ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

بارودۆخی سیاسی ناوچەکە دەکوڵێت، ڕۆژ بە ڕۆژ تابلۆى سیاسی بە ئاراستە ئاڵۆزکاندا دەبرێت، لە ڕاستیدا هەموو ئەو دەوڵەتانەشی لە ناو چوارچێوەى خولانەوەى ئەم ناوچەیەدان، هەر یەکەیان خۆیان بە فریادڕەس پیشان دەدەن. لەناوخۆیاندا ڕووبەڕووی گەورەترین قەیران بوونەتەوە، هەر یەکەیان بە جۆرێک گیرۆدەى ماڵى خۆیەتى .

1 _تورکیا ڕاستەوخۆ دەستوەردەداتە خاک و بازاڕ و سیاسەتى هەرێمى کوردستان. هێزی سەربازی هێناوەتە ناو خاکەکەى بەبیانووى پەکەکە. لە ڕێگەى گرێبەستى نەوت و کردنەوەی بازاڕی تورکی لە کوردستاندا، باڵى بەسەر هەیمەنەى پارتی دیموکراتی کوردستان کێشاوە.

تورکیا لە ناوخۆدا ڕووبەڕووی قەیرانی ئابووری و سیاسی و کۆمەڵایەتى بۆتەوە، بۆ دەرباز بوون لەو قەیرانانە دەیەوێت هەیمەنەى دەرەکی خۆی لە لیبیا و عێراق و سوریادا دەربخات. خەونى زڕاوى خەلافەتى هەیە، کە دواجار ئەو خەونەى پێچەوانە دەبێتەوە و سەرى خۆى دەخوات. 

لە لیبیا بەناونیشانى پاڵپشتى لە ئیخوانەکان دەست لەو وڵاتە وەردەدات و لە کوردستانى عێراق بەناونیشانى بوونى پەکەکە بۆردمانى خاکى کوردستان دەکات. ئەگەر پەکەکەش نەبێت ئەو دەستوەردانى خۆى دەکات. کۆى ئەو پەلامارانەى بۆ کوردستان و ناوچەکە دوو ئاراستەى لەپشتەوەیە؛

یەکەم؛ دەیەوێت بە کۆمەڵگاى نێودەوڵەتى بەتایبەت بە هاوپەیمانەکانى لە ناتۆ بڵێت کە تورکیا هێزیکە لەناوچەکەدا و دەبێت حسابى بۆ بکرێت لەڕووى سیاسى و سەربازییەوە.

دووەم؛ لەهەر گۆڕانکارییەک لەم ناوچەیەدا بکرێت، ڕێگربێت لە دووبارە داڕشتنەوەى سنورى جوگرافیاى ناوچەکە و دروست بوونى دەوڵەتى گەورەى کوردستان.

2_ئێران ڕاستەوخۆ دەستوەردەداتە ناو خاکى عێراق و لوبنان و یەمەن، لەناوخۆى خۆشیدا ڕووبەڕووى قەیرانێکى گەورە و بەرفراوان بۆتەوە، ناڕەزایەتى خەڵک، خۆپیشاندانى جەماوەر و قەیرانى ئابوورى دەستى ناوەتە بینەقاقای و خەریکە دەیخنکێنێت. ئەم دەستتێوەردانانەى ئێران کاریگەرییان دروستکردووە، لەپاش خستن و دواکەوتنى پرۆسەى سیاسى و دیموکراسى لە عێراق و لوبنان و یەمەن بەڕوونى بەربەستەکانى ئێران لەو وڵاتانە بەدەرکەوتوون.

فەڕەنسا لەناوخۆى خۆیدا ڕووبەڕووى قەیرانى ئابوورى و سیاسی و کۆمەڵایەتى بۆتەوە، کێشە و ململانێیەکى بەرفراوان یەخەى خۆى گرتووە، کە بە ئاسانى ماکرۆن ناتوانێت بەسەریدا زاڵبێت، بۆ شاردنەوەى قەیرانەکانى خۆى خۆپیشاندانى خۆى وەکو دەوڵەتێکى بەهێز لە ئاستى دنیا کە ناتوانێ ململانێى ئەمریکا و ڕووسیا بکات. لەبەرانبەر تورکیا دەیەوێت دەربکەوێت، لەناوچەکەدا هاوپەیمانییەک دروست بکات، بۆ ئەم هەنگاوەش سەیرى ئەو وڵاتانە دەکات کە کێشە و ململانێیان تێدایە و دەیەوێت خۆى وەکو فریادڕەس نیشان بدات. دواى تەقینەوەى لوبنان سەردانى لوبنان دەکات و دەیەوێت چارەسەرێک بۆ پێکهاتنەوەى حکوومەتى لوبنان بخاتە بەردەم و لەم ڕێگەیەوە بۆ ئەوەى لوبنان بێتە هاوپەیمانیەتەکەیەوە. سەردانى عێراق دەکات بەهەمان بیرکردنەوە و عەقڵیەتى چارەسەرکردنى کێشەکانى ناوخۆى عێراق بەتایبەتى بەغدا و هەرێم. ئەگەرچى عێراق وەکوو لوبنان نییە و ئاسان نابێت بۆ فەرەنسا بتوانى خۆى تێدا جێگیر بکات، چونکە ئەو هاوپەیمانیەتییە دەبێتە دژى تورکیا. تورکیاش ڕاستەوخۆ بازاڕى نەوتى کۆنتڕۆڵ کردووە لە ڕێگەى هەرێمى کوردستانەوە، دواى کۆبوونەوەى لەگەڵ سەرۆکى هەرێمى کوردستان، ئەردۆگان بەپەلە نێچیرڤان بانگهێشت دەکات بۆ تورکیا، کورد زەحمەت بچێتە چوارچێوەى ئەو بارەوە. 

دابەزینى نرخى نەوت قەیرانێکى بۆ بەشێکى زۆر لەو وڵاتانەى ڕەیعین تەنیا ئابووریان وابەستەیە بە بەرهەمهێنانى نەوتەوە، ئەگەرچى وڵاتە خاوەن نەوتەکان چەندین کۆبوونەوەیان کرد بۆ کەمکردنەوەى بەرهەمهێنانى نەوت تاکو ئێستا نرخى نەوت (43) دۆلار بەرزتر نەبۆتەوە، ئەو نرخەش ناتوانێ وڵاتانى پشتبەستوو بە نەوت لە قەیرانەکان ڕزگار بکات، بۆیە تا بازاڕى نەوت ئاوا بەشکاوى بوونى هەبێت، ناتوانرێت زۆربەى کێشەکانى ناوەخۆ و دەرەکى چاسەر بکرێت، بەتایبەتى عێراق و تورکیا و ئێران لەگەڵ ئەو بارە خراپەى بازاڕ کە ڕەنگدانەوەى لەسەر قوڵکردنەوەى کێشەکان هەیە و پارسەنگى هێزى بە ئاراستەى هێزە گەورەکاندا شکاندۆتەوە.

عێراق جگە لەململانێ تایفییەکان و کێشەى نەتەوایەتى کورد کە وابەستەیە بە چارەسەرى هەرێمى کوردستان لەگەڵ قەیرانە ئابوورییەکان، کێشەکانى نێوان هەرێم و بەغدا لە هەڵئاوساندایە. هەروەها دابەشبوونى ڕاستەوخۆى هێز و لایەنە سیاسییەکان بەسەر وڵاتانى هەرێمایەتیدا بەشێک لە شیعەکان بەشێکن لە هێزە ئێرانییەکان و هێزە سیاسییەکانى هەرێمى کوردستان یەکێتى و پارتى بە ئیسلامییەکانەوە بەسەر ئێران و تورکیا دابەشبوونە، ئەم دابەشبوونەش بۆتە هۆکاری قوڵکردنەوەى کێشەکان کە چارەسەرکردنیان قورس و گران بووە. ئەزموونى هەرێمى کوردستان ئەزموونێکە لە بەرانبەر ئەزموونى (٩٠٠) ساڵەى دەوڵەتى تورکیا (١٠٠) ساڵەى دەوڵەتى عێراق (٥٠٠) ساڵەى دەوڵەتى فارس دا بەراورد ناکرێت. سەرەتاکانى دەوڵەتدارى کورد لە هەرێمى کوردستان بۆ ساڵى (1991) دەگەڕێتەوە، دواى (٣٠) ساڵ ئەزموون حکوومەتى هەرێمى کوردستان نەیتوانیوە خۆى دەرباز بکات . 

فەرەنسا بە هەمو کێشە ناوخۆییەکانى ناخۆ دەیەوێت لە عێراقدا ببێتە فریادڕەس جگە لە کێشەى دیموکراسى ئەو دەوڵەتانەى سەرمایەدارن کێشەى چینایەتیان هەیە سیاسەتى ئابووریان سەرمایەدارییە و ئەم جۆرە سیاسەتە ناتوانێ قەیرانى ئابوورى و کێشەى چینایەتی چارەسەر بکات. 

هەرێمى کوردستان پاشکۆى سەرمایەدارییە و بەلارو لێوارى هەنگاو بۆ سەرمایەدارى دەهاوێت و دەیەوێت هەنگاو بەشوێن ئەواندا هەڵبدات، کە دواجار دەکەوێتە بازنەیەکى بەرتەسکبوونەوەى دەسەڵاتى ئابوورى و کۆمەڵایەتى ناچار بە ڕووخان دەبێت. بۆیە هەرێمى کوردستان ئەگەرچى ئێمەیان شۆڕشگێڕان و نیشتمانییەکان بڕوامان بە مانەوەى ماوە لەبەر دەسەڵاتى هەرێم نییە، ئەوە قەوارەکەیە دەیپارێزین، دۆخەکە گەیشتووە بە ئاستێک بەهاى قەوارەکە خەریکە لە دەست دەچێت. 

ئایا ئەمریکا و ڕووسیا دەیانەوێت چۆن لەگەڵ ئەم دۆخەدا هەڵبکەن؟ هەڵبژاردنى ئەمریکا بە دەرچوونى جۆبایدن بەجۆرێک لە جۆرەکان ڕەنگە دۆخى کورد بخاتەوە پارسەنگى هێز لە عێراقدا، ئەویش بۆ بەرژەوەندییەکانى خۆیان. چونکە دیموکراتەکان و کۆمارییەکان هەر لایەک بەجۆرێک لە بەرژەوەندى وڵاتەکەیان دەڕوانن. ترامپ دەیەوێت گرنگى بە ناوخۆى ئەمریکا بدات، سیاسەتى سەرمایەدارانەى پابەند نییە بە هیچ ڕەوشتێکى مرۆڤایەتى هەرخودى سەرمایەدار و سیستەمە سیاسییەکەى دنیاى سەرمایەداریى، مرۆڤ وەکوو سەرچاوەیەکى کەڵەکەبووى ئابوورى سەیر دەکەن. ئەگەر دوێنى لە کارخانەکانى خەڵووز مرۆڤایەتیان چەوساندبێتەوە ئێستاش لەسەردەمى پۆست مۆدێرنەدا کە ئەمەش بەرهەمى ئەمانە و هەموو شتێک بێ بەها دەکەن و دەیخەنە خزمەتى کەڵەکەبوونى ئابوورى خۆیان.

دیموکراتەکان و کۆمارییەکان هیچ جیاوازییەکیان نییە لەم ڕووەوە، بەڵام دیدگایان بۆ خزمەتى ئەمریکا جیایە. بۆیە جۆبایدن ڕەنگە لەم ناوچانە کورد بکاتەوە پارسەنگى هێز بۆ بەرژەوەندییەکانى خۆى .

ڕووسیا ئەگەرچى دواى هەرەسهێنانى یەکێتى سۆڤیەت لەڕووى سیاسەتى نێودەوڵەتى و ناوخۆیى ڕووبەڕووى قەیرانى قوڵ بۆتەوە، تاکو دواى یەک دەیەش لەهەرەسهێنانى یەکێتى سۆڤیەت بەکێشەى ناوخۆیەوە دەیناڵاند، هەرچەند بەهۆى پەیڕەوکردنى سیاسەتى ئابوورى سەرمایەدارییەوە کۆمەڵگاى ڕووسیا ڕووبەڕووى قەیران کردۆتەوە، لەسەروبەندى قوڵبوونەوەى کێشەکانى ڕووسیا لە لوتکەى دامەزراندى دەوڵەتى خەلافەتى داعش لە سوریا و عێراق، ڕووسیا زیاتر هاتەوە ناو ململانێیەکانى کومەڵگاى نێودەوڵەتى و بەکۆمەک و هاوکارى ئێران نەیانهێشت سوریا بکەوێت. لێرەوە ڕووسیا دەیەوێت جارێکى تر بگەڕێتەوە ناو ململانێیە نێودەوڵەتیتەکان بۆ ئەوەى لە کێکەدا بێبەش نەبێت. کۆى ئەم دەوڵەتانە لە کێشەى کورد دەڕوانن وەکوو بەرژەوەندى خۆیان، کورد لە سوریا ئەگەرچى سەرەتا نەیاندەویست بەئەزموونى هەرێمى کوردستان دا بڕۆن، بەڵام کێشە و ململانێیەکانیان گەیشتە ئاستێک دەسەڵاتى یەپەگە هەندێک لەحزبەکان پەراوێز بخات. تورکیا پەلاماریدان و بەشێک لەو خاکەى ڕزگاریان کردبوو پەلاماریدان و لێی وەرگرتنەوە بە ئۆکەى ئەمریکا ئێستا هەوڵێک هەیە بۆ گەڕانەوەیان بۆ کۆمەڵگاى نێودەوڵەتى و ڕووسیاش لەگەڵ کێشەى کورددا دەویست بەرەو ڕێککەوتنیان ببەن لەگەڵ دەوڵەتى سوریا کە ئەمەش هیچ ئاکامێکى باشى نەبوو، چونکە ڕژێمى ئەسەد بڕوای بە چارەسەرى کێشەی کورد نییە، تا ئێستا لەدەستورى سوریادا کوردبوون یاساخە. ئەمریکا بە جۆریکى تر مامەڵە لەگەڵ دۆخەکەدا دەکات، کورد نەوتى هەیە، نزیکە ١٠٠ هەزار هێزى چەکدارى هەیە.

بارودۆخى هەرێمى کوردستانیش هەنگاوى گۆڕانکارى گەورە وەک ئاسۆیەک بەدى دەکرێت، بەم نزیکانە هەرێمى کوردستان کێرڤى دەچێتەوە ناو کومەڵگاى نێودەوڵەتییەوە دواجاریش هەوڵەکەى فەرەنساش بۆ هاوپەیمانییەک دژى تورکیا هەرەس دەهێنێت.

 

  • 1