ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

لە جوغزی سەربەخۆییدا

دوا خۆپیشاندان و بزاڤی جەماوەری بەغدا و باشوری عێراق کە لە 25ی ئۆکتۆبەری ئەمساڵەوە تا ئێستا بەردەوامە و وەرچەرخانێکی نوێیە لە ڕەوشی سیاسی عێراق، و پێویستە لە هەرێمی کوردستان نەک تەنیا بە هەند وەربگیرێت، بەڵکو سەرجەم دیوەکانی بخوێنرێتەوە و شیکردنەوەی قوڵی بۆ بکرێت، و لە چوارچێوەی جەختکردن لە سەر بەرژەوەندییە نیشتمانییە باڵاکانی گەلی کوردستان، بۆچوون و بەرنامە و میکانیزمی کاری هاوبەش دابڕێژرێت بە جۆرێک لە ئاستی گۆڕانکارییە چاوەڕوانکراوەکاندا بێت.

خوێندنەوەی ڕووداوەکان عێراق بە ڕەچاوکردنی ململانێیەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ڕووداوەکانی سوریا و لوبنان و یەمەن، و لە سەرووی هەموویانەوە دەستێوەردانی وڵاتە هەرێمایەتییەکان لە ڕەوشی عێراق و ململانێی ئەمریکا و ئێران و خولیای وڵاتە زلهێزەکان بۆ سەرلەنوێ دابەشکردنەوەی ناوچەی هەژموون لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، گرنگی خوێندنەوەیەکی هاوبەشی کوردستانی دەخاتە ڕوو، کە خۆی لەم خاڵانەدا دەبینێتەوە:

1ـ پەرەسەندنی ڕووداوەکان لە بەغدا و شارەکانی باشوری عێراق چەندین دیوی جۆراجۆر و ناکۆک بە خۆوە دەگرێت. یەکێک لە دیوەکان بریتییە لە ناڕەزایی و ڕقی جەماوەری خۆپیشاندەران لەو ڕەوشەی کە هەژاری و بێکاری و نەهامەتی و نەبوونی خزمەتگوزاری و بڵاوبوونەوەی گەندەڵی کردۆتە دیاردەیەکی ئاسایی لەو ناوچانەدا، و بۆتە شوناسی دەوڵەتی عێراق، و ئەمەش وای کردووە کە بزاڤی جەماوەری کۆمەڵێک داواکاری هەنووکەیی ڕەوا کە مۆڕکی ئابووری و کۆمەڵایەتی هەیە بخاتە ڕوو بە بەستنەوەی ئەو داواکارییانە بە بابەتی دژایەتیکردنی بەشبەشێنەی حزبایەتی، بەڵام دیوێکی دیکەی پەرەسەندنەکان بریتییە لە کارتێکردنی خودی ڕەوتی ئیسلامی سیاسی شیعەی حوکمڕان کە بە پێی نەخشەیەکی دیاریکراو کاری لەسەر داڕشتنی ئاراستەی سیاسی بۆچوونی ناڕەزاییەکان کردووە، و بۆیە دەبینین باسکردنی گۆڕانکاری و هەموارکردنەوەی دەستور و نەهێشتنی ئەنجوومەنی پارێزگاکان، و گۆڕینی سیستەمی سیاسی لە پەرلەمانییەوە بۆ سەرۆکایەتی، کە سەرەتا لە لایەن هەندێ گرووپی خۆپیشاندەرانەوە بەرز دەکرایەوە و ئێستا ئەو داواکارییانە لە ژێر دروشمی گۆڕانکاری سەرانسەری فراوانتر بووە، و لە ناوەڕۆکیشدا ناکۆک نییە لەگەڵ ئاراستەی سیاسی ڕەوتی ئیسلامی سیاسی شیعە کە لە حوکمڕانی مالکییەوە باس لە حوکمی زۆربە دەکات، کە ماناکەی حوکمی زۆربەی شیعەیە لە عێراقدا دوور لە پرەنسیپی شەراکەت کە پرۆسەی سیاسی لە عێراقدا لە ساڵی 2003وە لەسەر ئەو بنەمایە دروستبوو، و بەم جۆرەش ڕەوتی ئیسلامی سیاسی شیعە جگە لە ناکۆکی باڵەکانی کە تا ئێستا لە لایەن وەلی ئەلفقیە کۆنتڕوڵ کراوە، و جگە لە مەترسییەکانی خۆپیشاندەران لە سەر بەرژەوەندی تاقمی حوکمڕان و هەژموونی سیاسی ئێران لە عێراقدا، ڕەوتی ئیسلامی سیاسی شیعە توانیویەتی ئەجێندەی سیاسی خۆی کە دەمێکە بەشێک لە باڵەکانی بە ئاشکرا باسی نەگونجاوی سیستەمی پەرلەمانی بۆ بارودۆخی سیاسی عێراق و خراپیی بوونی ئەنجوومەنی پارێزگاکان دەکات، لە ڕێگای داواکاری بزاڤی جەماوەرییەوە بخاتە ڕوو بە مەبەستی هەموارکردنەوەی دەستور و نەهێشتنی دیاردەکانی لامەرکەزی لە حوکم و بەڕێوەبردندا و فەرزکردنی حوکمی زۆربەیە کە ناوەڕۆکەی بنیاتنانی دەوڵەتی تایفەگەرییە لە عێراقدا، و بەم جۆرە قەیرانی مێژوویی دەوڵەتی عێراق بە قۆناغێکی نوێدا تێدەپەڕێت.

2ـ پێشبینی وەرچەرخانێکی چلۆنایەتی لە ڕەوشی سیاسی عێراق و بنەمای دەوڵەت تیایدا دەکرێت، و بەم پێیەش ئەم گۆڕانکارییانە پێگەی هەرێمی کوردستان دەگرێتەوە چ لە بواری بەشداری کوردستانییان وەک پێکهاتەیەک لە پرۆسەی سیاسی عێراق، و چ لە بواری پێگەی هەرێمی کوردستان لە سیستەم و بنیاتی سیاسی دەوڵەت لە عێراقدا. ئەمە جگە لەو مادە دەستورییانەی کە پەیوەندی بە مافەکانی هەرێمی کوردستانەوە هەیە و تا ئێستا حوکمڕانانی بەغدا جێبەجێی ناکات و لەوانەش مادەی 140.

3ـ ناکرێ ئامادەبوونی هەرێمی کوردستان بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ پێشهاتەکاندا لەو چوارچێوەیەدا بێت کە ئەگەر سێ پارێزگا بە ڕێژەی دوو لە سەر سێ بە هەموارکردنەوەی مادەیەکی دەستور قایل نەبێت ئەوا ئەو هەموارکردنەوەیە ناڕوات، چونکە بەشێک لە مەترسییەکان نەک تەنیا هەموارکردنەوەی دەستورە، بەڵکو ئەگەری نەهێشتن و لابردنی ئەم دەستورە لە ئارادایە، جگە لەوەی کە پشتبەستن بە مادەی ڕازی نەبوونی دوو لە سەر سێی دەنگدەری پارێزگاکان، مانای هەڵبژاردنی داکۆکییەکی نەرێنییە، لە کاتێکدا گرنگە کوردستان لە ژێر فشاری کارتێکردنی ڕووداوەکانی دوو ساڵی ڕابردوو و داگیرکردنی کەرکووک و ڕەوشی ناوچە کوردستانییە دابڕێنراوەکان، نەبێت و هەردەم بە پشتبەستن بە توانای جەماوەر بیر لە بەکارهێنانی کارتی بەهێز بکاتەوە.

4ـ پێویستە سەرۆکایەتی و حکوومەتی هەرێم و پەرلەمان و سەرجەم هێزە سیاسییەکان وەڵامدانەوەیان بۆ کۆمەڵێک پرسیاری گرنگ هەبێت، لەوانە: ئایا ئەو پرۆسە سیاسییەی عێراق کە لە 2003 وە دەستی پێکرد ماوە، و ئایا پرەنسیپەکانی تەوافق و شەراکەت و هاوسەنگی لە بەڕێوەبردنی حوکمی عێراقدا ماوە، و ئایا هەڵبژاردەی فیدراڵی لە پەیوەندییەکانی نێوان هەرێم و بەغدا بە تونێلێکی داخراودا ناڕوات، و ئایا دەوڵەتی عێراق بەم قەیرانە مێژووییەوە توانای بەردەوام بوونی هەیە؟

5ـ لەم ڕەوشە ئاڵۆزەی کوردستان و عێراق و ناوچەکەدا، گەلی کوردستان چاوەڕێی وەڵامدانەوە و گوتاری موقاوەت و تێکۆشانە کە پێویستی بەم خاڵانەیە هەیە:

ــ هەماهەنگی نێوان سەرۆکایەتی و حکوومەتی هەرێم و پەرلەمان و هێزە سیاسییەکان سەبارەت بە مەسەلە نیشتمانییە کوردستانییەکان و دانانی میکانیزمی پێویست بۆ دابینکردنی یەکڕیزی هێزە سیاسییەکانی کوردستان،  کە خۆی لە یەک هەڵوێستی بەرانبەر ڕووداو و پێشهاتەکان دەبینێتەوە.

ــ کارکردن بۆ بڕیاردانی دەستوری هەرێمی کوردستان شان بە شانی پەلەکردن بۆ بڕیاردانی یاسای مووچە و دەڕماڵە و خانەنشینی بە جۆرێک کە چاکسازی لەم بوارەدا دابین بکات، و جەخت بکرێتەوە کە چاکسازی تەنیا ئەو بوارە نییە بەڵکو بریاردانی دەستوری هەرێم و هەموارکردنەوەی یاسای وەبەرهێنان و دابینکردنی شەفافیەت لە کاری حکومیدا و کۆمەڵێک بابەتی دیکە بەشێکن لە پاکێچی چاکسازی. ئەمەش دەبێ هاوکات بێت سەبارەت بە بۆچوونی هاوبەشی کوردستانی سەبارەت بە ئەگەری هەموارکردنەوەی دەستوری عێراق.

ــ گەلی کوردستان کارتێکی بەهێزی بە دەستەوەیە ئەویش بڕیاری زیاتر لە 92%ی خەڵکی کوردستانە بۆ سەربەخۆیی لە ڕیفراندۆمی 2017دا، و ناکرێ لە ژێر کارتێکردنی ڕووداوەکانی ئەم دوو ساڵەی دواییدا مامەڵە لەگەڵ ئەم کارتە مێژووییە بکات، و دەکرێ بریاری خەڵکی کوردستان لە هەلومەرجێکی گونجاو و بەپێی ڕەوشی وەرچەرخانەکان کارا بکرێتەوە.

ــ گرنگە کوردستان پەیوەندی لەگەڵ هێزە دیموکراسییە مەدەنییەکانی عێراقدا هەبێت، و جموجۆڵێکی دەرەکی لەگەڵ دۆستەکانی لە دەرەوەی نیشتمان بکات، و مەترسی ڕەوشی ئێستای عێراق و ناوچەکە بخاتە ڕوو، و بتوانێت پشتگیری بۆ دۆزی ڕەوای گەلی کوردستان فراوانتر بکات.      

  • 1