ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

یاساناس‌‌/ئەڤین جبرائیل حمد

هەر لەسەرەتای دروستبونی مرۆڤ و مرۆڤایەتیەوە توندوتیژی هەبووە ئەوکات زیاتر لەپێناو مانەوەبوە لەژیان بەڵام ئستا لەپێناو خۆسەپاندن و خۆزاڵکردنە ،دیاریدەیەکی نوێ نیە بەڵام لەسەردەمی ئستادا زۆر بەڕونی دیارە،توندوتیژی خێزانی یه‌کێک له‌وسته‌مانه‌یه‌که‌ژنان وکچان ومناڵان، به‌هۆی که‌می ته‌مه‌ن وژنبونیانه‌وه‌، له‌خێزاندا وله‌لایه‌ن یه‌کێک له‌ئه‌ندامانی خێزانه‌وه‌ به‌ڕیوه‌ده‌برێت له‌وانه‌باوک، برا، هاوسه‌ر، کوڕ دایک.. ‌. ئه‌م سته‌مه‌ش به‌‌ئازاردانی جه‌سته‌یی، وه‌یا ڕووحی ته‌واوده‌بێت، توندو تیژی خێزانی کاتێک دەست پێدەکات کە یەکێک لە ئەندامانی خێزان واهەست دەکات حەق لای ئەوە ،پێی وایە کەدەبێت هەموان ملکەچی ئەوبن ، ئەگەر ملکەچ نەبن ئەوا بەهێز ملکەچیان دەکات، بۆنمونە توندوتیژی پیاو بەرامبەر هاوسەرەکەی ،یان دایک وباوک بەرامبەر منداڵەکانیان ،یان مامۆستا بەرامبەر خوێندکارەکان ئەوانیش لە ماڵەوە هەمانشت دوبارە دەکەنەوە ،یان کەمی ئاستی ڕۆشنبیری نێوان تاکەکانی خیزان و کەمی خوێندنەوەو بەدواداچون وهەوڵدان بۆ چارەسەرکردنی کێشەکان،هەموو ئەمانە هۆکان بۆ سەرهەڵدان و دروستبونی توندوتیژی.

خێزان بەشێکی بچوککراوەی کۆمەڵگەیە و پەیوەندی خۆشەویستی و کۆمەڵایەتی کۆیان دەکاتەوە، دروستبوونی بەشێكی زۆر لە خێزانەكان لە ژێر کاریگەری یاسا و نەریتی كۆمەڵایه‌تی دەبێت، ئەمەش وادەکات خێزانەکان پابەندبن بە چەندین یاسا و داب و نەریتێکی تایبەت بە خۆیان و کۆمەڵگە.

لێرەدا بۆمان دەردەکەوێ هەر كردارێك یان وتەیەك یان هەڕەشەكردن پێیان لەسەر بنچینەی جۆری كۆمەڵایەتی لەچوارچێوەی پەیوەندیە خێزانیەكاندا كە بنیات نراوە لەسەر بنچینەی هاوسەرگیری‌و خزمایەتی تاكو پلە چوار وئەوەی خراوەتە پاڵ خێزان بە یاسا كەئەشێت زیان بگەیەنێت لەڕووی جەستەیی‌و سێكسی‌و دەروونی‌و داماڵینی مافەكان‌و ئازادیەكان ئەوا دەچێتە چوار چێوەی توندو تیژی.

پەرلەمانی کوردستان لە چوارچێوەی یاسای بەرەنگاربوونەوەی خێزان لە توندوتیژی، جۆرەکانی توندوتیژی پۆلێن کردوون و ھەوڵیداوە لەو رێگەیەوە رووبەڕووی توندوتیژی ببێتەوە، ئەوەش لەپێناو پاراستنی خێزان لە ھەڵوەشانەوە و پاراستنی تاکەکان لە توندوتیژی و وەرگرتنی رێکاری یاسایی بۆ دروستی و سەقامگیری و قەدەخەکردنی ھەموو جۆرەکانی توندوتیژی بەرامبەر خێزان و تاکەکان؛ بەو پێیە، چەند جۆرێكە کە دەست نیشان کراوە لەوانەش:

1- ھاوسەرگیری بەزۆر.

2- هاوسەرگیری ژن بە ژن و بە شوودانی بچووك.

3- بە شوودان لە بڕی خوێن.

4- تەڵاقدانی بە زۆر.

5- بڕینی پەیوەندی خزمایەتی.

6- زۆر لێكردنی مێرد لە ژنەكەی لەسەر لەشفرۆشی‌و داوێن پیسی كردنە پیشە.

7- خەتەنەكردنی مێینە.

8- ناچاركردنی تاكەكانی خێزان لەسەر وازهێنان لە فەرمانبەریەتی یان كار بەبێ رەزامەندی خۆیان.

9- ناچاركردنی مناڵان لەسەر كاركردن‌و دەرۆزەكردن‌و وازهێنان لە خوێندن.

10- خۆكوشتن بە كاریگەری توندوتیژی خێزانی.

11- لەباربردن بە كاریگەری توندوتیژی خێزانی.

12- لێدانی تاكەكانی خێزان‌و مناڵان بە هەر بیانۆیەك بێت.

13- ریسواكردن‌و جنێودان، هەروەها جنێودان بە كەس‌و كارو بەكەم تەماشاكردنیان، پیادەكردنی گوشاری دەروونی لەسەری‌و پێشێلكردنی مافەكانی‌و بە زۆر سەرجێ كردنی هاوسەریەتی.

هەجەندە ئەم بابەتە بەیاسا ڕێک خراوە و ڕێکخراوەکانیش کاری لەسەر دەکەن و لە میدیاو ڕاگەیاندنەکانیش هۆشداری بڵاو دەکرێتەوە بەڵام ناتوانراوە حەقی خۆی پێ بدرێ، چونکە خێزانی تەندوست و دوور لە کێشە کاریگەری دەبێت لەسەر ژینگەو کۆمەڵگاو ئەوانیش دور دەبن لە کێشە و ئارامی و ئاسایش باڵ دەکێشێ بەسەریاندا، وەدەبێتە هۆی کەم بونی ڕێژەی کەسانی خراپ وشەڕانگێز.

لە کۆتایدا ناتوانرێ توندوتیژی لە کۆمەڵگا کۆتای پێبهێنرێ یاخود بەشێوەی ڕەها بنەبڕ بکرێ ، بەڵام دەتوانرێ نەوەیەکی نوێ بەرهەم بهێنرێ دوور لە توندو تیژی بە پڕۆگرامی تازەی خێزانی و پەروەردەیەکی تەندروست و بڵاوکردنەوەی هۆشیاری لەڕێگەی ڕاگەیاندن و سۆشیال میدیاو ڕێکخراوەکان هەروەها ڕێکخستنی سیمینارو دیالۆگ و بڵاو کردنەوەی بابەت و کە ئەمانە دەبێتە هۆی بەرز بونەوەی هۆشیاری تاک و گەڕان بەدوای چارەسەر وچارەسەر کردنی کێشەکان یان ئەگەر نەیتوانی کێشەکان چارەسەر بکات لایەنی کەم ئەوەندە هۆشیاریەی هەیە کە پەنا ببات بۆ لاینی پەیوەندیدار یان دکتۆرێکی دەرونی یان پارێزەرێک یان رێکخراوی تابەت لەبواری خێزان،کە ئەم بابەتەی بۆ یکلای بکاتەوە، لەهەر خێزانک ناکۆکی و شەڕو دوبەرەکی هەبێت ئەوا ڕێگر دەبێت لەبەردەم داهێنان و پێشکەوتن و بەرەو پش چون.

  • 1