ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

لەسەرتاسەری وڵاتانی جیهان لەبەر چەندین هۆكار تێچوونی ژیانی ڕۆژانەی دانیشتوانی سەر كۆی زەوی گرانتروسەخت تر دەبێت بەتایبەتی لەوڵاتانی ئەفریقا و ڕژۆهەڵاتی ناوەڕاست، بەشێوەیەك نرخی هەموو كاڵایەكی ژیان بەشێوەیەكی مەترسیدار لەبەرزبوونەوەدایە، هەر لەنرخی شەكرو برنج و ڕون و میوە وسەوزە، تەنانەت نرخی سووتەمەنی وئامرازەكانی فینككەرەوە كە لەماڵەكانمان بەكاری دەهێنن، ئەمەش بەشێكی سەرەكی دەكرێتەوە بۆ دۆخی سیاسی وئابووری وئەو جەنگانەی جیهان پێدا تێپەر دەبێت، سەرو ئەمانیش دەگەڕێتەوە بۆ بنەماكانی سەرمایەداری جیهان كە لەسەر قازانج وچاوچنۆكی بنیات نراوە.

لێرەدا پێویستە ئاماژە بەوە بدەین كە سەختی ژیانی وبەرزبوونەوەی نرخی خۆراك زۆربەی وڵاتانی جیهانی گرتووە تەنانەت بە ئەستەم دەتواندرێت وڵاتێك بەدی بكەین كە نرخی خۆراك و سەختیەكانی ژیانی تێدا بەرز نەبووبێتەوە،هەر لەوڵاتە گەروەودەوڵەمەندەكانی جیهان وەك ولایەتەیەكگرتوەكانی ئەمریكا و بەریتانیاووڵاتانی یەكێتی ئەوروپا تا وڵاتانی هەژار لە ئاسیاو ئەفریقا.

بۆ نموونە لە ولایەتەیەكگرتوەكانی ئەمریكا نرخی بەكاربەر بۆ ئاستێك بەرزبووە كە ئەمریكا لەساڵی 1982ەوە شتی وای بەخۆە بەدیی نەكردووە،بۆیە هاوشانی ئەم بەرزبوونەوە ترسناكە تێچوونی هەموو شتێك بەرزبووتەوە،هەر لە خۆراك بۆ دایبی منداڵان تا نرخی ئۆتۆمبێل، هەروەها تێچوونی گواستنەوەو كڕی كرێكاران،ئەمەش لەئێستادا وایكرد ئاستی هەڵاوسان بەشێوەیەكی بەرچاو بەرزبێتەوە باڵ بكێشێت بەسەر ئابووری ولایەتەیەكگرتوەكانی ئەمریكا.

ئەوەی پەیوەندی هەبێت بە وڵاتە هەژارەكانەوە ئەوە دۆخی ئابوورییان زیاتر مەترسیدارترە، چونكە بەپێی ڕاپۆرتێكی بانكی نێودەوڵەتی كە ساڵی 2021 بڵاوكراوەتەوە زیاتر لە 100 ملیۆن كەس لەوڵاتە هەژارەكان بەدەست برسێتەوە دەناڵینن، بۆیە لەئێستادا بەهۆی جەنگی ڕووسیا – ئۆكرانیا و كەمی خستنە ڕووی خۆراك و كاڵا خۆراكیەكان بو نێو بارزاڕەكانی جیهاند دۆخەكە لەو وڵاتانە زیاتر سەختر بووە.

دێفەد ماڵپەس، سەرۆكی بانكی نێودەوڵەتی لە راگەیێندراوێكدا ئاماژەی بەوە دا، (بەرزبوونەوەی نرخەكانی خۆراك كاریگەریی وێرانكەریان دەبێت لەسەر هەژارترین خەڵكانی جیهان)، ئەمە لەكاتێكدایە بەرنامەی خۆراكی جیهانی سەر بە نەتەوە یەكگرتووەكان (WFP) ئاماژە بەوەدەدات كە داخرانی بەندەرەكانی ئۆكراینا بە رووی هەناردەكردنی دانەوێڵەدا بۆ جیهان، هەڵگیرساندنی جەنگە دژی ئاسایشی خۆراك و هۆشداریدا لەوەی كە برسێتی، كۆچی بەكۆمەڵی لێبكەوێتەوە، لەمەوە پسپۆرانی بواری خۆراك زیاتر مەترسیەكان كەمبوونەوەی خستنە ڕووی گەنم لەبازاڕەكانی جیهان دەخەنە ڕوو، چونكە بەپێی داتاوزانیاریەكانی وەزارەتی كشتوكاڵی ئەمریكا USDA پێشتر كۆی بەرهەمی گەنم لەجیهاندا دەگەیشتە 774.8 تۆن،بەڵام پێشبینی دەكرێت لەمساڵدا ئەو بڕە بۆ 267 ملیۆن تۆن كەمبكات، ئەمەش كەمترین بڕی بەرهەمهێنراو دەبێت لە 6 ساڵی رابردوودا، بۆیە لەمانگی ئایاری ئەمساڵدا بانكی نێودەوڵەتی بڕی 12 ملیار دۆلاری دیكە بۆ ئاسایشی خۆراك تەرخان كرد، لەكاتێدا پێشتر بانكی نێودەوڵەتی بڕی 18 ملیار و 700 ملیۆن دۆلاری راگەیاندبوو وەكو هاوكاریی دارایی بۆ پڕۆژە پەیوەندیدارەكانی بە پرسەكانی ئاسایشی خۆراك لە ئەفریقاو رۆژهەڵاتی نێوەڕاست و رۆژهەڵاتی ئەوروپاو نێوەڕاست و باشووری ئاسیا.

شەڕی رووسیاوئۆكرانیا وایكردووە زۆرێك لەوڵاتانی جیهان بەدەستی كەمی خستەڕوو كاڵا خۆراكیەكان و بەرزبوونەوەی نرخی گەنم و ئارد بناڵینن، چونكە لەسەدا 13ی گەنمی جیهان ئەو دوو وڵاتە بۆ بازاڕەكانی جیهان دابینی دەكەن، بۆیە لەئێستادا بوو بەردەوامی ژیان زۆربەی وڵاتانی جیهان پارەی زیاتر دابین دەكەن تا كاڵا سەرەكیەكان لە خۆراك و دانەوێلە بەدەست بهێنن.

 هۆكارەكانی بەرزبوونەوەی نرخی كاڵاكان و تێچوونەكانی ژیان لەجیهاندا:

پسپۆرانی بواری ئابووری وخۆراك چەندین هۆكار دەخەنە ڕوو لەبارەی بەرزبوونەوە نرخی كاڵاكان و تێچوونەكانی ژیان لەجیهاندا، لێرەدا هەندێكیان دەخەینە ڕوو.

 

 بەرزبوونەوەی نرخەكان وزە:

لەسەرەتایی سەرهەڵدانی پەتای كۆرونا نرخی نەوت لەبازاڕەكانی جیهان بەشێوەیەكی بەرچاو دابەزینی بەخۆوە بەدیی كرد، بەڵام دوای دۆزینەوە چارەسەر بۆ ئەو پەتایە نرخی نەوت جارێكی تر بەرزبووە بەشێوەیەك گەیشتە بەرزترین ئاستی لەماوەی 7 ساڵی رابردوودا، ئەمەش كاریگەری بەرچاوی هەبوو بۆ سەر زۆربەی كەرتە ئابووریەكان لەجیهاندا بەتایبەتی كەرتی وزە كاڵاكان و تێچوونەكانی ژیان، بەشێوەیەك كە لەئێستادا نرخی یەك گالۆن بەنزین لەولایەتەیەكگرتوەكانی ئەمریكا گەیشتوەتە 5 دۆلار لەكاتێك بەر لەساڵیك نرخەكەی 2.39 دۆلار بووە،ئەم بەرزبوونەوەی لەنرخی وزە وڵاتانی یەكێتی ئەوروپاو زۆربەی وڵاتانی جیهانی گرتوەتەوە،بۆ نموونە لەئێستادا لە ئەڵمانیا نرخی هەر لیترێك بەنزین گەیشووتە 2.2 سەنت،بۆیە حكومەتی ئەڵمانیا بۆ كەمكردنەوەی بەرگرانی سەر شانی هاوڵاتیانی ناچار بوو باجی سەر بەنزینی بە بڕی 35 سەنت و باجی سەر گازوایلیشی بە بڕی 17 سەنت كەمبكاتەوە،بەڵام ئەم هەنگاوەی حكومەتی ئەڵمانیا بەرزبوونەوەی نرخی سووتەمەنی نەوەستان، لەمەوە بۆ سووككردنی باری سەر شانی هاووڵاتییان، حكومەت بلیتی شەمەندەفەری بە بڕی 9 یۆرۆ داشكاندووە، ئەوەش وێستگەكانی شەمەندەفەری قەرەباڵخ كردووە.

بازاڕی وزە لەهەرێمی كوردستان بەدەر نەبووە لەكاریگەری جەنگی رووسیا- ئۆكراینا و بەرزبوونەوەی نرخی وزە لەبازاڕەكانی جیهاندا، ئەگەرچی لەهەرێمی كوردستان ڕۆژانە زیاتر لە 450 هەزار بەرمیل نەوت بەرهەم دەهێندرێت، بەڵام بۆ دابینكردنی وزە پێویست پشت بە هاوردەكردنی بەنزین دەبەستێت، ئەمەش یەكێكە لەكەڵینە سەرەكیەكانی ئابووری كوردستان، چونكە ناكرێت تۆ بەرهەمهێنەری نەوت بێت و وزە لەدەرەوە هاوردە بكەێت بەتێچوویەكی بەرزتر،یان نەوتی كوردستان بنیرێتە دەرەوە لەباڵاوگەكانی وڵاتانی دراوسی پیباڵیویەتی، ئەمە لەكاتێكدایە قەیرانی سووتەمەنی و بەرزبوونەوەی نرخی بەنزین و گاز دەیان ساڵە لەهەرێمی كوردستان درێژەی هەیەو بارگرانی زۆر سەختی خستۆتە سەرشانی هاووڵاتییان، كەچی سەرەڕای چەندین خۆپێشاندان و نارەزای شۆفیران و خەڵك تائێستاش حكومەتی هەرێمی كوردستان هەنگاوی ئەوتۆی نەناوە بۆ چارەسەركردنی ڕیشەی ئەم كێشەیە، بەڵكو ئەو ڕیوشونانەی پەنا بۆ بردوە چارەسەری كاتی بوون یان لەڕووە ئابووریەكی دەتوانین بڵین بەناچكردنی كێشەكان بووە، ئەمە لەكاتێكدایە ڕۆژانە لەباڵاوگە نەوتییەكانی هەرێمی كوردستان دەیان هەزار بەرمیل نەوت بۆ قازانجی حكومەتی عێراق دەپاڵیورێت!

 

 كەمی خستنەڕووی كاڵا و پێداویستەكان لەبازاڕكانی جیهاندا:

سەرهەڵدانی پەتای كۆرونا چەندین كاریگەری هەبوو بۆ سەر ئابووری جیهان، چونكە لەكاتی قەدەغەكردنی هاتۆوچوودا لەژمارەیەكی بەرچاو لەوڵاتان بەدەیان ملیۆن كریكار نەچووەنە سەر كاركانیان و بەناچاری لەماڵەوە مانەوەوزۆربەی كاتەكانی خۆیان بە خەرجكردن بردە سەر واتە خەرجیەكانی نوێكردنەوەی ماڵەكانیان و كاڵای ڕۆژانەیان زیادیكرد، ئەمە لەكاتێكدا بوو كە ژمارەیەكی بەرچاو لەكارگەكانی بەرهەمهێنانی كاڵاكانیان راگرتبوو یاخود بەكەمی كاریان دەكرد، ئەمەش وایكرد بەرهەمی كاڵاو پێداویستییەكانی ژیانی رۆژانەی خەڵك لەبازاڕكانی جیهان كەمبێتەوە، بۆیە لەدەرئەنجامی ئەمەدا نرخی زۆربەی كاڵاكان لەخۆراك و كانزاكان و كەرەستەكانی بیناسازی بەرزبێتەوە، بۆ نموونە لەساڵی 2021 دا بەهای تەختە لەویلایەتەیەكگرتوەكانی ئەمریكا بەراورد بەپێشتر بەڕێژەی لەسەدا 80 بەرزبووە، سەرەڕای ئەمە تێچوونەكانی گواستنەوەو گەیاندن زیاتر بەرزبووە، بۆیە بازرگانانی ئەمریكا ناچار بوون نرخ كالاِكانیان بەرزبكەنەوە، چونكە بۆ بەدەستهێنانی كاڵاكان ناچاربوون پارەی زیاتر بدەن،ئەمەش باگرانی زیاتر خستە سەر شانی بەكاربەران و هاووڵاتیانی ئاسایی بەتایبەتی لەو وڵاتانەی پشت بەهاوردە كردنی كاڵاكان دەبەستن واتە بەرهەمهێن نین .

هاوكات بەهۆی بەرزبوونەوەی نرخی وزە و سووتەمەنی لەبازاڕەكانی جیهاندا نرخی گواستنەوەی كاڵاكانیش بەشێوەیەكی بەرچاو زیادی كرد، بۆ نموونە تێچووی گواستنەوەی یەك حاوییەی قەبارە 40 پێی لە ئاسیا بۆ ئەوروپا گەیشتە 17 هەزار دۆلار لەكاتێكدا پێشتر تەنها دەگەیشتە 1500 دۆلار، ئەم بەرزبوونەوەیە لەنرخی گواستنەوەی كاڵاكانی هێڵی گواستنەوەی ئاسمانی و وشكانی گرتووە.

بەرزبوونەوەی كڕی كارومووچەی فەرمانبەران:

سەرهەڵدانی پەتای كۆرونا كارێگەری بەرچاوی هەبووە بۆ سەر هێزی كار لەبازاڕەكانی جیهاندا، چونكە لەو ماوەیەدا زۆرێك لەكرێكاران كارەكانیان لەدەست دا یاخود لەلایەن كارگەكانەوە ناچاركران دەست بەرداری كارەكانیان ببن یاخود بەشێكیان جۆر كارەكانیان گۆری، بۆ نموونە بەپێی داتاوزانیاریەكانی وەزارەتی كاری ئەمریكا بە تەنها لەمانگی نیسانی رابردوودا زیارتر لە 4 ملیۆن كەس دەستبەرداری كارەكانیان بوون، ئەمەش بەرزترین رێژەی دەستبەرداربوونی كرێكارانە لەكارەكانیان لەو وڵاتەدا، لەمەوە كۆمپانیاكانی ئەو وڵاتە لەدامەزراندنی فەرمانبەرانی تازە ڕووبەری ئاستەنگی گەورە بوونە بەتایبەتی لەكەرتەكانی گواستنەوە و میوانخانە و چێشتخانەكان ...هتد، لەدەرئەنجامی ئەمەشدا كۆمپانیاكان لەئەمریكا بۆ بەدەستهێنانی كرێكاروفەرمانبەری نوێ ناچار بوون مووچەوكڕی زیاد بكەن یان هاندانە داراییەكان پێشكەش بكەن، ئەم زیادە خەرجییە لەلایەن خاوەن كۆمپانیاكان ڕاستەوخۆ دەگوازرێتەوە بۆ سەر شانی بەكاربەرانی ئاسایی ئەمەش وادەكات نرخی كاڵاكان بەرزبێتەوەوبارگرانی زیاتر بكەوێتە سەر شانی كەمدرامەتەكان بەتایبەتی كرێكاران وهەژران.

 

گۆرانەكانی كەشوهەوا:

لەماوەی دوو دەییەی رابردووادا كاریگەریەكانی گۆرانی كەشوهەوا لەهەموو جیهاندا بەشێوەیەكی بەرچاو بەدەركەوتوونومەترسی بۆ سەر ژیانی مرۆڤ وگیانەوەران لەسەر هەساری زەوی دروست كردووە، ئەمە بەشێكی سەرەكی بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە كە مرۆڤ بە زەیی بە ژینگەدا ناێتەوە بۆیە ژینگەیش بە زەیی بە مرۆڤدا ناێتەوە، چونكە لەماوەی سەد ساڵی رابردوودا سەرماییەی چاوچنۆك كە لەسەر بنەمای قازانج و چاوچنۆكی بنیات نراوە دراندنە بۆ بەدەستهێنانی قازانج هەوڵ دەدات سود لەزەوی و كانزاكانی ژێر زەوی وەرگرێت، ئەمەش بووەتە هۆی زیادبوونی دەردانە گازیە زیانبەخشەكان و بەرزبوونەوەی پڵەی گەرمی و لافاو و ئاگركەوتنەوە لەدارستانەكان و كەمبوونەوەی بەرهەمی زەوی لەسەر ئاستی جیهاندا، ئەم گۆرانكاریانە لەكەشوهەوا بووەتە هۆی دابەزینی ئاستی بەرهەمهێنانی كەرتی گشتوكاڵ، ئەمەش بووەتە هۆی بەرزبوونەوە ئاستی هەڵاوسان و بەرزبوونەوەی نرخی كاڵا خۆراكیەكان لەبەشێكی گەورەی جیهاندا، بۆ نموونە بەهۆی زریانی ئەیداونێكۆلاس كە كەنداوی مەكسیكی گرتووە ژێرخانی نەوتی ئەمریكا زیانی زۆری پێگەیشت،ئەمەش كاریگەری هەبوو بۆ سەر ئاستی خستنەڕوو نەوت لەبازاڕەكانی جیهاندا.

هاوكات لەئێستادا بەهۆی گۆرانكاریەكانی كەشوهەوا چەندین لە وڵاتانی جیهان ڕووبەرووی وشكەساڵی و كەم ئاوی و بەبیابانبوون بوونەتەوە، ئەمەش وایكردووە بڕی خۆراكی بەرهەم هاتوو لەسەر ئاستی جیهان كەمبێتەوە و نرخی كاڵا خۆراكیەكانیش بەرزبێتەوە و باجی ئەم بەرزبوونەوەیش هەژاران دەیدەن.

 نەتەوەیكگرتوەكان و رێكخراوەكانی ژینگە پارێزیوتوێژەران هۆشداری لەمەترسییە ژینگەیەكان دەدەن، لەناو ئەو مەترسیانەی كە بەهۆی گۆڕانی كەشوهەوا رووبەڕووی جیهان دەبێتەوە، توێژینەوەیەكی نوێ هۆشداری دەدات لەوەی رەنگە ژمارەی ئەو رۆژانەی كە بەفر بەرزاییەكانی ئەڵب دادەپۆشێت بۆ نیوە كەم ببێتەوە، ئەگەر رێوشوێنی پێویست لەبەرامبەریدا نەگیرێتە بەر.

توێژەران لە دامەزراوەی توێژینەوەی یۆراكی ئیتاڵیا ئاماژە بەوەدەدەن، بەهۆی ئەوەی كاریگەری گۆڕانی كەشوهەوا لەسەریان زیاترە، پێویستە وڵاتانی باكوری چیای ئەڵپ كە پێك دێت لە بەشێك لە فەرەنسا و ئیتاڵیا و سلۆڤینیا هەوڵی كەمكردنەوەی دەردانی گازی ژەهراوی بدەن،چونكە ئەگەری ئەوە لەئارادایە لە چەند ساڵی داهاتودا پلەی گەرمی زەوی چوار بۆ پێنج پلەی سەدی بەرزببێتەوە.

 بەربەستە گۆمركیەكان:

بەربەستە گۆمركیەكان و سەپاندن باجی هەمە جۆر بەسەر كاڵا هاوردەكراوەكان دەبێتە هۆی بەرزبوونەوەی نرخی كاڵاكان لەبازاڕەكاندا كە بازرگانان هاوردەی دەكەن،ئەم بەرزبوونەوەیە لەنرخی كاڵاكان لەماوەی سەرهەڵدانی پەتای كۆرونا زیاتر بەدیی دەكرا، چونكە لەدوو ساڵی رابردوودا بەهۆی ئەو پەتایەوە داهاتە داراییەكانی زۆریك لەحكومەتەكانی جیهان دابەزی،ئەمەش وایكرد ئەو حكومەتانە بۆ چارەسەركدنی كەمی داهاتیان وكورتهێنان لەبودجەی ساڵانەی وڵاتەكەیان پەنا بەرنە بەر بەرزكردنەوەی باجە گۆمركیەكان، ئەمەش چەندین لێكەوتەی لێدەكەوێتەوە لەوانە بەرزبوونەوەی نرخی كاڵاكان، بۆ نموونە ولایەتەیكگرتوەكانی ئەمریكا بەهۆی كاریگەری پەتای كۆرنا بۆ سەر ئابووری وڵاتەكەی و لەچوارچێوەی جەنگی بازرگانی نێوان ئەمریكا و چین باجە گۆمركیەكانی لەسەر ئەو كاڵایانە زیاد كرد كە لەوڵاتی چینەوە هاوردەی ئەمریكا دەكرێت،ئەمەش بووەتە هۆی بەرزبوونەوەی نرخی ئەو كاڵایانە كە بەكاربەران دەیگرن.

ئەگەرچی بەربەستە گۆمركیەكان و سیاسەتی سەپاندنی باج چەندین لایەنی نەرێنی وئەرینی بەدوای خۆیدا دێنێت، بەڵام كاریگەری نەرێنی زیاتر دەكەوێتە سەر شانی هەژاران و ئەوانەی ئاستی داهاتی مانگانەیان نزمە، بۆ نموونە لەماوەی دوو دەییەی رابردوودا حكومەتی هەرێمی كوردستان لەچوارچێوەی ئەو سیاستە گۆمركیەی پەیرەوی دەكات دەیان جۆری باج لەدەروازە سنوریەكان لەسەر كاڵا هاوردەكان وەردەگرێت،ئەمەش بووەتە هۆی بەرزبوونەوەی نرخی كاڵا خۆراكیەكان و پێداویستی ڕۆژانەی دانیشتوان لەبازاڕەكانی هەرێمی كوردستان و بارگرانی بەسەر شانی هاووڵاتییان، ئەمە لەكاتێكدایە بڕێكی بەرچاو لەو داهاتە گۆمركیانە بۆ كۆمپانیا حزبیەكان دەچێت.

 راگرتنی پاڵپشتییە دارایەكان:

لەماوەی سەرهەڵدانی پەتای كۆرونا زۆرێك لەوڵاتانی جیهان بۆ كەمكردنەوەی كاریگەری لێكەوتەكانی ئەو پەتایە بۆ سەر ئابووری وڵاتەكەیان و مایەپووچ بوون وهەڕەس نەهێنانی كۆمپانیاكانیان، كەوتنە پاڵپشتی كردنی كۆمپانیاكان و تاكەكانی كۆمەڵ، لەم چوارچێوەیەدا خەرجیە گشتیەكان و پێدانی قەرز لەسەرانسەری جیهان زیادیكرد، ئەمە بووە هۆی زیادكردنی باجەكان، ئەمەش وایكرد فشارەكانی سەر ژیانی هاووڵاتییان زیاتر بێت لەكاتێكدا كڕی كارومووچەی فەرمانبەران هێچ گۆرانكاری بەسەر نەهاتولەئێستاشدا زۆربەی ئەو حكومەتانە پاشەكشەیان كردووە لەپێدانی ئەو پاڵپشتییە داراییانە، لەدەرئەنجامیشدا ئەمە بووە هۆی زیادبوونی بارگرانی بەسەر ژیانی تاكوخێزانەكان لەسەرتاسەری جیاندا،بۆ نموونە لەمانگی حوزەیران ئەمساڵدا لە ئیستەنبووڵ، نرخی یەك سەموونی 210 گرامی لە 4.5 لیرەوە بۆ 5 لیرە بەرزبووەوە، ئەمە لەكاتێكدایە نرخی هەر سەموونێك لە هەمان مانگی ساڵی 2021دا بە 2 لیرە بوو. بەمەش نرخی یەك سەموون لە ماوەی ساڵێكدا بەرێژەی 150% بەرزبووەتەوە،ئەمەش دەگەرێتەوە بۆ بەرزبوونەوەی نرخی ئارد لە توركیا و باكووری كوردستان كە لەساڵی رابردوودا نرخی یەك كیسەی ئاردی 25 كیلۆگرامی دەگەیشتە 130 لیرە،بەڵام ئەمساڵ نرخەكەی گەیشتووەتە 550 لیرە، هەروەها لیتری سووتەمەنی 9 لیرە بوو، ئەمساڵ نرخەكەی بۆ 30 لیرە بەرزبووەتەوە.

سەرچاوە: پێگە ئەلیكترونیەكان

 

 

 

  • 1