ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

 

بێڵ خاتوون (مس بیل)، بەر لە دروستبوونی دەوڵەتی عێراق، چەند جارێک کاروانی لەهندەوە تاوەکو قاهیرە، بەو ناوچەیە تێپەڕبووە، یەکێک بوو لەوانەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی دوای شەڕی یەکەمی جیهانی و بەتایبەتی ناوچەکانی قەڵمڕەوی خەلافەتی عوسمانییان نەخش کردەوە.

نامەکانی مس بێڵ، بەئاشکرا مێژووی سیاسی و پێکهاتەیی ویلایەتەکانی بەسڕەو بەغدا و شام تاوەکو سەر لێواری دەریای سپی نیشان دەدەن، کە دواتر ئەم جۆرە بیرکردنەوەیە، لەدوای ڕووخانی عوسمانییدا، بووە سیاسەتی پەیڕەوکراوی داگیرکاری بەریتانیا و فڕەنسا.

مس بێڵ کە زمانی عارەبی فێرببوو و پەیوەندی زۆری لەگەڵ سەرۆک هۆزەکانی دوورگەی عارەبی دروستکردبوو و شارەزایی لە کەلەپوور و شوێنەواری ناوچەکە هەبوو، یەکێکی کاریگەر بوو لەوانەی عێراقی نوێیان نەخش کرد.

لەنامەکانی ئەم خاتوونەدا، کە قسەیەکی خێری بۆ کورد و ئایندەی کوردستان نەکردووە، لەبارەی ڕۆژی ئەو سەردەم دەڵێ؛ "گەورەپیاوانی دۆڵی ڕافیدەین سەرچاوەی هێزن بۆ ئێمە، چونکە دژی حکوومەتی سوننەن(مەبەستی دەسەڵاتی تورکیای عوسمانییە)، چونکە زۆرینەیان شیعەن". بێگومان ئەمەش بۆ پەیڕەوی سیاسەتی ئەوان زۆرباشە، بەڵام کە لێیان دەپرسێ و دەکۆڵێتەوە، دەردەکەوێت، زۆربەیان لەڕەعیەتی ئێرانین یان وەلائیان بۆ شیعەگەرییە. لەنامەیەکی دیکەی لە 1918 باس لەوە دەکات کە عارەبە سوونەکان، دەسەڵاتی ئینگلیزیان دەوێت، چونکە دەزانن ئێمە بەدابونەریتی ئەوان حوکم دەکەین، یان سەر بە تورکیا بن، ئەوەیان پێ باشترە لەوەی کە شیعەیەک سەردارییان بکات.

عێراقی نوێ لەسەر بنەمای تایفەگەری دروستکرا، پێوەلکاندنی ویلایەتی مووسڵیش هەر لەسەر ئەو بنەمایە بوو، بۆ ئەوەی هاوسەنگی شیعە و سوننە دروست بکەن، تا ئەو ڕادەیەی، لەیەکێک لەنامەکانیدا مس بێڵ دەڵێت؛ "ڕەنگە کێشەی شیعە مەترسیدارترین و ناخۆشترین کیشە بێت لەم وڵاتەدا، تۆ ناتوانی بەشێوەیەکی ڕەها سێ ویلایەتی سەربەخۆی تەواو دروست بکەیت، بۆیە پێویستە لەچوارچێوەی دەوڵەتی عێراقدا دەست بە مووسڵی سونەنیشین بگیرێت بۆ ئەوەی هاوسەنگی بکرێت. بەمەرجێک دەسەڵاتی کۆتایی بەدەست سونەکان بێت".

لەسەرەتای داگیرکردنی بەسڕە لە1917ەوە تاوکو داگیرکردنی مووسڵ سەرەڕای ئاگربەست لە 1918دا، هەر بەو مانایەی نامەکانی مس بێڵ و سیاسەتی بەریتانیا لەدروستکردنی دەوڵەتێک کە تەواو پێک ناکۆک لەڕووی مەزهەبی و بەزۆر سەپاندنی ئیرادەی داگیرکاری بەسەر گەلانی ناوچەکە خۆی نواند.

عێراق بەبێ ئیرادەی گەلانی عێراق دروستکراوە، نەتوانراوە هاووڵاتی عێراقی دروست بکرێت، لەنێوان داگیرکاری بەریتانی 1917 بۆ داگیرکاری ئەمریکا لە ڕووخاندنی سەدام لە 2003، شتێکی ئەوتۆ نەگۆڕاوە، تەنیا حوکمی سونەمەزهەب لابردراوە و دەسەڵاتی شیعەکان بەهێزکراوە، تۆڵەی تایفەگەری بەسەر ئەم دەوڵەتە ناسروشتییە سەپاوە، نوخبەی سیاسی، خۆیان بەشێکن لەشەڕ و ململانێی تایفەگەری، ئەوەندە ڕشتن لەسەر خۆسەپاندن، بەرپێی خۆیان نابینین، هەرچی دەگوترێ لەبارەی ئەم دەوڵەتە، عێراقی دیموکراسی، عێراقی نوێ، عێراقی هەموو عێراقییەکان، لەدرۆیەکی سیاسی و دەستخەڕۆکردنی هاووڵاتییان زیاتر نییە، چونکە وڵاتێک لەسەر تایفەگەری بونیادنرابێت، ململانێی شەڕی تایفی 1000 ساڵەی تێدا بەردەوام بێت، ژیانی ئینسانەکانی هیچ بەهایەکی نەبێت، بەئەمری مەرجەعیەت حکوومەت هەڵسوکەوت بکات، نابێتە دەوڵەت. هەموو خەمی ئەمریکا ئەوەیە بڵێ دیموکراسیەتم بۆ عێراق هێنا کە چوار ساڵ جارێک هەڵبژاردن دەکرێت، ئەمە قیەمی لیبراڵیەتی سەرکەوتووە. هاووڵاتییانی عێراق، بەتایبەتی لەبەغداوە تا بەسڕە، لەم نوخبە سیاسییەی دوای 2003 بێزارن، دەستێوەردانی دەرەکی و بەرژەوەندی نێودەوڵەتی و هەرێمایەتی کاریگەری گەورەی هەیە، بەسوودوەرگرتن لەشەڕی تایفەگەری..

ئەم عێراقە، دەبێت هەڵبوەشێتەوە، ڕێگاچارەیەکی دیکەی جێگرەوە، ئەگەر هەبێت، ئەویش دابەشبوونی عێراقە بۆ چەند دەوڵەتۆکەی هەرێمی، کە هەموو مافێکی دەوڵەتی سەربەخۆی هەبێت لەگەڵ حکوومەتێکی ناوەندی (لاواز و بێ هێز). کە ئێستا عێراق چووەتە نێو تونێلی بێ کۆتایی لە ناسەقامگیری، گێڕانەوەی سەقامگیری بە نەهێشتنی دەوڵەتی مەرکەزییە بەدەست تایفەیەک جگە لەوانی دیکە، کە ئەوەش تونێلێکی دیکەی ململانێیە، نابێت ناوەند بەهێزبێت، بۆ داهاتووی هاووڵاتییانی ناوچەکە، باشترە کە حکوومەتی ناوەندی لاواز بێت و هەرێم و دەوڵەتۆکەکانی ناو عێراق بەهێزبن، دەستووری نوێی داهاتوو لەسەر ئەم بنەمایە دابڕێژرێت، زەمینەی ئەم دابەشبوونە، ڕۆژ بەڕۆژ نزیکتر دەبێتەوە.

 

 

  • 1