵێكدا پێشبخەین و بیكەین بەسەنتەرێكی نەتەوزەیی تورك، ئەوكات ئەتوانین لەململانێكانماندا دژی هاوسێكانمان لەباكورو هەروا دژی نەتەوەی كورد لەناوەوە بەكاری بهێنین.

• ئەبێت ئێمە لەوە بترسین كەوا (ئەزرجان) ببێتە مەڵبەندێكی كوردی، ئەو كات كوردستانێكی گەشەسەندو دروست ئەبێت.

• لەگەلً بنیاتنانی (دێرسیم) پێویستە ئۆردوگایەكی سەربازی لێ‌ دروست بكرێت و ئەبێت خەڵكەكەی (دێرسیم) بەبەرنامەیك بگۆڕدرێن.

• لەرۆژئاوای توركیا هیچ دامەزراوەیەكی گەورەی وای لێ‌ نییە بۆپێگەیاندنی پۆلیس و فەرمانبەر، لەبەر ئەوە پێویستە ئەو كوردانەی كەبڕوانامەی ئامادەییان هەیەو ئەیانەوێت دابمەزرین لە فەرمانگەكانی دەوڵتی تورك رەت نەكرێنەوە.

دەرهاویشتەكانی راپۆرتەكەی عصمت ئینونو:

پاش راپۆرتەكەی عسمەت و لەهەردو ساڵی (1936 و 1937) توركەكان راپەڕینی (دێرسیم) بەسەركردایەتی (سەید رزا) بەئاگرو ئاسن و تیرۆر سەركوتكرد، ئەو راپەڕینە پەرچەكرداری سیاسەتەكانی تورك بو بەپێی راپۆرتەكەی عصمت ئینونو، بەپێی ئەو یاداشتەی كورد دای بە( عصبەت ئەلئومەم) لەرۆژی 20 نۆڤەمبری 1937 ( ژمارەی قوربانیانی كورد لەو دو ساڵەی راپەڕینەكەدا گەیشتە 50 هەزارقوربانی، كەخودی عصمت ئینونو سەرپەرشتی دامركاندنەوەی راپەڕینەكەی ئەكرد، ئەوە بو 12 سەركردەی كورد لەسێدارە دران كە لەناویاندە دو نوێنەری كورد لەپەرلەمانی توركیایدا تیابو، ئەوانیش ( سید عەبدولقادر و حەسەن خەیری)، رژێمی تورك شاڵاوە خوێناویەكانی دژ بەراپەڕینەكەی (دێرسیم)بە رەوا ئەزانی، گوایە بۆ بەمەدەنیكردنی كوردو كۆمەڵگای كوردە.

بەپێی راسپاردەكانی راپۆرتەكەی عصمت ئینونو لە ساڵی 1935 وە دو لەسەر سێی سوپای توركیا لەناوچەكانی كوردستان جێگیركراون تاوای لێهات شارەكانی كورد ببو بەئۆردوگای سەربازی، هەروا لەبەركردنی جل و بەرگی نەتەویی كورد قەدەغە كراو قسەكردن بەكوردی لەگەڵ فەرمانبەرانی تورك قەدەغە كرا، لەساڵی 1946 بەدواوە نكوڵی تەواو لە بونی كورد كرا، گەواهییەكی زۆر سادە كەكاتێك رۆ1نامەنوسانی ئەمریكا پرسیار لە سەرۆكی ئەوسای توركیا (جەلال بایار)ئەكەن لەساڵی 1953 دەربارەی كەمینەكان لەتوركیادا لەوەڵامدا ئەڵێت : هیچ كەمە نەتەوەیەك لەتوركیادا بونی نییە.

هەروا لەساڵی 1959 (عدنان مندرس) ی سەرۆكی حكومەت زۆر بەتوندی بەرپەرچی چالاكی رۆشنبیریی كوردەكان ئەداتەوە و 49 رۆشنبیری كورد دەستگیر ئەكات.

لەساڵی 1961 حكومەتە سەربازییەكەی جەنراڵ (جمال گورسیل) 50 پیاوماقوڵ وسەرۆك خێڵەكانی كورد كۆچ پێ‌ ئەكات بۆ ولایەتی (بۆرصە) و (ئەزمیر ) لەرۆژ ئاوا.

هەروا لەساڵانی 1937 تا 1965 رژێمی تورك سەردانی گەشتیارانی قەدەغەكرد بۆ ناوچەكانی كوردستانی توركیا، بەبەهانەی ئەوەی گوایە ئەو ناوچانە سەربازین و داخراون، ئەلێرە مەبەست لەگەشتیاران گەرۆك و رۆژنامە نوسانی رۆژئاوایە، بۆئەوەی كەس ئاگاداری ئەو واقیعە نەبێت و راستییەكانی سیاسەتی تورك دەر هەق بەكورد پەردەپۆش بكات.

لەشەستەكاندا حگومەتی تورك یاسای رێكخستنی پارێزگاری رۆشنبیری دەركرد كە دژی كورد بو بەپێی بڕیاری ئیداری ژمارە 6/7635 كەلە رۆژی 14/شوباتی 1967 لەرژنامەی رەسمی توركیادا بڵاوكرایەوە. 

ناوچەكانی كورد لەتوركیا پێكهاتوە لە(13 ناوچە) خرانە ژێر حوكمی عورفی و یاسای ئیمرجنسی لەنێوان ساڵانی 1925 تا 1950 و لەنێوان سڵانی 1960 تا 1963 و نێوان ساڵانی 1970 تا 1974 و نێوان ساڵانی 1980 تا سەرەتای هەزارەی نوێ‌.

لەكاتێكدا لەپایزی 1982 توركیا (3450) پەناهەندەی ئەفغانی كەلەپاكستان بون بەفڕۆكە گواستەوە بۆتوركیا و لەناوچەی (هەكاری) كوردنشین لەرۆژهەڵاتی توركیا جێنشینیانی كرد، پاش ئەوەی ناوچەكەی لەدانیشتوانە رەسەنەكەی چۆڵكرد، هەروا كوشتنی زیاتر لە 40 هەزار تۆماركراوە و لەساڵانی پاش 1984 (2 – 3 ) ملیۆن (كۆچبەرو ئاوارە) ی كورد لەناوچەكانی كوردستانی توركیا و خاپركردنی نزیكەی 3500 گوندی كوردو ئاشوریلەلایەن هێزەكانی توركیاوە. لەساڵ 1994 چوار هەزار خوێندنگا بەبۆنەی شەڕی نێوان پارتی كرێكارانی كوردستان و رژیمی توركیا لەكوردستانی توركیا داخران.

لەسالانی 1993 و 1994 رژێمی توركیا كوشتنی 3200 كوردی تۆمار كردكەئەویش لەتیرۆرەكانی (JITEM) و تیمی مەرگی (MIT) بەنهێنی، كەپاشتر ئاشكرابو كەوا هەواڵگری رژیّمی توركیا سەر بەهەواڵگری وسوپاو حزبوڵلای تورك دەستیان تیا بوەو تێوە گلاون، زۆربەی قوربانییەكان چالاكی سیاسی و مافناس و رۆشنیری كورد بون.

ئەبی ئەوەش بوتری كەوا تێچوی شەڕی رژێمی توركیا لەكوردستانی توركیا دژی پارتی كرێكارانی كوردوستان و نەتەوەی كورد لەنێوان ساڵانی 1984 بۆ 1996 گەیشتە زیاتر لە 40 ملیار دۆلار، بەموچەی كوردە نۆكەرەكانیشەوە بەناوی(پاسەوانی گوند) كەسەر بەسوپای توركن، ئەوانەش لەناوەراستی نەوەدەكاندا ژمارەیان گەیشتە نزیكەی 60 هەزار جاش.

ئەمەش كەئیستا رو ئەدات لەلایەن توركیاوە دژی پارتی كرێكارانی كوردستان بەڵگەیە كەتوركیا دان بەحەقیقەتی بونی كوردا نانی، ئەگەر لەدەرەوەی سنوری توركیاش بیت، واتە ئەتاتورك و عصمت ئینونو و راپۆرتەكەی دژ بەكورد تا ئێستاش كۆن نەبوەو كۆتاییان نەهاتوە، ئێس پایەر نەبون.

ئەمە دەر هاویشتەكانی راپۆرتەكەی عصمت ئینونوبو كەبوە بەبەرنامایەكی پیرۆز(مقدس) بۆدژایەتیكردنی نەتەوەی كورد، راپۆرتەكە مشتێكە لەخەروارێكی تورك دژ بەبونی كورد.

عصمت ئینونو كێیە ؟

ساڵی 1884 لە ئەزمیر لەدایك بوە، هەردو قۆناغی سەرەتایی و ئامادەیی لەسیواس تەواو كردوە، لە 1903 خویننی سەربازی تەواو ئەكات و پشان ئەكادیمیای جەنگ لە1906، بەشداری داپڵۆسینی شۆڕشی یەمەنی كردوە لە ساڵانی 1910 و 1911، لە 24 تەمموزی 1923 ئیمزای رێكەوتنی لۆزان ئەكات كەخۆی ئەندازیاری بو، بەپێی ئەو رێكەوتنە توركیا خۆی لەبەرپرسیاریەتی مادەكانی تایبەت بەكورد لەپەیمانی سیڤەر دزییەوە كە(مەحمودی چوارەم سوڵتانی عوسمانی ئیمزای كردبو).

لەساڵانی 1923 و 1937 سەرۆكی حكومەتی توركیا بوە، پاش مردنی ئەتاتوركی هاوڕێی هەڵئەبژێردری بۆ سەرۆك كۆماری توركیا لەساڵی 1950، لە25/12/1973 ئەمرێ‌.

سایگی ئۆزتورك كێیە ؟

نوسەرو رۆژنامە نوسێكی ناساوی توركە، چەندین خەڵاتی لەتوركیا پێ‌ بەخشراوە، كتێبەكانی پڕفرۆشترین نوسینە لەتوركیادا.

1- لەشەمندیلی روداوێك هەیە.

2- فایلەكانی گەنجینە ئاسنسنسسەكان.

3- لەریشەكانی دەوڵتدا.

4- فایلە سورەكە.

تێبینی:

راپۆرتەكەی ئینونو، لەگەڵا هەندێن لەراگەیاندنەكانی توركیا بۆماوە دو هەفتە لەكانونی دوەمی 2007 ئەخوێندرانەوە ، توانیم هەندێك لەراپۆرتەكە بخوێندەوە لەرێگای 12 سەرچاوەی توركی كە سایتەكان و رۆژنامەكانی توركیاو خانەی بڵاوكراوەكانی دئگان.

ئەوسەرچاوانەی پشتم پێ بەشتون:

چوارچێوەی مێژوییی راپۆرتەكەی ئینونو.

دەرهاویشتەكانی راپۆرتەكەی ئینونو، كە كەئەمانەن:

1- دكتۆر كۆنتەر دشنەر: نەوەكانی سەلاحەدین وەرگێڕانی عەبدوئەلسلام صدیق.

2- دیڤید مكدول: مێژوی نوێی كورد، وەرگێڕانی فادی حمود دار النهار – بیروت 1997

3- نا‌ووم چۆمسكی: ئەگوروكانی ئاشتی لەرۆژهەڵاتی ناوەراستدا. وەرگێرَانی ئەحمەد حافز

4- گۆڤاری (نەهج) بەهاری 2002 ساڵا 18 ژمارە 66 دمشق

 

  • 1