ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

جەنگێك لەگەڵ رۆشنبیری ساختەكار

هەموو شتێك سنووری خۆی هەیە، سیاسەت، پەیوەندیی، ئارامگری، زێدەڕۆیی، منجڕی كردن لە بەهەڵەدا بردنی خوێنەر بەبیانووی خزمەتكردنی ئەدەبیاتی كوردی و گرنگیدان بە زمان و كولتوورەكەی، جەنگێكە كە یەخەی خوێنەری كوردی گرتووە.

لێرە بەدواوە كە دەبینین ئەو بەناو خزمەتە زیانی زیاترە لە سوود، كەواتە ئیتر دەبێ بەو ئاراستەیە و بەو رێكەوتنەی نێوان بەناو وەرگێڕ و بەناو خزمەتكارانەی ئەدەب و زمانی كوردی بڵێین ستۆپ، ئیتر بەسە ژەهر دەرخواردی خوێنەری كورد دەدەن بەناوی خزمەت، ئیتر بەسە ئەم پاشاگەردانیەی، كە بەناو دەزگا چاپەمەنی و دەزگا رۆشنبیرییەكانەوە دەیكەن، كە بەئاقاری خزمەتكردنی گروپچێتی و شارچێتی و حیزبچێتی پەلیهاویشتووە. 

لەبەرامبەردا بڵێَین كاتێتی وەرگێڕانی دەقی بیانی بوەستێت و وەرگێڕانی پێچەوانەوە بكرێتە هەڵمەت و خزمەت بە كتێبخانەی كوردی، بەواتای دەوڵەمەندكردی كتێبخانەی بیانی و عەرەب و فارس و توركی و هتد، بە كتێبی كوردی بەڵام بە زمانی ئەوان، ئەمەش هەم بۆ ئەوان باشترە و دەمانناسن، هەم بۆ جالیەی كوردی و هەم بۆ خزمەتی ئینسانی و هەم بۆ ئەو وزە و توانا كوردیانەی، كە جگە لە كورد كەس نایانناسێ. 

هەڵبەت من بەو رەهاییەش قسە ناكەم، كە توانایی زۆرێك لە وەرگێڕەكان سفر بكەمەوە، بەڵكو ئەگەر سەردەمێك ئەوان نەبونایە ئاگامان لە ئەدەبیات و رۆشنبیری گەلان نەدەبوو، بەڵام ئیتر بەسە، لەپەنای ئەم توانایانەوە ژەهر لە كتێبخانەی كوردی بڕێژن. 

هاوكات بەدەر لەموجامەلە یان هێرشكردنەسەر لایەك، دەمەوێت لەكۆی قسەكان بەڵانسی ویژدان سەنگی مەحەك بێ و بۆ هەر تەوەرێك بەپێی داتا و ئیتیكی نووسین، ئاماژەیان پێ بكەین، سەرەتاییترین تەوەری ئەم بابەتەیش، ئاماژەدان بەبیرۆكەی (وەرگێڕانی پێچەوانەیە)، كە دوای ئەوەی تێگەیشتم چەند ساڵێك لەمەوبەر سمكۆ محەمەدی نوسەر و رۆژنامەنووس ئەم تەرحەی كردبوو، كە لەئەزمونی سەفەرەكانی بۆ كتێبخانەكانی عەرەبی و فارسی و ئەوروپییەكان، وەكو خۆی دەیگێڕێتەوە، كە خاڵین لە كتێبی كوردی، هەروەها پێشتر لەچەند وتارێكیدا لەسەر ئەم بابەتە نووسیبووی لەساڵەكانی 2009 و 2014، پاشان لەئاكاونتی فەیسبووكی یوسف مەنتك، كە بەویژدانەوە باسی بابەتێك كردووە جارێكی تر بابەتەكە سەرنجی راكێشام بۆ نووسین، كە گروپێك چۆن بەناهەق خەونەكانی نووسەر لەچاڵ دەنێن، بەكەڵك وەرگرتن لە بیرۆكەكەی و لەجیاتی برەودان بەو پرۆژەیەو بەنیشتیمانی كردنی، خراپ كەڵكیان لێوەرگرت و بەشەخسەنە كرا، هەروەك چۆن لەرابووردا چەندین دەزگای زەبەلاحی وەك (ئاراس و سەردەم) و (ئینستیتۆی كەلەپوری كورد لەسلێمانی) و هتد.. لەبری خزمەتكردنی گشتی، خرانە خزمەت چەند كەسێكەوە. 

زۆر جار دەبینین لە وەرگێڕانی دەقێكی بیانیدا، كێشەی هەرە گەورەی وەرگێڕان، دەستەوەستانی وەرگێڕە یان زاڵنەبوونێتی‌ لەگەیاندنی ماهیەت و بونیادە جەوهەرییەكانی دەقە وەرگێڕدڕاوەكە، بۆ وشە و مەبەستەكانی دەقە بنەڕەتییەكە، لەكاتێكدا هەر زمانێكیش دەگەڕێتەوە بۆ رۆشنبیرییەكی تایبەت و دیاریكراو، كە دواتر وەرگێڕ وشەكە دەگوازێتەوە بۆ زمانێكی تر، هەروەها نزیككردنەوەی ئەو رۆشنبیرییە و سوودوەرگرتن لە كارشناسی یەكتر لەزمانەكان، لەچوارچێوەی كرداری گواستنەوەی بابەتی پشتبەستوو بە بنەما زانستییەكانی زمانزانی و زمانەوانی و لكاندنی بە زانیارییەكانەوە. 

بەڵام دەبینین زیاتر لە نیو سەدەیە وەرگێڕی ئێمە ناتوانێت ئەو وشەیە بگوازێتەوە بەشێوە كاریگەرەكەی، كە بتوانێت هەستی خاوەن وشەكە وەك خۆی بگوازێتەوە بۆ زمانە دیاریكراوەكەی كە مەبەستێتی، یان ناتوانێ كورد بناسێنێ، چەند رەهەندێك وەردەگرێت، ئەویش یان ئەوەتا نایانەوێ دەقی كوردی بناسرێ، یان نایانەوێ بیسەلمێنن زمان نازانن، یان نایانەوێ توانا و بەهرەی نووسەرەكان بناسرێ بەئەوانی تر، وەڵامەكە هەر كام لەو رەهەندانە بێ، وڵامێكی لاوازە و قانیع پێكەر نییە.

هاوكات ئێمە شاهیدی ئەوەین، كە لەدوای سالی 1991 تا ئاستێكی باش ئەدەب و رۆشنبیری و نووسینی كوردی ئازادییەكی بە خۆیەوە بینی، كەچی لەپەنا ئەم ئازادییەوە دونیایەك هەڵەی زمانەوانی و ئیدیۆمی بێ مانا لە وەرگێڕانی ئەو دەقانە بینران و دواتر شاردرانەوە.

لەم روانگەوە بۆ زیاتر قسەكردن لەسەر جۆرەكانی كەتنی ئەدەبی و بەربەست و رێگرییەكانی بەردەم كاری جدی و كوشتنی سەلیقە و توانا كەسیەكان و گاڵتەجارییەكانی گروپچێتی و شارچێتی و حیزبچێتی و چەند تەوەرێكی تر دەخەینە روو لە میانی چەند چاپتەرێكدا. 

- لەخشتەبردنی خوێنەر

ئەوەی لە زۆرێك لە وەرگێری كوردی دەبینین، ئەوەیە تەنها زمانە سەرەكییەكەی زمانزانی شارەزایە ئەویش بەكەمی، بۆ نموونە ئەوان هیچیان گرنگی بەئیدیۆمی زمانەكانی تر نادەن یان شارەزا نیین، هەروەها ئەفسانە و شێوەزارو بن زمانەكانی تر نازانن، لەكاتێكدا هەمووان ئەوە دەزانیین هەر دەقێكی رەسەن پڕیەتی لە ئەفسانە و شێوەزارو ئیدیۆمی ئەو زمانانە، كەچی خوێنەری كورد شارەزاییەكی لەو كۆدە زمانەوانیانە وەرنەگرتووە، كە وەرگێری كوردی پێی بەخشیوە، بەم هۆیەوە زۆرێك لە وەرگێڕەكان لە زۆر بۆنەی ئەدەبیدا رووبەڕووی شەرم و رەخنەی توند دەكاتەوە، بۆ نموونە.

" لە وەرگێڕانی بەشێك لە كتێبی (تاجر و البندقیە)ی شكسپیر لەیەكەم وشەوە، وەرگێڕ وەك گەمژەیەك پێناسەی ئاستی وشیاری و رۆشنفیكری خۆی دەكات، رووی راستەقینەی خۆی لەناونیشانی كتێبەكەوە دەخاتەڕوو و بەسەقەتی تەرجەمەی دەكات، لەژێر ناوی (بازرگان و تفەنگ(، كە ئەمە دەیان جار لە كۆنفرانس و ڤیستیڤاڵەكان و نوسین بەكۆمیدیا باسكراوە. 

" لە وەرگێڕانی كتێبی (الرجال یحلقون فی السما‌‌و) دەكرێتە كوردی بەشێوەیەكی گاڵتەجاڕی (پیاوەكان لە ئاسمان تەراش ئەكەن.

" كتێبی (ئا‌نا كارنینا)ی لیۆن تۆلستۆی دەكرێتە (من و كارنینا(.

" كتێبی (جانتا)ی بزورگی عەلەوی، كە لەكۆمەڵە چیرۆكێك پێك دێت، كە لەخانەی اربیل بۆ چاپ و بڵاوكردنەوە دوای وەرگێڕانی چاپ دەكرێت، پاش خوێندنەوەی دەقە بنەڕەتییەكەی ئەتوانی هەزار و یەك سوێند بخۆیت، كە ئەمە نەئیشی عەلەوییە و نەكاری ئەو بێت، هەروەها لەكوردیش ناچێت هێند بەسەقەتی تەرجەمە كراوە، بەتایبەت لەرووی زمانەوە.

یان بەدەیان جار بینیومانە وەرگێڕەكان داماون بەدەست وشەیەكی كەلەپوری كوردییەوە كە بنەمای زمانە، ئەویش لەبری بەكارهێنانی وشەی پوش، نووسیویانە گیای وشك.

هەروەها چەندین نموونەی تر هەیە لەو هەڵمەتی وەرگێڕانەی زمانەكانی دیكە بۆ كوردی بەبێ هیچ فلتەرێك چاپ كراون. 

بەدەر لەمانە كە نامەوێ زۆری لەسەر بڕۆم، نموونەی ریزبەندی ناوی شاعیرەكانی ئێستا و ئەوانەی پێش ئێمە، دەبینیت لە كتێبی (ئەنتۆلۆژیای شیعری كوردی) ناوی كەسانێكی ئاست نزم لە نووسینی شیعردا پێش ناوی مەحوی دێت، ئەبێ ئەم هەوڵە نەزۆكە چی ناوێكی لێ بنرێت..!؟

هەروەها لە (ئەنتۆلۆژیای چیرۆكی كوردی) هەمان شت، كە لەنووسینی د. هیمداد حۆسێنی، هەڵەی لۆژیكی هەیە. 

باشە ئەبێ منی خوێنەر چ گوناهێكم كردبێ وا بەم دەردەمان ببەن و لەبری چێژی زیهنی و ئاشنابوون بە دەورووبەر، ئەم هەموو ژەهرەمان دەرخوارد بدەن.

لەهەمووشی ناشیرینتر پڕۆسەی بەچاپگەیاندنی سەدان كتێبی كرچ و كاڵ و درووستكردنی سەدان كۆلكە نووسەر، لە ئەنجامی ئەو ململانێ حیزبی و شارچێتییەی، كە لەناو یەكێتی نووسەرانی كورد دەكرا، لەپەنا پەردەی زیاد كردنی ئەندام و فراوانكردنی پانتاییەكە، سەرەتاییترین مەرجی وەرگرتنی ئەندام لە ریزی یەكێتی نووسەران و ناساندنیان وەك نووسەر، چاپكردنی كتێبە و دەبێ دوو كتێب كەمتری نەبێ، كە ئەمەش بۆ خۆی حەشاماتێكی كۆلكە نووسەری لە ناو كایەكە قیت كردەوەو وەك نووسەر ناساندنی و پێناسی ئەندامێتیشی بۆ درووست كردن، ئەمە لە هەردوو سەندیكای رۆژنامەنووسان و هونەرمەندانیش پەیڕەوكرا، كە زیاتر بۆ مەبەستی بەدەستهێنانی دەنگبوو، كە لەكاتی كۆنفرانس و كۆنگرەكاندا دەنگی پێویست مسۆگەر بكەن.

- دەزگا چاپەمەنییەكان و دوكانی كتێب

سەرباری ئەو شەڕ فرۆشانە، كە یەخە بە رەوتەكە بەرنادەن، سەردەمێكی ناجۆر هاتۆتە ئاراوە لە سلێمانی و هەولێر، بێ گەڕانەوە بۆ هیچ پڕەنسیپێكی زانستی یان بێ گوێدانە ئیتیكی رۆشنگەری، كۆمەڵێك گەنجی نەخوێنەواریان هێناوەتە كایەوەو دەزگای چاپەمەنیان بۆ كراوەتەوە و بەبێ‌ شارەزایی و ئەزموون كتێب چاپ ئەكەن بێ هیچ پێشینەیەكی رۆشنبیری، لەكاتێكدا كاری لەم جۆرە پیویستی بە توانای رۆشنبیری و خوێنەری بەتوانا و ئەكادیمی هەیە، كە ببنە بۆردی رۆشنبیری و لە پشتی ئەو دامەزراوانەوە بن، هەر ئەوەی ماوەیەك بینیمان‌ تەنها بۆ بازار گەرمكردن و كتێب فرۆشتن بە خوێنەری داماوی كورد، ئەویش كتێبەكانی‌ مەولانای رۆمی و كافكا و عەزیز نەسین و.. هتد، ئەمە جگە لەوەی هیچ كامێك لەو كتێبانەی چاپ كراون فلتەری زمانەوانیان نەبینیوە و هیچ زانیاریەكیشیان لەسەر كتێبەكە نییە، ئەو نەوەیەی كە هاتوون دەزگایان بۆ كراوەتەوە، بنەچەیەك و بونیادێكی رۆشنبیری كۆنی سەردەمی هەشتاكان و حەفتاكانیان نییە.

- پێداگیری لەسەر بە تەرجەمە كردنی دەقی كوردی

پێ دەچێت كێشە كەڵەكە بووەكانی رەوتی رۆشنگەری لە ئێستادا چەندایەتی نەبێت، بەڵكو چۆنایەتی و جۆری بێت، بەوپێیەی كە كەیسەكان بەگشتی دەستی بەسەردا گیراوە، یان بێدەنگ كراون یان رێگری لە ئاشكرابوونی كراوە بۆ دەرەوەی خۆمان، كە تێیدا دەخولێتەوە، ئەگەرچی پێشتر دەبینین هەنگاو نەنراوە بۆ بەناساندنی رۆشنبیری كوردی چ وەك عەقڵ و فیكری و ئەدەبییەكان یان لەرووی كەڵچەر و ئەو فرەییەی لەناوچەكەدا بوونی هەیە.

بۆیە كاتێك ئێمە پەنجە لەسەر ئەم بابەتە دادەنێین، خەڵكانێك بۆ داپۆشینی دزییە ئەدەبیە‌كانیان و شاردنەوەی راستییەكان، ئەم بیرۆكەیە وا ناو دەنێن، كە گوایە ئەم فەرزكردنە بەسەر وەرگێڕدا بیرۆكەیەكی دیكتاتۆریانەیە، لەكاتێكدا مەگەر بۆ ئەوەی تر، ئەو لێشاوی وەرگێڕانە لەزمانەكانی ترەوە بۆ كوردی دكتاتۆریانە نییە، كە ژەهر دەرخواردی خوێنەری كورد بدەن..!؟ 

تێرمان خوارد لەم قسانە و ئەبێ كەی بناسرێین، لەو بڕوایەدام بەشێك لەو رێگریانە بۆ ئاشكرا نەبوونی گزی ئەدەبی كوردییە لە ئەدەبی ئەوروپی و عەرەبی و فارسی و هتد، هەروەها لە بوارەكانی تر، بەشەكەی تریش مەترسی توانایە لەبەرامبەر توانا جددیەكان، لەمبارەوە بەپێویستی دەزانم وەكو وەڵامدانەوەیەك، ئەم راستییانە بخەمە روو.

" گرنگیدان بە ئاسایشی نەتەوەیی لە رووی ناساندنی شارستانیەت و شوناسی فیكری و مەعریفی و هەروەها كەلەپوور و كەڵچەر و شوناس و فرەیی و ئاستی رۆشنبیری.

" بەجیهانی كردنی توانای كەسی و ناساندنیان لە ناوەندە فیكری و رۆشنبیرییەكانی جیهاندا.

" رزگاركردنی شاندی كوردی لەو شەرمەزاریەی، كە لەبۆنە و هەماهەنگیە‌ نێودەوڵەتیەكان، لەدەرەوەی وڵاتسازدەدرێت، بەتایبەتی وڵاتانی عەەربی و فارس و تورك، كە زۆر نزیكن لە كوردەوە، كە زۆر جار نەیانتوانیوە وەكو پێویست وەڵامیان هەبێ، بەهۆی درێژەكێشانی ئەم دەردەوە، كە پێداگیری لێ دەكەین.

" رزگاركردنی كولتور و رۆشنبیر‌یی كوردی وەك زەمینە سازییەك بۆ فەراهەمكردنی بونیادە مەعریفییەكان بۆ نەوەكانی ئایندە، كە بەنیازن لەدەرەوەی وڵات بخوێنن.

" دەرگا كردنەوە لەسەر خۆمان و دەربازبوون لەو گۆشەگیرییەی، كە ‌رۆشنبیری كوردی قەتیس كردووە لە گۆشەیەكی جوگرافی.

" هەڵماڵین و ئاشكرا كردنی ئەو هەموو ئیقتیباس و گزیانەی، كە لەئەنجامی نەناسینی دەقەكان لەلایەن ئەوانەوە (خەڵكی بیانی.. زمانەكانی تر)، چونكە ئەگەر بەزمانی خۆیان شتەكانی ئێمە نەخوێننەوە، لەهیچی ئێمە ناگەن و نازانن چ كارەساتێكی ئەدەبی و رۆشنبیری روویداوە. 

 

- وەرگێڕانی چەند بارە

لێرەدا ئەوەی جێی سەرسووڕمان بێ، وەرگێڕانی چەند بارەیە، كە وەك خویەكی گاڵتەجاڕی سەریهەڵداوە لەنێو زۆرێك لە وەرگێڕەكان، نموونەی كتێبەكانی (جەنگیز ئەتیمانۆڤ، عەزیز نەسین، سینۆهە، كتێبی دایك، هەروەها كێڵگەی ئاژەڵان پێم وابێت چوار جار كراوە بەكوردی و هەریەكەو بە شێوەیەك.. هەروەها وێرانە خاكی (ت. سی. ئیلیود) كە یەكەم جار لەلایەن مەحمود زامدارەوە تەرجەمە كرا و پاشان كەسێكی تر دوبارە تەرجەمەی كردەوە، هەوەرها بەهەمان دەرد بردنی (واعیزەكانی سوڵتان)ی عەلی وەردی، كە شەش كەس تەرجەمەی بۆ كردووەو كتێبی (وەهای وت زەردەشت)ی نیچەش، كە چوار جار وەرگێڕانی بۆ كراوە، هەروەها (بنەماكانی كۆمەڵناسی)ی ئەنتۆنی گیدنز، كەچاپكردنی لە ژمارە نایات.

كێشە لەوەدا نییە چەند جار وەرگێڕانی بۆ كراوە بەقەد ئەوەی ئەگەر ئەو كتێبانە هەر یەكەیان بەراورد بكەیت لەگەڵ دەقە بنەڕەتییەكەی هەست ناكەی نووسینی ئەوان بن، یان لەلایەكی ترەوە بەراوردی یەكیان بكەین (دەقە وەرگێڕدراوەكان) هیچیان لەیەك ناچن

هەروەها رۆمانی (مسخ) ی كافكا، كە جەلیل كاكە وەیس كردوویەتی بەكوردی بەناوی (بەد گۆڕان) كە دوو سێ كەسی تر كردویانەتەوە، بەناونیشانە عەرەبییەكەی بەناوی (مسخ)، ئێمە تەنها دەقە عەرەبیەكەمان لەبەردەستە، كاتێ بەراودیان دەكەین هەزار و یەك تێبینیت لا گەڵاڵە دەبێت لەسەریان، چ جا ئەبێ لە دەقە ئەسڵییەكەیدا چی باس بێ، كە لەبنەڕەتدا بەزمانی چیكی نووسراوەتەوەو ئێمە لێی تێناگەین، هەروەها چەندان نموونەی تر.

هاوكات وەك ئاماژەیەك بۆ قەسیدەی (دەنگی پێی ئاو)ی سوهرابی سوپێهری، كە زیاتر لە دوو جار كاری وەرگێڕانی بۆ كراوە، بەپێویستم زانی ئاماژە بەجوان وەرگێرانێ یەكەم جاری بكەم، كە لەلایەن ئازاد بەرزنجی و رێبوار سیوەیلی وەرگێڕدرابوو، پاشان كەسانێكی دیكە دین بەهەمان مەبەست (دووبارە وەرگێڕان)ی بۆ دەكەن و كاتێ ئەخوێنیتەوە لە شكاندنی سەروچاوی دەقەكە بەلاوە هیچی دی هەست پێ ناكەیت، گوایە كاری وەرگێڕانی جدی بۆ كراوە. 

لەمڕوانگەوە و هەر سەبارەت بە دووبارە و چەند بارەی وەرگێڕان، ئەمە لەناو وڵاتانی دیكەشدا هەیە، بەڵام ئایا بەمشێوەی لای ئێمە، كە پێمان وایە جگە لە چاولێكەری و خۆ دەرخستن یان وەك خویەكی ناجۆر بیانەوێ بڵێن ئێمەیش كتێبمان هەیە، هیچی تری لێ نادووریتەوە.

دەكرا بیركردنەوەكان بەچەشنێكی تر بوایا، بۆ نموونە كورد خاوەنی چەندین شێوەزاری دەوڵەمەندە لە رووی زمانەوانی و هەروەها هونەری ئاخاوتن، دەكرا ئەو چەند بارە وەرگێڕانەیە بۆ شێوەزارە جیاكان بكرایە، نەك لەیەك دەڤەردا چەق ببەستێ.

 

- قەیرانی كتێبی كوردی لەدەرەوەی كوردستان

قەیرانی كتێبی تەرجەمەكراوی كوردی لە باڵی ئەو كتێبخانانەی دەرەوەی وڵات لەنێو كتێبخانەكانی وڵاتانی پێشكەوتووی وەك ئەمریكا و ئەڵمانیا و فەرەنسا و سوید. و هتد، قەیرانێكە كە خودی بەڕێوەبەرانی كتێبخانەكانیشی بێزار كردووە، چونكە هەم كتێبی كوردی كەمی تێدایە، هەم خوێنەری كوردی سەردانی ناكەن.

لەكاتێكدا ساڵانە تەنها حكومەت و دەزگا بەناو چاپەمەنییەكان دەچنە پێشانگای نێودەوڵەتی فرانكفۆرتی ئەڵمانیا و پێشانگای كتێبی میسر و پێشانگای كتێبی تاران و سنە..تاد، بە مەئیوسی كتێبەكان لەگەڵ خۆیان دەهێننەوە.

یەكەم: لەبەر ئەوەی كتێبەكان نافرۆشرێن و ئەوان كتێبی كوردیان گەرەكە بە زمانی خۆیان، كە ئەمەش نییە.

دووهەم: ئەو كتێبانە بەكەڵكیان نایات وەكو داتای ئەدەبی نوێ، لەوەش خراپتر ئەوەیە ئەو كتێبانە دەگەرێننەوە بۆ كوردستان و عەقڵیان پێدا ناشكێ لانیكەم لەوێ بیبەخشن بە جالیەی كوردی یان لە كتێبخانە نێودەوڵەتییەكان دایبنێن. 

زۆر جار و بەهۆكاری جیاواز، چ ئاگادار كردنەوەمان لەلایەن هەندێ لە رەوەندی كوردی، یان برادەرمان هەبووە چووەتە ئەوروپا دەستەو وەستان بەدیار كتێبە كوردیەكانەوە دۆش داماون و ترسی ئەوەیان لێنیشتووە،‌ كە گوایە كار گەیشتۆتە ئەوەی ئەو باڵانە دابخرێن، كەتایبەتن بە كتێبی وەرگێڕدراوی كوردی لەنێو كتێبخانەكانیان، كە ئەمە بۆ خۆی بەركەوتەیەكی ناجۆر و سڕینەوەو پەراوێزخستنی‌ رۆشنبیرییەكەی دەگەیەنێت لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی.. بۆ نموونە بە پێی ئەو داتایانەی من دەستم كەوتووە.

" لە كتێبخانەی گەورەترین زانكۆ، نموونەی زانكۆی لوند و ئۆپساڵا لە سوید، كۆی كتێبە كوردییەكانی لە باڵی كوردی دە كەمترین كتێبی تێدایە .

" هەروەها لە كتێبخانەی زانكۆی بوخم لە ئەڵمانیا، كە بە گەورەترین زانكۆی ئەڵمانی دادەنرێت، شتێك نییە بەناوی باڵی كتێبی كوردی، لەكاتێكدا زۆرترین خوێندكاری كوردی تیایدا دەخوێنن‌.

" هەر لەمڕوانەگەیەوە لەسەردانێكم بۆ كتێبخانەكانی ئەسكەندەریەو كتێبخانەی نیشتیمانی لەمیسر، كتێبێكی كوردیم بەرچاو نەكەوت. 

" هەروەها خاڵیبوونی كتێبخانەی وڵاتە عەرەبیەكانی نموونەی لوبنان و ئیمارات ..هتد، لەكتێبی كوردی.

" لەهەموو ئەوانە خراپتر ئەوەیە، كە لە بەغدای پایتەختی عێراقیش كتێبی كوردی نییە، تەنانەت ئەو پردە پەیوەندیەش نەماوە، كە لەسالەكانی 1980 و حەفتاكان بەدوا درووستكرابوو.

ئەوەشیی جێی سەرسوڕمان بێ لە دوای (2003)وە بینیمان دەسەڵاتی كوردی ئەوەندەی شەڕی بەدەستهێنانی وەزارەتی دارایی دەكرد ئەوەندە باسی وەزارەتی رۆشنبیری نەدەكرد، باكی بەم بوارە نەبوو.

- وەرگێڕان و ئامادەكردن بەدەستكارییەوە

جیا لەو لێشاوی شێواندنەی، كە لەچەند نموونەیەكدا باسمان لێوەكردن، دەبینین هەندێك دەقی وەرگێڕدراو هەیە دوای وردبوونەوە لێی وەك قوربانییەك دێتە پێش چاو، كە بێ گەڕانەوە بۆ وەرگرتنی رەزامەندی خاوەن دەقە بنەڕەتییەكە، ئیدی قوربانی دەستبەسەراگرتن یان لاقەكردن یان لەكەداركردن یان پەڕوپۆكردنی لەشێوەی مەلەكەی مەلا نەسرەدین، كە لەئەنجامی رێگە بە خودانی هەندێك وەرگێڕ، وەك دەستدرێژیكارێك، بەبەرگێكی ترەوە بیخاتە بازاڕ (وەرگێڕان و ئامادەكردن یان وەرگێڕان بەدەستكارییەوە) یان دانانی كتێبی فیكری و فەلسەفییەكانی پڕ زانیاری پشتبەستوو بەسەرچاوە، لەكاتێكدا كەمترین سەرچاوەیان ئاماژە پێكردووە، نموونەی. 

" كتێبی ئەدەب و ئەفسانە هەروەها هزر و فەلسەفە و هتد كە بە نووسین و ئامادەكردن پێناس كراوە، لەكاتێكدا پێكهاتەی كۆمەڵە وتارێكی كۆكراوەیە، كە دەستكارییەكە جێگەی تێڕامانە بۆچی بە دەستكارییەوە‌.!؟

" كتێبێكی 300 پەڕی هەیە بەناونیشانی (سیستمی سیاسی) كە ناونیشان كتێبەكەیە لەبەرگی پێشەوە لەكاتێدا ناونیشانێكی تر ئەبینین لە بەرگی دواوەی هەمان كتێب، بۆیە نازانین ناونیشانی پێشەوە وەربگرین یان دواوەی كتێبەكە، كە نووسراوە (هزری فەلسەفەی سیاسی)، كە پشتی بە 28 سەرچاوە بەستووە، و سێی و چوار لەو سەرچاوانەشی هی نووسەرە، كە لەنووسینەكانی تریدا باسی لێوە كردوون، كە لەسەردە‌می پێش ئیسلامەوە پیایدا هاتووە، لەكاتێكدا ئەمە قورسترین بابەتی رۆشنبیری و نووسینە. 

ئایا بەڕەوای ئەبینن كتێبێكی لەو ئاستە پشت بەكەمترین سەرچاوە ببەستێت، ئەمە بۆ خوێنەر بەجێ دێڵم.

- ئیستیغلال كردنی نووسەرانی پارچەكانی دیكەی كوردستان و لێسەندنەوەی خاوەندارێتی بەرهەمەكانیان 

هەموو ئەمانەی باسمان لێوەكردن هێشتا بواری گفتوگۆ و چارەسەری بۆ هێشتوینەتەوە ئەگەر بڕیار بێ كاری بۆ بكرێت.

بەڵام ئەوەی زۆرترین پانتایی و ئەوپەڕی سنووری بێ رەوشتی تێپەڕاندبێ لە چەقی بوارەكەدا، پەیدابوونی گروپێكی هاوشێوەی بازرگانەكانی كورد، كە خەریكی كاری خراپتر لە مادەی هۆشبەر و تەهریبن، كە زۆر بەئاستەم هەستی پێ ئەكرێت، ئەویش ئەو دزی و فرت و چاوبەستنەیە بەقایل كردنی بەشێك لەنووسەران و وەرگێڕی رۆژهەڵات و باكور، لەبەرامبەر هەندێ پارە، دەست هەڵبگرن لە خاوەندارێتی كارەكانیان و لێرە بەناوی خۆیان بڵاوی دەكەنەوەو پاداشتەكەش بۆ ئەو نووسەرە داماوانە رەوانە بكەن، زۆر جاریش پاداشتەكانیشیان خوراوە. 

یان خودی ئەو نووسەر و وەرگێرانەی شارەكانی مەهاباد و سنە و سەقزو مەریوان.. و ئامەد و شارەكانی دیكەی كوردستانی توركیا..تاد، كە بەمەبەست نایانەوێت ناویان بهێنرێت وەك خاوەنی ئەو دەق و نووسینانە بەهۆی ئەو ترسەی، كە لە دەسەڵاتی سیاسی و حوكمی ئاخوندەكان و دەسەڵاتی توركی بۆ هەمان مەبەست و بەهەمان شێوە مافیان دەخورێ لەلایەن بەناو رۆشنبیر و نووسەر و وەرگێرە كوردەكانی باشور.

 

- توانا كوژراوەكان 

كاتێ نووسەرێكی جدی، خاوەن دەقێكی فیكری بۆ نموونە، دەیەوێت روو لە ناوەندەكانی پەخش و بڵاكراوەكان بكات بەمەستی پێدانی ژمارەی بڵاوكردنەوەو تۆماركردنی لەناو تۆماری زنجیرە بڵاوكراوەكان، هەزار و یەك بڕوبیانووی بۆ دێننەوە و دەبێ ماوەیەكی دوور و درێژ ئەمسەر و ئەوسەری پێ بكرێ، پاشان ئەگەر ژمارەی پێ بدەن، لەكاتێكدا كۆی دەقە كرچ و كاڵ و یان شتە سادەكانی رۆژانە و یان شیعر و چیرۆك..هتد، لەهەمان رۆژی داواكارییەكەی ژمارەی پێدەدرێت، كە ئەمە بۆ خۆی قسە زۆر هەڵدەگرێت و مایەی هەڵوەستەكردنە.

لەلایەكی تر چاوچنۆكی زۆرێك لە دەزگاكانی پەخش و بڵاوكردنەوە بەبیانووی نەفرۆشتنی كتێبەكان نەك چاپی ناكەن، بەڵكو سەری كتێبەكانیش دەخۆن، كە پێیان سپێردراوە بەمەبەستی چاپكردنی، نمونەی ونكردنی بە ئەنقەستی دوو كتێبی نووسەر و روناكبیری رەوانشاد (ئازاد سوبحی)، لەلایەن ناوەندی رۆشنبیری ئەندێشە لەسلێمانی.

هەروەها رێگری كردن لە بڵاوكردنەوەی كتێبەكانی عەبدولخالق بەرزنجی لەوڵاتە عەرەبییەكان، چونكە نەحكومەت نەدەزگا چاپەمەنییەكان نەیانتوانیوە پردی پەیوەندیی دروست بكەن لەگەڵ ئەو وڵاتە عەرەبیان، كە دواتر لەچاپتەری رێگریەكانی بەردەم بڵاوبوونەوە وەرگێڕانی پێچەوانە بەتێروتەسەل باسی لێوەدەكەین.

- رێگری كردن لە بڵاو بوونەوەی وەرگێڕانی پێچەوانە

كاتێ قسە لەسەر پێداگیری لەبڵاوكردەنەوەی وەرگێڕانی پێچەوانە دەكەین، مەبەست لەوە نییە رێگڕی لە توانا كەسییەكان بكرێ بەبڵاوكردنەوەی كتێبەكانیان لەوڵاتانی تر بەڵكو قسەكردنە لەسەر بێمنەتی و فەرامۆشكردنی ئەو پڕۆسەیە لەلایەن حكومەتەوە هەروەها دەزگاكانی پەخش و بڵاوكردنەوە، كە تائێستا نەیانتوانیوە پردێكی پەیوەندیی بۆ كرانەوە بەرووی جیهاندا بكەنەوە، یان لانیكەم وڵاتانی دەورووبەر، كە دەبوو ئەمە لە ئەولەوییەتی كارەكانی وەزارەتی رۆشنبیری و دەستەی راوێژكاری سەرۆكە یەك لەدوای یەكەكانی حكومەتەوە بووایا، بە حكومەتی ئێستاشەوە.

بۆیە كاتێ باسەكە دێتە سەر وەرگێڕ، ئێمە چاك ئەزانین وەرگێڕی باشمان هەیە، بەڵام ناهێڵن ئەو ئەزمونە بەرجەستە بێت بەئەنقەست، هەزار و یەك بیانوی بێمانا دێننەوە بۆ كەمتەرخەمییەكەیان.

- خەمساردی بەشێك لە زمانزانەكانی كورد لە برەودان بە پڕۆسەی وەرگێڕانی پێچەوانە

بەدەر لە تەوەری نەخوێندەواری و ناحاڵیبوونی زۆرێك لە پانتاییە رۆشبیرییەكە، كە لە ئەنجامی بەد رەفتاری و بەهەڵەدا چوونی زۆرێك لە بەناو وەرگێڕ زۆر وترا و ئێمەیش بەپێی بەڵگە و داتاكان دەمانەوێت پێیان بسەلمێنین، كە مامەڵە كردن لەتەك كاری لەم چەشنە (وەرگێڕان) گەمە نیە و بەمە ناوترێت وەرگێڕان، ئەمەی ئێوە ئەیكەن دەلالەتە لەوەی زمان نازان.

لەبەرامبەردا بەپێویستی دەبینین، كە ئاماژە بە زۆرێك لە كارەكتەری كاریگەر و بەرچاوی ناو كایە رۆشنبیرییەكە بكەین (فیكری، هونەری، ئەدەبی، سیاسی، فەلسەفی.. هتد)، بەتایبەت لەنێو بازنەی سەلیقەی زمانەوانی و رەگەزەكانی زمانزانی بەشێوە زانستییەكەی، هاوكات شۆڕبوونەوەی هەندێكیان بەهەردوو ئاڕاستەكەیدا، چی وردبوونەوە لە قوڵایی شێوەزار و بن زارەكانی ناوخۆ یان بەپێچەوانەوە (زمانەكانی وەڵاتانی دەورووبەر و بەشێك لەنەتەوەكانی جیهان) چ لەرابووردوو یان ئێستا، كاری باشیان كرد، درك بەبەردەوامی زۆرێكیشیان دەكری، كە ماون لەژیاندا و جێی دەستخۆشین، نمونەی (زوهدی داودی و فەلەكەدین كاكەیی و محێدین زەنگنە و حەكیم نەدیم داودی و فازڵ جاف و عەبدولرەزاق بیمار و د.ئاوات ئەسعەدی و عەبدوڵا عەباس و كاوە تاڵەبانی و چەندینی تر).

بەڵام ئەوەی مایەی تێبینی و هەڵوەستەیە دەبێ هۆی چیبێ ئەم هەمووە بۆ جارێكیش خۆیان نەدا لەقەرەی دەقە رەسەنەكانی تایبەت بە(شارستانیەت و كلتوور و مەعریفە و هونەر و ئەدەب و كەلەپوور و..هتد) ی واقیعی كوردی بەمەستی بەجیهانی كردنیی یان لانیكەم ناساندنیان بەنەتەوەكانی دەورووبەر لەچوارچێوەی وەرگێڕانی زانستی.

ئەبێ بۆ ئەم تەوەرە چی خوێندنەوەیەكمان هەبێ و چۆن بڕوانینە هۆكارەكانی، كەمتەرخەمی بوو یان خەمساردی یان بەمەبەست یان وەك چاولێكەری و ئاڕاستەی ئەو زانا و بیرمەند و شۆڕشگێڕ و نوسەر و ئەدیب و هونەرمەند و رۆشنبیرە كوردانەی مێژووی كۆن نوێ، كە لەخزمەتی رۆشنبیریی نەتەوەكانی تر هەگبەی فیكرییان خاڵی كردەوە، نموونە (ئەحمەد شەوقی و ئەیوبی و نیزامی گەنجەوی و ئیبن و تەیمیە و مەعروف رەسافی و مەحمود ملێجی و سوعاد حوسنی و یەلماز گۆنای و سەلیم بەرەكات و عەبدولباست عەبدولسەمەد و عەلی بەدرخان و روشدی ئەبازە و ئیلهام مەدفەعی و دەیانی تر).

خۆ ئەمانیش وەكو كەسایەتی و رەگەز لەسەر كورد هەژمار دەكرێن، بەڵام وەكو پەروەردی عەقڵی و فیكری و ئینتیماوە نەخێر، چونكە لەناو شارستانیەتی عەرەب و تورك و فارسدا برەویان بە تواناكانی خۆیاندا، لەكاتێكدا ئەم رۆشنبیرانەی نمونەی (فەلەكەدین كاكەیی و زوهدی داودی و ئەوانی تر) كەناومان هێنان پەروەردەی واقیعی كلتووری كوردین.

بۆیە دووبارە جەخت لەسەر ئەوە ئەكەینەوە، دەبێ لەم رووەوە قسەی خۆیان هەبێ بەتایبەتی ئەوانەی تا ئێستا بەردەوامن چ لەنووسین چ ئاڕاستەی فیكری یان چی و چی.

ئەمە لەناو هونەرمەندانیشدا بەروونی هەستی پێ ئەكرێت، كە هونەرمەندی كورد نەتوانیوە رەسەنایەتی خۆی بگەیەنێت بەدەرەوە، نمونەی مەقامەكانی (ئەڵاوەیسی و قەتار و خاوكەر و ئای ئای و حەیران و سەفەر و لاوك و هیجرانی و خورشیدی و دەیان مەقامی تر)، هەروەها گۆرانیە رەسەنەكان، كە نەیانتوانیوە بەفەرمی خاوەنداری بكەن و بەجیهانیی بكەن، چگە لەو توانا لۆكاڵییەی، كە لێرەو و لەوێ باسی لێوە دەكەن.

ئەكرێ بڵێین ئەو فەزڵەش بۆ چەند هونەرمەندێك دەگەڕێتەوە، كە بەئیمكانیەتێكی زۆر موتەوازیعەوە كاریان بۆ كردوو لە رابووردوودا، نمونەی هونەرمەندان ( عەلی مەردان و محەمەد عارف جزیری و حەسەن زیرەك و تاهیر تۆفیق و كەریم كابان و مشكۆ و خاڵە سێوێ‌ و رەسول گەردی..هتد).

بۆیە لەم سەرو بەندەدا ئەوەمان بۆمان رووندەبێتەوە، كە كورد متمانەی بەخۆی نەبووە، یان روونتر بڵێم بەلایەوە گرنگ نەبووە كێ بێت یان چییە و یان چی كردووە و چی ئەكات، بەقەد ئەوەی هەمیشە لەهەوڵی ناسینی خەڵكی تر بووە.

ئەمە لە سیاسەتیشدا بەهەمان رێچكە گوزەری كردووە، كاتێك ئەڕوانیتە دەسەڵاتی سیاسی و پێكهاتەی ئەحزابی كوردی لەم پارچەدا، دەبینیت لەفۆڕمدا بەزۆری لەژێر كاریگەری فیكری رۆژئاوایی (ئەوروپا)، میتود و دیسپلینی كاری حیزبی داڕشتووەتەوە، لەجەوهەریشدا نەیتوانیوە وەك خۆی بێ و بەئاڕاستە جەوهەرییەكەیدا بڕوات، كەویستویەتی بەردەوام موجامەلەی كەنیسە و ئیسلامی سیاسی بكات و روونتر بەمەبەستی رازیكردنی بیری ناسیۆنالیستی عەرەبی بووە.

ئەكرێ بڵێین ئەمەش هۆكارێكی سەرەكیە بۆ دیاریكردنی ئاڕاستەكان بەو شێوەیە، كەباسمان لێوەكردن، كە كورد بەدرێژایی مێژوو لە خزمەتی زمان و فیكری ناسیۆنالیستی عەرەبیدا بووە بەبەردەوامی، نەك ناساندی خۆی، كاتێكیش دەڵێن كورد بە واتای كوردی دیندار و بێدین، موسڵمان بێ یان یەزیدی یان كاكەیی و تاد.

- رەهەندە جوانەكانی وەرگێڕان 

بێ گومان بۆ هەر گرنگیدانێك و برەودان بەرەوتەكە (وەرگێڕان) و مامەڵەی كارەكتەرەكانی لە تەك موفرەداتەكان بەوشیاریەوە، بۆ خۆی سەلمێنەری ئەو راستیانەن، كە ناكرێ لە ئاستیاندا چاو دابخرێن و ئاماژەیان پێ نەكرێت، هەروەك چۆن ئەمە لەناو كایە هونەری و رۆژنامەوانیەكانیشدا ناویان بەڕێزەوە دێ.

بۆیە بەپێوستم بینی، ناوی بەشێك لەو وەرگێڕانە وەك خۆی بێنم، كە توانیویانە تا ئاستێكی باش جێ پەنجەی خۆیان بۆ مێژوو لەناو پانتاییەكە بەجێ بهێڵن،.. نمونەی،

د. بەختیار سەجادی لەكوردیەوە بۆ فارسی، عەزیز گەردی لەزمانی ترەوە بۆ كوردی بەڵام بەجوانی، د. بەندەر عەلی ئەكبەر شاكە لەكوردیەوە بۆ عەرەبی، شەماڵ ئاكرەیی لەكوردیەوە بۆ عەرەبی، جومعە جەباری لەكوردیەوە بۆ عەرەبی، نەوزاد ئەحمەد لەكوردیەوە بۆ عەرەبی، رزگار شێخانی لەكوردیەوە بۆ سویدی، ئازاد بەرزنجی لە كوردیەوە بۆ فارسی و عەرەبی، فەتاح خەتاب لەكوردیەوە بۆ عەرەبی، نیهاد نەجار لە كوردیەوە بۆ عەرەبیِ، محمد حسێن لەكوردیەوە بۆ عەرەبی و ئینگلیزی، یوسف شوانی لەكوردیەوە بۆ عەرەبی، عەبدولڵا قەرەداغی لەكوردیەوە بۆ عەرەبی، موكەڕەم تاڵەبانی لەكوردیەوە بۆ عەرەبی، عوبدولخالق بەرزنجی لەكوردیەوە بۆ عەرەبی و هەروەها پێچەوانە، نەجات خۆشناو لەكوردیەوە بۆ عەرەبی.

ئەمە لەناو رۆژنامەنووسانیدا كەسانی شارەزا جێ پەنجەیان دیار بووە، نمونەی فەرهاد عەونی و عومەر فەرهادی، هەروەها لە ناو هونەرمەندانیش، دڵشاد محەمەد سەعید و كامگارەكان و شەهرامی نازری و عەبدوڵا جەمال سەگرمە.

- كورد ناسی لەنیوان دۆست و نەیارە بیانییەكان

كاتێ خوێندكارێكی قۆناغی باڵای زانستی لەسەروبەندی توێژینەوەیەكدایە و سەرقاڵی گەڕانە بەدوای داتا و بابەتی باوەڕپێكراو بەتایبەت لەبارەی مێژووی نوێی هەرێم و دەورووبەری یان توێژەرێك یان رۆژنامەنووسێك، بەزۆری دەبینین دەگەڕێنەوە بۆ سەرچاوە پۆلێن كراوەكانی سەردەمی داگیركاری ئینگڵیز، بەتایبەت ئەو نووسراو و داتایانەی، كە لەچوارچێوەی مۆزەخانەكانی رۆژئاوادا پارێزراون، نمونەی یاداشتەكانی هاملتۆن و ریچ و مینۆریسكی و چەندانی تر.

كاتێ ئەڕوانیتە یاداشتەكانی گەریدەیەكی نموونەی هاملتۆن بۆت رووندەبێتەوە ئەوان ئێمەیان لەخۆمان باشتر ناسیوەو لەچەندین شوێندا ئێمەیان بە خۆمان ناساندووە كە چین و كێین، ئەمە شتێك نییە لە خۆمەوە پەنجەی بۆ ببەم و قسەی لەبارەوە بكەم، بەڵكو راستییەكی حاشاهەڵنەگرە، كە واقیعی ناوەندە زانستییەكان لەدەیان شوێندا سەلماندوویانە، بەپشتبەستن بە توێژینەوەكان و بابەتە زانستییەكانی مێژووی نوێی ناوخۆ و ناوچەكە.

لەلایەكی ترەوە ئەگەر هەندێك بەوردی بڕوانینە ئەو كەسانەی، كە لەوڵاتانی تر و نەتەوەكانی ترەوە دێنە ئێرە، بەهەر هۆیەك بێت، وێڕای زمانەكە هەوڵیانداوە لە ئاست كولتوورەكەشدا چاوكراوەبن و كاری بۆ بكەن، بۆیە بەپێی ئەزموون و چەند ساڵەی كاری رۆژنامەنووسیمان، ئاشنای زۆرێك لە خوێندكار و رۆشنبیر و ئەندازیار و هونەرمەند و توێژەری جیاواز لە بوارەكان بووینەوە، نمونەی هەردوو هاوڵاتی بەرەگەز ئەمریكی (ئارت ی ئەندازیار و ئەندرۆ ی توێژەر)، هەروەها ئەحمەد شەوكەت بەرەگەز عەرەبی عێراقی، دەقی كوردی ئەكرد بەعەرەبی.

پێم وابێت زۆرێك لە رۆشنبیرانی هەولێر و سڵیمانی لە نزیكەوە ئەندرۆ دەناسن، كە لەماوەكانی رابووردوودا سەرقاڵی چەندین لێكۆڵینەوە بوو لەسەر كلتووری كوردی، تارادەیەكی زۆر باشیش زمانی كوردی دەزانی و لەدەربڕینی وشەكاندا لەزۆربەمان شارەزاتر بوو، جیا لەمانە شارەزایەكی بەسەلیقەی هەردوو رێباز و تەریقەتی (قادری و نەقشەبەندی) بوو، دەتوانم بڵێم لە كورد باشتر ئەو دوو رێبازەی ئەناسی.

ئەم نموونانەش بەرچاو روونیەكە بۆ ئەوانەی، كە تا ئێستا نە خۆیان ناسیوە بەباشی نە كورد، هاتوون لاف و گەزاڤی مەدەنیەت لێدەدەن و بێشەرمانە قسە لەسەر رۆشنگەرایی وئیدۆلۆژیا و چەمكی كوردناسی دەكەن، هەروەها وانەیەك بێت بۆ ئەوانەی دەست بۆ وەرگێڕان دەبەن بێ ئەوەی بیرێك لەرەهەندەكانی تایبەت بە شوناس و ئیدیۆم و كولتوور و كەلەبووری سەرچاوەی دەقە بنەڕەتییەكان بكەنەوە.

- وەرگێڕانی پێچەوانە

شتێك هەیە پێی ئەوترێت وەرگێڕانی پێچە‌وانە، وەرگێڕمان هەیە نزیكەی 70 كتێبی وەرگێڕاوەتە سەر زمانی كوردی، بێ ئەوەی جارێك بیری لەوە كردبێتەوە كتێبێكی كوردی وەربگێڕێتە سەر زمانێكی تر، ئایا ئەمە بۆ خۆی دەلالەت لەوە ناكات كە كاكی وەرگێڕ زمانزان نیە و خەڵكی بەگەمژە دەزانێ..!؟

یان زۆرێك لەنووسەران نەیان ویستووە یان نایەنەوێ دەقەكانیان وەربگێردریت بۆ زمانەكانی تر بە هەرهۆیەك بێت، ئایا ئەبێ بۆ ئەم رەفتارە چ خوێندنەوەیەكمان هەبێ، كرچ و كاڵن یان دزی و ئیقتیباسی ئابڕوبەرانەیە..!؟ بۆ نموونە..

" هەتاوەكو (عەلی ئەشرەفی دەروێشانی) مان نەخوێندەوە، نەمازانی چ كاریگەرییك و دزینێكی ئەدەبی هەیە لە نێو كورد بۆ نموونە رۆمانی (كۆردەرە) لەكاتی خۆیدا چی هەرایەكی نایەوە.

" هەتاوەكو (فروغی فروغزاد)مان وەك خۆی نەخوێندەوە، نەمانزانی لە دیوانی (ئیگزیل) چ ئیقتیباسێكی ئاشكرا هەیە. 

" هەتا (شارامی قەوامی)مان نەناسی، بێ ئاگا بووین لە كێشەی‌ رۆمانی شاری مۆسیقارە سپییەكان.

" هەتا فیلمی (شۆڕشی سێكسی)مان نەبینی، نەمازانی چی ئیقتیباسێكی راستەوخۆیە چیرۆكی (كەڵەكوڕان و ئاسكەكچان) چۆن و چی بووە.

" هەتا (ئەزرا پاوەن)مان نەخوێندەوە شیعری كوردیمان نەناسی چ كەتنێ لە ئەدەبی رویداوە و بە ئاسانیش بەسەرماندا گوزەری دەكرد.

دەیان نمونەی تر، كە لەبەردەستن و كاتی خۆی بێت قسەیان لەبارەوە ئەكەین.

هەموو ساڵی لە پێشانگای هەولێری نێودەوڵەتی، كە دەزگای مەدا بۆ چاپ و بڵاوكردنەوە سازی دەكات، كە دەیان دەزگای فیكری و رۆشنبیری وڵاتانی دونیا بەشدار دەبن بە كتێبی فیكری و مەعریفی... تاد، تێیدا ئەم پرسیارە دووپات ئەكەنەوە، كە كورد وەڵامی ناداتەوە، ئەویش ئایا كورد بۆچی فیكر ناخوێنێتەوە..!؟ 

هۆكارە زانستیەكەی چیە، ئەم پرسیارە چیمان دێنیتەوە بیر..؟

لەچاو پێكەوتنێكیدا د. مارف خەزنەدار هاتووە" لەشەستەكان دەچێتە روسیا (یەكێتی شورەوی) لەوێ یەكێك لە بیرمەندە ئەدەبیەكان پرسیارێكی ئاڕاستە دەكات و ئەڵێ ئێوە فكرتان ناوێ‌.. سەنعەتتان ناوێ‌.. ناتانەوێ بخوێننەوە.. خێرە هەمووتان شاعیرن، لەكاتێكدا بەزمانی خۆتان ئەخوێننەوە، بۆ چی ناتانەوێت بەرووی جیهاندا بكرێنەوە..!؟

لەئەنجامی باسكردنی ئەو كفتۆگۆیەی خەزنەدار لە چاوپێكەوتنەكانیدا لە هەفتاكان، حكومەتی ئەوسای عێراق توانی سود لەو ئاڕاستە مەعریفیە وەربگرێت و بیكاتە پڕۆژەیەكی نیشتیمانی و زەمالەی خوێندنی بۆ دەیان و سەدان خوێندكاری خۆی لەزۆرێك لەوڵاتانی ئەوروپا و روسیا و.. هتد، وەربگرێ و بیانێرێتە دەرەوە بۆ دوو مەبەست، كرانەوەی بە رووی جیهان و هەروەها پێگەیاندنی كادری زانستی، لەوانەش گرنگتر فێربوونی زمان، پاشان بەو هۆیەوە توانیان گەشە بەفیكری ناسیۆنالیستی عەرەبی خۆیان بدەن لەو چوارچێوەیەدا، بەڵام كورد نەیتوانی ئەو دەرفەتە بقۆزێتەوە و پێی وشیار بێ نە لەرابووردوو نە لە ئێستا، لەكاتێكدا پرسیارەكە ئاڕاستەكراو بوو بۆ كورد..! 

بۆیە ئەوەی مەبەستمانە، گرنگیدانە بە وەرگێڕانی پێچەوانە لە بازنەیەكی نیشتیمانی دوور لە شەخسەنەو كروپی پاوانخواز، نمونەی ئەو پرۆژانەی لەزۆرێك لە وڵاتانی دونیا كاری لەسەر ئەكرێ و ئاستێكی باشیان بڕیوە، نمونەی ناوەندی ئەنمائی نەتەوەیی، كە توانیویانە تەبەنی پرۆژەیەك بكەن بەناوی (مشروع مگاع الصفدی للینابیع) بەهاوكاری گروپێك لە رۆشنبیرانی عەرەب (جۆرج ئەبی ساڵح و د. كەمال ئەستەفان و د. بەدرەدین عرودكی)، تەنانەت لۆگۆی سەر كتێبەكانیشیان لە جیهاندا ناسراوە.

 

 

  • 1