ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

 لە جوغزی سەربەخۆییدا

"دەوڵەتی شکستخواردوو" چەمکێکی سیاسی کە لە دوای کۆتاییهاتنی شەڕی سارد، و سەرەتای ساڵانی نەوەتی سەدەی ڕابردوودا لە لایەن کۆمەڵێک لە سیاسەتمەداران و پسپۆڕانی بواری سیاسەت و مامۆستایانی بواری زانستە سیاسییەکان لە زانکۆکاندا بەکارهێنرا، و دواتریش چەندین دەستەواژەی دیکە کە نزیکە لەم چەمکەوە بەکارهێنرا، لەوانە "دەوڵەتی داڕماو"، و "دەوڵەتی خۆنەگر".

چەمکی "دەوڵەتی شکستخواردوو" بۆ ئەو دەوڵەتانە بەکاردەهێنرێت کە بە کردەوە توانای کۆنتڕۆڵی بەسەر خاکی خۆیدا نییە، و دەسەڵاتی شەرعی تیایاندا لاوازە یان ڕەوابوونی نەماوە، و دەوڵەت توانای پێشکەشکردنی ڕادەی نزمی خزمەتگوزارییەکانی بۆ خەڵک نییە، و لە هەمان کاتدا دەوڵەت ئەندامێکی کارای کۆمەڵگای نێودەوڵەتی، و توانای تێکەڵبوونی لە گەڵیدا نییە.

پسپۆرانی بواری زانستە سیاسییەکان لە پێناسە کردنی ئەم چەمکە ئاماژە بۆ کۆمەڵێک تایبەتمەندی لە پێناسەکردنیدا دەکەن، وەک نەبوونی سەقامگیری سیاسی، بوونی ململانێی توند و بەرفراوان و شەڕی ناوخۆیی، کوشتنی بە کۆمەڵ، و بوونی حوکمی دیکتاتۆری.

روبرت ماتیس کە مامۆستایە لە زانکۆی هارڤارد و زانکۆی تۆلۆز لە پێناسەکردنی دیاردەی "دەوڵەتی شکستخواردوو" جەخت لەسەر بوونی میلشیا و شەڕی ناوخۆیی وەک بنەمایەک بۆ شکستخواردنی دەوڵەت دەکاتەوە.

چارلز تیللی کە مێژووناسێکی ئەمەریکییە و لە ساڵی 2008 مردوە، لە میانەوەی درووستبوونی دەوڵەتی نوێ و مەترسییەکانی شەڕە ناوخۆییەکان ئاماژە بۆ پەیوەندی نێوان دیاردەی دەوڵەت و شەڕ دەکات و دەڵێت: شەڕ دەوڵەت درووست دەکات، و دەوڵەت شەڕ درووست دەکات.  

 سەرجەم پێناسەکان بۆ دیاردەی "دەوڵەتی شکستخواردوو" ئاماژە بۆ نەبوونی توانای دامەزراوەکانی دەوڵەت لە دابینکردنی ئاسایش، و نوێنەرایەتی شەرعی خەڵک و نەبوونی ژینەگەی لەبار بۆ چالاکی ئابوری و نەبوونی خزمەتگوزاری چاودێری کۆمەڵایەتی دەکەن، و بەردەوامبوونی ئەم دۆخەش دەوڵەت بەروە هەرەسهێنان دەبات، هەروەکو چۆن لە ساڵی 1990 دەوڵەتی سیرالیۆن بە هۆی شەڕی ناوخۆیی دووچاری بۆوە.

"دەوڵەتی داڕماو" بریتییە لە هەرەسهێنانی پەیکەر و دەسەڵاتی دەوڵەت دووای تێپەربوونی بە قۆناغی دەوڵەتی لاواز کە بەردەوام چاوگی بارگرژی ئیتنی و ئاینی و ڕەگەزی و نەتەوەییە، و لە هەموو کاتێکدا ئەگەری تەقینەوەی لە ئارادایە.

بەشێک لە پسپۆرانی بواری سۆسیۆلۆجیا لەوانە سۆسیۆلۆجستی سوئیدی گانار مێرداڵ پێی وایە زۆربەی دەوڵەتانی جیهانی سێیەم دەچنە خانەی چەمکی "دەوڵەتی شکستخواردوو" کە تیایدا یاسا دەردەکرێت بەڵام بە هۆی کەلین لە یاساکاندا یان نەبوونی کەلتوری حوکمی یاسا، و بڵاوبونەوەی گەندەڵی، و نەبوونی سیستمێکی کۆمەڵایەتی بتەو، جێبەجێ ناکرێت.

لە ساڵی 2005وە "فاندی ئاشتی" و گۆڤاری "فۆرن پۆلسی" چەندین پێوەریان بۆ دەستنیشانکردنی "دەوڵەتی شکستخواردوو" داناوە، کە تیایدا پشت بە ملیونەها ڕاپۆرت و سەرچاوەی هەواڵ لە ماوەی یەک ساڵدا دەبەسترێت، و لە ئاکامی شیکردنەوەی ئەو ڕاپۆرتانە پێوەرە سیاسی و ئابوری و کۆمەڵایەتییەکانی دەوڵەتی شکستخواردوو دادەنرێت و ریزبەندی بۆ ئەو دەوڵەتانە دەکرێت.

یەکەم/ پێوەرە سیاسییەکان بریتین لەم خاڵانە:

ــ لە دەستدانی شەرعیەتی دەوڵەت بە هۆی تاوانەکان و بەرپاکردنی شەڕی جینوسایدی ناوخۆیی، و بڵاوبونەوەی گەندەڵی، و نەبوونی شەفافیەت و لێپرسینەوە، ولاوازی متمانە بە دامەزراوەکان و بە پرۆسەی سیاسی کە لە بەشداری نەکردن لە هەڵبژارنەکاندا خۆی دەبینێتەوە، و پەنابردنی خەڵک بۆ خۆپیشاندان و مانگرتن.

ــ پێشکەشنەکردنی خزمەتگوزاری لە بواری کۆمەڵایەتی بەتایبەتی لە بواری تەندرووستی و خوێندن و پاراستنی ئاسایشی کۆمەڵایەتی و دامەزراندن لە دامەزراوەکانی دەوڵەت، و کۆکردنەوەی دەسەڵاتەکان لە دامەزراوەکانی سەرۆکایەتی و دەزگا ئەمنییەکان.

ــ نەبوونی سەروەری یاسا و پێشێلکردنی مافی مرۆڤ، و زیادبوونی دیاردەی گرتنی سیاسی و فشارخستنە سەر ڕاگەیاندن و ئازادی رۆژنامەگەری.

ــ دامەزراندی دەوڵەتی لە نێو دەوڵەت و بوونی دیاردەی "دەوڵەتی قوڵ"، و پەیدابوونی دەستەیەکی خاوەن بڕیار لە نێو سوپا یان دەزگای ئەمنی  و بوونی میلشیا لە جیاتی هێزی فەرمی.

ــ فراوانبوونی ناکۆکی لە نێو تاقمی حوکمران و دەستەی سیاسی دەسەڵاتدار  و پەنابردنیان بۆ درووشمی پۆپۆلیستی بۆ وروژاندنی پێکهاتەیەک لە نێو کۆمەڵگا دژ بەوانەی دیکە.

ــ دەستێوەردانی دەوڵەتانی دیکە یان کەسانی کاریگەری بیانی لە کاروباری ناوخۆیی وڵات، ئەمەش لە ڕێگای درووستکردنی تاقم و میلشیای سەربازی.

دووەم/ پێوەرە ئابورییەکان بریتین لەم خاڵانە:

ــ نەبوونی گەشەپێدان و بڵاوبونەوەی نایەکسانی لە بوراەکانی خوێندن و دامەزراندن لە وەزیفەی گشتی و داهات، و بەرزبوونەی ڕادەی هەژاری.

 ــ داڕمانی ئابوری بە شێوەیکی توند کە لە بوارەکانی نزمبوونەوەی داهاتی نەتەوەیی و نەبوونی هاوسەنگی بازرگانی، و ناهاوسەنگی لە نرخی ئاڵوگۆڕی دراو، و نزمبوونەوەی ئاستی گەشەکردن، و نەبوونی توانای دەوڵەت بۆ ئەنجامدانی ئەرکە داراییەکانی، ڕەنگدەداتەوە.

سێیەم: پێوەرە کۆمەڵایەتییکان بریتین لەم خاڵانە:

ــ ناسەقامگیری لە بواری دیموگرافی کە جاری وا هەیە دەگاتە گۆڕانکاری دیموگرافی، و دیاردەکانی پەناهەندەیی و شوێن جێهێشتن بە هۆی بارگرژی نێوان پێکهاتەکان بە هۆی ئاین و ئاینزان و پێکهاتەی نەتەوەیی، و تێکرای ئەم بابەتانەی دەبێتە هۆی ناکۆکی پێکهاتەکان لەسەر زەوی و گرفتی دیکەی بواری ئاسایش.

ــ نەبوونی چەمکی هاوڵاتیبوون و بەردەوامبوونی پاشخانی بارگرژی نێوان پێکهاتەکان بە هۆی نەبوونی عەدالەتی ڕاگوزاری، و خۆساپندنی پێکهاتە و نەتەوەی باڵادەست لەسەر پێکهاتە و نەتەوەکانی دیکە، بە جۆرێک کە یەک پێکهاتە خۆی بە خاوەنی دەوڵەت دەزانێت.

ــ بەدەرکەوتنی دیاردەی نامۆبوون لە کۆمەڵگا، و فراوانبوونی دیاردەی وڵات جێهێشتن و پەنابەری بۆ هەندەران، بەتایبەتی لە ریزی لاوان و چین و توێژی بەرهەمهێنەر.

کارتێکردنی ئاکامەکانی دەوڵەتی شکستخواردوو تەنیا کۆمەڵگای ئەو دەوڵەتە و دانیشتوانەکانی ناگرێتەوە، بەڵکو هەڕەشە لە ئاشتی جیهانی دەکات، و زۆربەی کات ئەو دەوڵەتانە دەبنە سەرچاوە و چاوگ و بنکەی تیرۆر، و ئەنجامدانی تاوانی نێودەوڵەتی، و پێشلێکردنی مافەکانی مرۆڤ، و بڵاوبونەوەی بازرگانی چەک و تلیاک، و تێکدانی سەقامگیری هەرێمایەتی و ئاسایشی جیهانی.

خوێنەری بەرێز!

دووای خستنەڕووی ئەم بابەتە، ئایا سەرجەم پێوەرەکانی "دەوڵەتی شکستخواردوو" لە دەوڵەتی عێراقدا بە دی ناکرێت؟

دەوڵەتی عێراق لە سەرەتای دامەزراندیەوە بنەمای دەوڵەتی تیانەبووە بۆیە بە خورتی درووست نابێت، و لە دۆخی دەوڵەتی شکستخواردوو دەمێنێتەوە.