ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

                

 بەهۆی پەرەسەندەكان كە لەكەرتی پیشەسازی‌وئابووری جیهاندا لەماوەی سەد ساڵی رابردوودا بەدی هاتووە، لەمڕۆدا زۆربەی وڵاتانی جیهان بەدوای سەرچاوەكانی وزە دەگەڕین،تەنانەت لای هەندێ‌ وڵات بووەتە ئامانجێكی ستراتیژی،سەڕەرای ئەمە بەهۆی گرنگی وزە بەتایبەتی گازی سروشتی كە دۆستی ژینگەیە بەراورد بەنەوت هەندێ‌ لە وڵاتان بۆ بەدستهێانی وزەی پێویست بۆ وڵاتەكەیان پەنا بۆ جەنگ دەبەن،ئەمە لەكاتێكدایە كە لەمڕۆدا ملمڵانی‌وجەنگەكان بە پلەی یەكەم پشت بە سامانی نەوت دەبەستێت،هەروەك كۆمەڵگاكان بۆ پەرەپێدانی پیشەسازییان پشت بەنەوت دەبەستن كە دەیان ساڵانە لەم بواردا نەوت بەكاری دەهێنرێت بۆیە پسپۆرانی بواری وزە ئاماژە بە ئەگەری نەمانی نەوت دەكەن ئەمەش پێویستی بە وزەی جێگرەوە هەیە،لەمەوە ئەگەر سەیری نەخشەی یەدەگی گازی سروشتی لەجیهان بكەین ئەوا لەسروشتی ململانیەكانی تێدەكەین كە چەندین ساڵە لەناوچە جیاجیاكانی جیهان بەرێوەدەچێت.

 پێگەی هەرێمی كوردستان لەسروشتی ملمڵانیەكانی وزە:

 لەئێستاشدا هەرێمی كوردستان بەدەرنییە لەسروشتی ئەم ململانییە كە لەسەر وزە لەجیهاندا بەرێوەدەچێت،چونكە یەدەگی گازی سروشتی باشووری كوردستان بەپێی داتا‌وزانیاریەكانی ساڵی 2020ـی وەزارەتی نەوتی عێراق،دەگاتە نزیكەی 6 ترلیۆن پێ سێجایە،ئەمەش بەشێوەیەك لە شێوەكان وادەكات هەرێمی كوردستان ناوی بچێتە رێزی دابینكەرانی گازی سرووشتی لە جیهاندا،بۆیە هەر یەك لەعێراق‌وئێران كار بۆ ئەوە دەكەن رێگری بكەن لەپەرەپێدانی كەرتی نەوت‌وگازی سروشتی هەرێمی كوردستان،بەتایبەتی دوای ئەوەی  كۆمپانیای دانە گاز لە ڕۆژی 12ی كانوونی دووەمی 2022 رایگەیاند كە ئاستی بەرهەمهێنانی گازی سروشتی لەكێڵگەی كۆرەمۆر گەیشتووەتە 452 ملیۆن پێ سێجا لە رۆژێكدا‌و  كاركردنی لەسەر فراوانكردنی ئاستی بەرهەمهێنان گاز لەو كێڵگەیە بۆ 700 ملیۆن پێ سێجا بەردەوامە،  ئەمەش وەك پسپۆرانی بواری وزە ئاماژەی پێدەدەن، واتای توانای هەناردەكردنی رۆژانەی نزیكەی 300 ملیۆن پێ سێجا گاز دێت بۆ بازاڕەكانی جیهان، كە دەتوانرێت لە كۆتایی ئەمساڵەوە یاخود سەرەتای ساڵی داهاتوو هەناردەی بازاڕەكانی عێراق یاخود توركیا‌و بازاڕەكانی ئەوروپا بكرێت، لەكاتێكدایە عێراق ڕۆژانە نزیكەی 5 ملیۆن مەتر پێ‌ سێجا گاز لە ئێرانەوە هاوردە دەكات،بۆیە دەتوانیین بڵیین  كرۆكی پرسی ورووژاندنی ئەم جارەی نەوت‌و گازی هەرێمی كوردستان لەلایەن حكومەتی عێراقەوە بەیارمەتی‌وپاڵپشتی دەرەكی سەڕەرای لایەنە سیاسی‌وئابووریەكانی دەگەڕێتەوە بۆ ئەم زیادبوونە لەبەرهەمی گازی سرووشتی هەرێمی كوردستان لە پاڵ ئەو دۆخە سیاسیەی عێراق پێدا تێپەر دەبێت.

لەچوارچێوەی ملمڵانییە نێودەوڵەتیەكان كە لەنێوان چەندین وڵات لەئارادایە بۆ بەدەستهێنانی وزەی پێویست بۆ وڵاتەكانیان، پێویستە ئاماژە بەوەبدەین كە دوای 14 ساڵ   لە دەستپێكی پلانی گەشەی كەرتی نەوت‌وگازی هەرێمی كوردستان‌و و بەرزبوونەوەی قەبارەی بەرهەمهێنانی نەوتی كوردستان بۆ نزیكەی 500 هەزار بەرمیل لەڕۆژیكدا،هاوكات لەگەڵ بەرزبوونەوەی قەبارەی بەرهەمهێانی گازی سروشتی كوردستان بۆ 452 ملیۆن پێ سێجا لە رۆژێكدا،كە دەتوانێت سووتەمەنی خاوێن‌وهەرزان بۆ بەرهەمهێنانی 3 هەزار مێگاوات كارەبا دابین بكات، هێرشەكانی بەشێك لە لایەنە سیاسیەكان و وەزارەتی نەوتی عێڕاق بۆ سەر كەرتی نەوت و گازی كوردستان چووەتە قۆناغێكی نوێ‌ومەترسیدار‌و بە بیانووی بڕیاری دادگای فێدڕالی، داواكاری بەغدا بۆ دەستگرتن بەسەر كەرتی نەوت و گازی كوردستان خێراتر بووە،ئەمەش ئەگەر بچێتە بواری جێبەجێكردنەوەی ئەوا چەندین مەترسی‌و لێكەوتەی سیاسی‌وئابووری ترسناك ڕووبەڕووی قەبارەی هەرێمی كوردستان‌وئابووریەكەی دەبێتەوە.

بەهۆی گرنگی وزە لەهاوكێشە سیاسی‌وئابووریەكان حكومەتی هەرێمی كوردستان لەساڵی 2007ەوە كار بۆ ئەوە دەكات باشوری كوردستان بخاتە سەر نەخشەی وزەی جیهان،بەڵام لەو كاتەوە تاوەكو ئێستا كەرتی گازی سروشتی هەرێمی كوردستان هاوشێوەی نەوت فراوان نەبووە‌و بۆ سەر چەندین كۆمپانیا و كێڵگەی جیاواز دابەش نەبووە، بەڵكو ئەوەی هەبووە كێڵگەی چەمچەماڵ و كۆرمۆر بووە كە دانە گاز‌وكریست پێترۆڵیوم بەیەكەوە وەبەرهێنانیان تێدا كردووە‌و بەڕێوەی دەبەن،هەروەك  بەمەبەستی سوود وەرگرتن‌وبەفێرونەدانی ئەو گاز لەكاتی بەرهەمهێنانی نەوت دێتە ئاراوە،لە چارەكی سێیەمی 2021ەوە حكومەتی هەرێمی كوردستان داوای لەكۆمپانیا نەوتییەكان كرد كە لە كێڵگە نەوتیەكانی هەرێمی كوردستان كار دەكەن،هەنگاوی پێویست بگرنە بەر  تاوەكو ئەو گازی لەئەنجامی بەرهەمهێنانی نەوت دێتە ئاراوە نەسووتێندرێت، بەڵكو بەرهەمبهێندرێت،كە پێشتر هەندێك لە كۆمپانیاكانی نەوت كە لە كێڵگە نەوتییەكانی هەرێمی كوردستان كار دەكەن بۆ پێداویستییەكانی خۆیان یاخود بۆ راگرتنی هاوسەنگی كێڵگەی نەوتی بەكاریان دەهێنا، تەنیا كۆمپانیای گازپرۆمی ڕووسی نەبێت كە سوودی دەبینی لە نزیكەی 40 ملیۆن پێ سێجا لەو گازە لەكاتی بەرهەمهێنانی نەوت دەهاتە ئاراوە بۆ بەرهەمهێنانی 165 مێگاوات كارەبا لە گەرمیان،بۆیە ئەم هەنگاوەی حكومەتی هەرێمی كوردستان وایكردووە لە زۆربەی كێڵگە نەوتییەكاندا گاز بەفیڕۆ نەڕوات بەڵكو بەرهەمبهێنرێت، لەكاتێكدا بەپێی زانیارییەكانی ئاژانسی جیهانی وزە، عێراق بە تەنیا لەساڵی 2018دا 16.8 ملیار مەتر سێجا گازی سووتاندووە و بەفیڕۆی داوە،لەمەوە پسپۆرانی بواری وزە ئاماژە بەوەدەدەن عێراق رۆژانە بەشی دابینكردنی كارەبای سێ ملیۆن ماڵ، گازی سرووشتی لە كێڵگە نەوتییەكانی دەسووتێنێت‌و بەفیڕۆی  دەدات‌و دەبێتە هۆی پێسكردنی گەش‌وهەوای عێراق ئەمەش چەندین مەترسی تەندروستی لێكەوتووەتەوە بەشێوەیەك لەشاری بەسرە ڕۆژانە دوو كەس بەهۆی نەخۆشی شێرپەنجە گیان لەدەست دەدەن.

لێرەدا پێویستە ئاماژە بەوە بدەین هەنگاوەكانی حكومەتی هەرێمی كوردستان بۆ پەرەپێدانی كەرتی نەوت‌وگازی باشوری كوردستان بووە جێ‌ مەترسی حكومەتی عێراق‌و هەندێ‌ لەوڵاتە هەرێمایەتیەكانی ناوچەكە،لەمەوە دەتوانیین بڵین بڕیارەكەی 15ی شوباتی دادگای فیدراڵی عێراق‌و هێرشە مووشەكییەكەی ئێران لە 13ی ئادار بۆ سەر شاری هەولێر‌و بڕیارەكەی 24ی ئاداری وەزارەتی نەوتی عێراق لەئەمساڵدا،هەوڵیكی جیددیە بۆ دواخستنی پەرەپێدانی كەرتی نەوت بەتایبەتی گازی سروشتی هەرێمی كوردستان.

ئەوەی پەیوەندی هەیە بەمەترسیەكانی عێراق‌و وڵاتە هەرێمایەتیەكانی ناوچەكە لەپەرەپێدانی كەرتی نەوت‌وگازی هەرێمی كوردستان، لێرەدا پێویستە ئەوە بخەینە ڕوو حكومەتی عێراق لە چەند ئاستێكەوە دەستیكردووە بە هەوڵێك بۆ لاوازكردنی پێگەی سیاسی‌وئیداریی‌وئابووری‌و پێگەی وزەی هەرێمی كوردستان،لەو چوارچێوەیەشدا بەغدا لەئاستی یاسایی‌و سیاسی‌وسەربازی‌و ئابووریەوە هەوڵەكانی  دەستپێكردووە،كە چی سەڕەرای پابەند نەبوون بە بڕیارەكەی دادگای فیدراڵی عێراق لەلایەن حكومەتی هەرێمی كوردستان،كۆمپانیا نەوتیەكان كە لەهەرێمی كوردستان كار دەكەن بە بڕیارەكەی دادگەی فیدراڵی بۆ هەڵوەشاندنەوەی یاسای نەوت‌و گازی هەرێمی كوردستان،تووشی نیگەرانی‌و دڵەڕاوكێ بوون كە لە هێرشە مووشەكییەكان زیاترە.

هاوكات لەچوارچێوەی هەوڵەكانی حكومەتی عێراق بۆ دەسگرتنی بەسەر كێڵگە نەوتی‌وگازییەكانی هەرێمی كوردستان،لەسەر ئاستی سیاسیدا ئیحسان عەبدولجبار  وەزیری دارایی عێراق كە جێگری سەرۆكوەزیرانە، هەڕەشەی بڕینی بەشە بودجەی هەرێمی كوردستان دەكات، كە پێشتر لە پرۆژەیاسای بودجەی ساڵی 2020 رێككەوتنی لەسەر كراوە، هەروەك بەشی سێیەمی گوشارەكانیش ئەوەیە، وەزارەتی نەوت پێشنیازی بەڕێوەبردنی كەرتی نەوتی هەرێمی كوردستان دەكات لەڕێگەی دروستكردنی كۆمپانیایەك كە بارەگای لە هەولێر بێت‌و ئەژماریەكی بانكی بۆ داهاتی نەوتی هەرێمی كوردستان لەدەرەوەی عێراق بكاتەوە،ئەمەش وەك چاودێران‌وپسپۆرانی بواری وزە ئاماژەی پێدەدەن هەوڵێكی حكومەتی عێراقە تا ئەو كۆَمپانیایە جێگەی وەزارەتی سامانە سرووشتییەكان بگرێتەوە،لەمەوە دەتوانیین بڵیین پرسی دامەزراندنی كۆمپانیایەك، كە بارەگاكەی لەشاری هەولێر بێت، بەڵام كۆنترۆڵەكەی لە بەغدا بێت زۆر مەترسییە بۆ سەر كەرتی نەوت‌وگاز‌وئابووری هەرێمی كوردستان،چونكە حكوومەتی عێراق كار بۆ لاوازكردنی حكوومەتی هەرێمی كوردستان دەكات لەڕووی سەرچاوەی داهاتەوە،هەروەها لاوازكردنی پەیوەندی سیاسی‌وكارگێری لەگەڵ كۆمپانیا نەوتییەكان كە لە كێڵگە نەوتییەكانی هەرێمی كوردستان كار دەكەن،هەروەك وڵاتانی پاڵپشتی ئەو كۆمپانیانە‌و كۆمپانیا‌و وڵاتانی كڕیاری نەوت‌وگازی هەرێمی كوردستان.

سەبارەت بەمەترسییەكانی ئێران لەپەرەپێدانی كەرتی نەوت‌وگازی هەرێمی كوردستان ئەوە سەراەڕی مەترسی سیاسی‌وئابووری ئەو وڵاتە لەپەرەپێدانی كەرتی نەوت‌وگازی سروشتی هەرێمی كوردستان، ئێران پێی وایە ئەم پەرەپێدانە دەبێتە هۆی مەترسی بۆ سەر ئابووری وڵاتەكەی،چونكە هەندێ‌ بازاڕ لەدەست دەدات كە نەوت گازی ئێرانی بۆ هەناردە دەكات،بۆ نموونە كەمكردنەوەی وابەستەیی عێراق بە ئێران لەڕووی گازی سروشتی بۆ بەگەرخستنی وێستگەكانی بەرهەمهێنانی كارەبا كە بەگاز  كار دەكەن،لەكاتێكدا لەرێگەی هەناردەكردنی گاز بۆ عێراق بۆ بەگەرخستنی وێستگەكانی بەرهەمهێنانی كارەبا، ئێران لەم ڕێگەیەوە ساڵانە سەدان ملیۆن دۆلاری دەست دەكەوێت،هەروەها ئێران لەوە  دەترسێت ئەگەر بەرهەمی گازی سروشتی هەرێمی كوردستان زیاد بكات بەشێوەیەك كە لەدابینكردنی پێداویستییەكانی ناوخۆ زیاتر بێت،ئەوا بازاڕەكانی توركیا لەدەست بدات،لەكاتێكدا ئێران ڕێژەیەكی بەرچاو لەنەوت‌وگازی سروشتی هەناردەی توركیا دەكات.

بەپێی داتا‌وزانیارییەكانی حكومەتی عێراق وڵاتەكەی لەیەكی كانوونی دووەمی 2022  تا 31ی ئاداری هەمان ساڵ بە بەهای 1 ملیار‌و 204 ملیۆن دۆلار بەنزین‌و بە بەهای 272 ملیۆن دۆلار گازی هاوردەكردووە،هەروەها لە 2021دا بە بەهای 2 ملیار‌و 540 ملیۆن دۆلار بەنزین‌و 657 ملیۆن دۆلار گازی هاوردە كردووە،كە رێژەیەكی بەرچاوی ئەم بەنزین‌وگازی لەئێرانەوە هاوردە كردووە،بۆیە ئێران بازاڕی سووتەمەنی عێراق بە بازاڕی خۆی دەزانێت‌وهەموو هەوڵێك دەدات لەڕێگەی دروست كردنی چەندین ئاستەنگ‌ولەمپەر تا كەرتی نەوت‌وگاز لەعێراق‌وهەرێمی كوردستان پەرەیپێنەدرێت، بەڵام سەڕەرای ئەم مەترسییانەی ئێران، پسپۆرانی بواری وزە ئاماژە بەوە دەدەن هەرێمی كوردستان ناتوانێت ببێتە جێگرەوەی ئێران بەهۆی یەدەگی گاز‌و  ژێرخانی بەرهەمهێنانی گازی سرووشتییەوە لەهەرێمی كوردستان.

ئەگەرچی وا باوە كە سەرمایە ترسنوك نییە‌وبەدوای قازانج‌وچاوچنۆكی دەگەرێت‌وهەوڵدەدات زۆرترین قازانج بەدەست بهێنێت،بەڵام سەرەڕای ئەمە سەرمایەداران لەكاتی وەبەرهێنانی سەرمایەكانیان لەهەر بوارێكدا بێت چەندین لێكدانەوە‌وهەڵسەنگاندن دەكەن بۆ ئەو پڕۆژانە كە بەنیازە وەبەرهێنانی تێدا ئەنجام  بدەن،واتە كۆمپانیا نێوخۆیی‌و نێودەوڵەتییەكان لەهەر وڵاتێكدا سەرمایەگوزاری ئەنجام بدەن گرنگی بە هەڵسەنگاندنی مەترسییەكان دەدەن (Risk assessment)،بۆیە لەدوای بڕیارەكانی دادگای فیدراڵی عێراق‌و وەزارەتی نەوتی عێراق لەمەر یاسایی نەوت‌وگازی هەرێمی كوردستان مشتومڕی كشانەوە یان راگرتن یاخود درێژەدان بە كارەكانی ئەو كۆمپانیا نەوتییانە هاتووتە ئاراوە كە لەكێڵگە  نەوتییەكانی هەرێمی كوردستان كار دەكەن،سەرەڕای ئەمەش لەئێستادا مەترسییە ئەمنییەكانیش كە پێشتر‌و لەراپۆرتەكانی كۆمپانیا نەوتییەكان كە لەهەرێمی كوردستان كار دەكەن، لەپێش 2019ەوە لەخوارەوەی لیستەكەدا بوون،بەڵام لەئێستادا هاتوونەتە سەرەوەی لیستەكەوە،بۆیە كۆمپانیای دانەگاز كە كاری بەرهەمهێنانی گازی سرووشتی لە كێڵگەی كۆرمۆر دەكات لەڕۆژی 27/05/2022 راگەیێندراوێكی بڵاوكردەوە تێدا ئاماژە بەوە دەدات كە ڕۆژی 22ی حوزەیران،دوو مووشەكی تر لەڕۆژانی هەینی‌وشەممە لە كێڵگەی كۆرمۆر لەهەرێمی كوردستان كەوتنەخوارەوە،بەڵام سەرەڕای ئەمە كاركردنی كۆمپانیاكەیان لەو كێڵگە بەردەوامە،تەنها كاركردن لە پڕۆژەی فراوانكردنی كێڵگەی كۆرمۆر كەی ئێم 250 بەشێوەیەكی كاتی راگیراوە،ئەمە لەكاتێكدایە كێڵگەی گازی كۆرمۆر رۆژانە توانای بەرهەمهێنانی 450 ملیۆن پێ سێجا گاز و هەزار و 100 تۆن گازی ئێڵ پی جی و 16 هەزار بەرمیل كۆندێسەنی هەیە،هەروەك بەیارمەتی ئەمریكا لەڕێگەی پێدانی 250 ملیۆن دۆلار بەقەرز بە كۆمپانیای دانەگاز، ژێرخانێكی بەرهەمهێنانی 700 ملیۆن پێ سێجای گازی سرووشتی لە هەرێمی كوردستان خەریكە ئامادە دەبێت‌و كلیلی یاریكردن بە نزیكەی 300 ملیۆن پێ سێجا لەم دۆخەی ئێستای بازاڕی وزەی جیهان پێداتێپەر دەبێت لەلای حكومەتی هەرێمی كوردستانە، كە كۆمپانیای كار بۆری هەناردەكردنەكەی بۆ دەرەوە تەواو دەكات،ئەمە لەكاتێكدایە بەپێی داتا‌وزانیارییەكانی حكومەتی هەرێمی كوردستان،یەدەگی كازی سروشتی هەرێمی كوردستان دەگاتە 200 ترلیۆن،ئەمەش دەكاتە  لەسەدا 3یكۆی یەدەگی گازی سروشتی جیهان،بۆیە پسپۆرانی بواری وزە‌وناوەندەكانی سیاسەتی جیهانی وزە بایخ بەنەوت‌وگازی سروشتی هەرێمی كوردستان دەدەن،لەو چوارچێوەیەشدا ناوەندی سیاسەتی جیهانی وزەی سەر بە زانكۆی كۆلۆمبیا سمینارێكی لەبارەی گازی سروشتی كوردستان رێكخست كە تێدا چەندین لایەن بەشدارییان تێدا كرد.

جەیمس جیویل، جێگری بەڕێوەبەر لە وەزارەتی وزەی ئەمریكا‌و ئۆفیسی كاروباری نێودەوڵەتی لەسمینارەكەدا ئەوەی خستەڕوو، (پەیامە گرنگەكە ئەوەیە كە توانای زۆر هەیە بۆ پەرەپێدانی سەرچاوەكانی وزە لە هەرێمی كوردستان ئەگەر هەلومەرجەكان لەباربن. لە ماوەی درێژخایەندا دابینكردنی پێداویستییەكانی نێوخۆ قازانجی دارایی لەگەڵ خۆیاندا دەهێنن،بەڵام ئەمە لە ماوەی كورتخایەندا بەهۆی جیاوازی و دابەشبوونەوەكانەوە زەحمەتە.) هاوكات محەمەد مەككاوی بەڕێوەبەری ئۆپەرەیشن لە كریسینت پێترۆڵیوم‌و دانەگازی ئیماراتی ئامانج‌و پڕۆژەی داهاتووی كۆمپانیاكەیانی ئاشكراكرد‌و رایگەیاند، لە چەند ساڵی داهاتوودا بەرهەمهێنانی گاز لەهەرێمی كوردستان دەگاتە سەروو یەك ملیار پێ سێجای رۆژانە.

محەممەد مەككاوی،ئاماژەی بەوەشدا،(دوای نیسانی 2023 دوو پلانی خێرایان هەیە كە كۆی توانای بەرهەمهێنانی كۆمپانیاكەیان لە گاز لە 700 ملیۆنەوە بۆ ملیارێك و 50 ملیۆن پێ سێجای رۆژانە زیاد دەكەن، واتە لە ماوەی  دوو ساڵ بۆ دوو ساڵ‌و نیوی داهاتوودا دەتوانین تەواوی پێداویستی كەرتی كارەبای كوردستان لە گاز دابین بكەن،هەنگاوی دوای ئەوەش دەست بەهەناردەكردنی گازی سروشتی بۆ عێراق دەكەن.

 

 

 

پسپۆران: نەوت‌وگازی هەرێمی كوردستان مەترسییەكانی لە ئاستێكی نێوخۆییەوە بردووەتە ئاستێكی نێودەوڵەتی

 

بڕیاری دادگای فیدراڵی عێراق‌وفشارەكانی وەزارتی نەوتی ئەو وڵاتە بۆ سەر كەرتی نەوت‌وگازی هەرێمی كوردستان لەكاتێكدان كە جەنگی رووسیا – ئۆكرانیا لەئارادایە‌وبازاڕەكانی وزەی جیهان بەقۆناغێكی نا سەقامگیردا تپَپەر دەبێت‌ونرخی وزە لەبازاڕەكانی جیهاندا بەراورد بەچەند ساڵی رابردوودا بەشێوەیەكی بەرچاو بەرزبووەتەوە،هەروەها پیشەسازی نەوت و گازی هەرێمی كوردستان‌و  كۆمپانیا نێودەوڵەتییەكان بە قۆناخێكی سەخت دا تێدەپەڕبن،بۆیە ماتیو زەیس، جێگری سەرۆكی كۆمپانیای HKNو جێگری سەرەكی یاریدەدەری وەزیری پێشووی وزەی ئەمریكا لەڕاپۆرتێكدا سەبارەت هێرشەكان، ئاماژە بە ئاستی مەترسییەكانی سەر پیشەسازی نەوت‌و گازی هەرێمی كوردستان دەكات‌ودەڵێت: (مەترسییەكانی لە ئاستێكی نێوخۆییەوە براوەتە ئاستێكی نێودەوڵەتی بەتایبەتیش لەڕووی بەرهەمهێنانی نەوت و هەناردەكردنەوە،ئەوەش دەخاتەڕوو (دوو ئاڵینگاری گەورە لە هەرێمی كوردستان دەتوانن كاریگەری زیاتر لەسەر بازاڕی نەوت دابنێن، كە تاوەكو ئێستا لەلایەنی سیاسییەوە تاڕادەیەكی زۆر وەك هەڕەشە دەستنیشان نەكراون، كە ئەوانیش بەردەوامبوونی هێرشەكانە بۆ سەر پیشەسازی نەوت و گاز و هەوڵەكانی وەزارەتی نەوتی عێراقە لە هەمبەر هەرێمی كوردستان)،بۆیە لە ئەگەری یەكلاییكردنەوەی كەیسی دادگایی حكومەتی عێراق كە لەسەر توركیا لە دادگای فەرەنسا تۆماری كردووە، كە بڕیارە لە مانگی تەممووزی ئەمساڵدا بڕیاری لەسەر بدرێت‌و لەئێستادا حكومەتی عێراق چاوەڕوانی بردنەوەی دەكات، لەوانەیە ئەوكاتیش توركیا بەهۆی گوشارەكانەوە هەناردەكردنی نەوتی هەرێمی كوردستان رابگرێت، ئەگەر وابێت ئەوا رۆژانە 450 هەزار بەرمیل نەوت لە بازاڕدا دەسڕێتەوە یاخود كەم دەكات، ئەمەش كاریگەرییەكی گەورەی لەسەر نرخەكان لە بازاڕ دەبێت، چونكە دوو هێندەی ئەو بڕەیە كە ئۆپێك پڵەس بڕیاریداوە بۆ مانگی تەممووز و ئاب زیادی بكات و بیخاتەڕوو، بەشێكیشە لە ئەجیندای سەردانی جۆ بایدن سەرۆكی ویلایەتەیەكگرتوەكانی ئەمریكا بۆ ریاز لە مانگی داهاتوودا)) [1]

هاوكات وەزاروەتی سامانە سروشتیەكانی حكومەتی هەرێمی كوردستان لەراگەیەندراوێكدا لەبارەی سیاسەتی حكومە فیدراڵی عێراق‌وئەو هەنگاوانەی دەێگرتە بەر دژی بەكەرتی نەوت‌وگازی هەرێمی كوردستان ئەوە دەخاتە ڕوو كە ئەو هەنگاوەی وەزارەتی نەوتی عێراق لەگەڵ دەستوور‌و  یاسا‌و پرەنسیبەكانی فیدراڵیەت‌و عەقڵیەتی ئابوری‌وپەیوەندییەكانی نێوان هەرێمی كوردستان‌و  عێراقدا یەك ناگرێتەوە، ئەم پێشێلكارییە نوێیەی وەزارەتی نەوتی عێراق نەك هەر كاریگەریی لەسەر پرۆسەی دۆزینەوە‌و بەرهەمهێنانی نەوت‌و گاز لەهەرێمی كوردستان نەكردووە‌و نابێت، بگرە كۆمپانیاكانی وا لێنەكردووە لەكارەكانی رابوەستن،لەمەوە حكومەتی هەرێمی كوردستان پێی وایە  بەكارهێنانی زمانی هەڕەشە‌و دوژمنكارانە پێشێلكارییەكی ئاشكرایی رێساكانی پاراستنی وەبەرهێنانی نێودەوڵەتییە، ئەم هەڵسوكەوتە بەهیچ شێوەیەك لەبەرژەوەندی گشتی گەلانی عێراق‌و  كوردستاندا نییە‌و  ناو و ناوبانگی عێراق لەنێوەندە نێودەوڵەتییەكاندا لەكەدار دەكات و دەیخاتە ژێر پرسیارەوە.

 

جەنگەكانی وزە لەجیهاندا:

 

لەماوەی سی دەییەی رابردوودا تا ئەمڕۆ زۆربەی ئەو جەنگانەی لەجیهاندا هەڵگێرساوە یان لەئێستادا بەڕێوەدەچێت، لەژێر پەردەی مافەكانی مڕۆف‌وسەروەری وڵاتان‌و نەهێشتنی تیرۆر ‌وگێرانەوەی ئارامی‌وئاسایش بۆ چەند ناوچەیەك یان گەڕان‌وپشكنین بەدوای چەكی قەدەغە كراوی نێودەوڵەتی بەرێوەچووە،بەڵام چاودێران  ئەوە دەخەڕوو نەهێنی ئەم جەنگانە وزەییە.

 

ڕووسیا باش لەوە تێدەكات كە پێشكەوتنی وڵاتان‌وپێگەی لەجیهاندا بەستراوەتە بە هێزە ئابووریەكەی،بۆیە پێی وایە ئەندامبوونی ئۆكرانیا لە هاوپەیمانی ناتۆ لەپاشانیشدا یەكێتی ئەوروپا ئەگەرچی لەنزیك مەودا ئامانج سیاسی لەخۆ دەگرێت،بەلاِم لەدوور مەودا ئەوا لەگەڵ ئامانجی ولایەتەیەكگرتوەكان ئەمریكا یەكدەكرێتەوە كە خۆی لەهەژموونی ئەمریكا‌و هاوپەیمانەكانی بەدیی دەكات بەسەر كۆمارەكانی یەكێتی سوفیەتی جاران‌ولەپاشانیشدا سەپاندنی خۆی بەسەر ئەو ناوچە ستراتیژییە كە هیڵەكانی بۆری گازی ڕووسیا پێدا تێپەر دەبێت‌و لەڕێگە ئۆكرانیا گازی سروشتی بۆ ئەوروپا دەگوازێتەوە.

ڕووسیا پێی وایە سەپاندنی باڵادەستی ڕۆژئاوا بەسەر ئۆكرانیا واتە دەستكردن‌وسەپاندنی باڵادەستیە بەسەر هیڵەكانی گواستنەەوەی گازی سروشتی وڵاتەكەیەتیی كە بەخاكی ئۆكرانیا بەرەو ئەوروپا تێپەر دەبێت ،ئەمەش ئایندەی وزەی وڵاتەكەی دەخاتە لێواری مەترسییەوە،لەكاتێكدا ئابووری ڕووسیا‌وجەنگەكانی بەشێوەیەكی گەورە پشت بە هەناردەی نەوت‌وگاز دەبەستێت، بەشێوەیەك نزیكی لەسەدا 40ی بودجەی فیدراڵی ڕووسیا پشت بە داهاتی هەناردەی نەوت‌وگازی سروشتی دەبەستێت،هەروەها نەوت‌وگاز لەسەدا 70ی كۆی هەناردەكانی ئەو وڵاتە پێكدەهێنێت.

ئەوەی پەیوەندی هەبێت بە ملمڵانی وڵاتان لەدەریای سپی ناوەڕاست لەسەر نەوت‌وگازی سروشتی،یەكێك لە تایبەتەكانی قەیرانەكە لەڕۆژهەڵاتی دەریا سپی خۆی لەفرەی لایەنەكانی ئەو قەیرانە كە ڕۆڵیان تێدا بەدیی دەكات،هەروەها كاریگەریان لە بازاڕی وزەی جیهان،لەم چوارچێوەیەشدا توركیا سیاسەتێكی سەڕە رووی لەبواری وزە لەدەریای سپی ناوەڕاست گرتووەتەبەر، لە دەرئەنجامی ئەم سیاسەتی توركیا بۆ ماوەی چەندین مانگ بووە هۆی سەرهەڵدانی قەیران لەنێوان توركیا‌ویۆنان تەنانەت گەیشتە ئاستی هەڕەشە‌وخۆ ئامادە كردن بۆ جەنگ لەنێوان ئەو دوو وڵاتەدا.

لەئێستادا ملمڵانیەكانی نێوان ئەنگەرە‌وئەسینا لەسەر  پێكهێنانی ناوەندی هەرێمی بۆ وزە درێژەی هەیە،توركیا كار بۆ ئەوە دەكات وڵاتەكەی ببێتە ڕیرەوەی سەرەكی بۆ گواستنەوەی نەوت‌وگازی سروشتی وڵاتانی خاوەن نەوت لە ناوچەكە بەرەوە ئەوروپا،لەهەمان كاتێشدا یۆنان بە هاوكاری فەرەنسا‌وهەندێ‌ وڵاتانی سەر دەریای سپی ناوەڕاست كار بۆ ئەوە دەكات ببێتە ناوەندێكی بەهێز بۆ گواستنەوەی نەوت‌وگازی قەتەر‌ومیسر‌وئیسرائیل بەرەو ئەوروپا،بۆیە توركیا ئەم هەنگاوی یۆنان بەمەترسی دەزانێت بۆ سەر هەوڵەكانی وڵاتەكەی بۆ بوون بە ناوەندێكی گواستنەوە وزە،ئەمە سەرەڕای ناكۆكی ئەنگەرە‌وئەسینا لەسەر گەڕان‌وپشكنین بەدوای گازی سروشتی لەدەریای ناوەڕاست، كە لەو چوارچێوەیەدا یۆنان بەهاوكاری لەگەڵ وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی دەریای سپی ناوەڕاست‌و فەڕەنسا‌و ولایەتیەكگرتوەكانی ئەمریكا  هەنگاوی باشی ناوە،ئەم هەنگاوانەی یۆنان لەگەڵ بەرژەوەندیەكانی سەرجەم وڵاتانی ئەندام لەیەكێتی ئەوروپا‌وئەمریكا یەكدەكرێتەوە،چونكە وڵاتانی ئەوروپا كار بۆ ئەوە دەكەن جێگرەوەیان دەست بكەوێت بۆ نەوت‌وگاز روسیا تا جیدیی بەشێوەیەكی سەرەكی پشت بەنەوت‌وگازی سروشتی روسیا نەبەستن.   

هاوكات لەچوارچێوەی جەنگەكانی وزە كە لەجیهاندا لەئارادایە ولایەتەیەكگرتوەكانی ئەمریكا كار بۆ ئەوە دەكات بۆ دابینكردنی گازی سروشتی بۆ ئەڵمانیا‌وفەرەنسا لەدوای ساڵی 2023 پشت بە وڵاتی قەتەر ببەسترێت بۆیە جۆ بایدن سەرۆكی ئەمریكا وڵاتی قەتەری بە هاوپەیمانێكی ستراتیژی لەدەرەوەی پەیمانی ئەتلەسی (ناتۆ) ناوزەند كرد،ئەم ناوزەند كردنە بۆ قەتەر وەك چاوێران ئاماژەی پێدەدەن دەچێتە چوارچێوەی هەوڵەكانی ئەمریكا بۆ كەمكردنەوەی پشت بەستنی وڵاتانی ئەوروپا بەگازی سروشتی ڕووسیا‌وریگری كردنی لەهەژموونی ڕووسیا بەسەر ئەوروپا لەرێگەی چەكی وزەوە.

لێرەدا پێویستە ئاماژە بەوەبدەین ئەمریكا لەچوارچێوەی هەوڵەكانی بۆ كەمكردنەوەی پشت بەستنی وڵاتانی ئەوروپا بەنەوت‌وگازی سروشتی ڕووسیا،لەئیستادا بە هەماهەنگی لەگەڵ هەرێمی كوردستان‌وحكومەتی توركیا كار بۆ ئەوە دەكات لەڕووی سەربازیەوە سنورەكانی نێوان عێراق‌وتوركیا پارێزراو بێت،تا هیڵی گواستنەوەی گازی سروشتی لەهەرێمی كوردستانەوە بۆ بەندەری جیهانی توركیا دابمەزرێت‌ولەپاشانیشدا ئەو هیڵە بگەیەنرێتە ئەوروپا.

لەلایەكی ترەوە واشنتۆن هانی ئیسرائیل دەدات تا بەهاوكاری‌وهەماهەنگی لەگەڵ توركیا هێڵی گواستنەوەی گازی سروشتی بۆ ناو خاكی توركیا دابمەزرینن‌ولەپاشانیشدا بەروە ئەوروپا،ئەمە سەرەڕای هەوڵەكانی ولایەتەیەكگرتوەكانی ئەمریكا لەگەڵ جەزائیر‌وئازەربیجان‌وئۆسترالیا بۆ دامەزراندنی هیڵی گواستنەوەی گازی سروشتی بەرەو ئەوروپا،بۆیە پسپۆرانی بواری وزە پێیان وایە ئەمریكا بەهەموو شێوەیەك كار بۆ ئەوە دەكات لەڕووی ئابووریەوە ڕووسیا گەماڕو بدات، لەبەرامبەر ئەم هەوڵانەی ئەمریكا مۆسكو بەدوای جێگرەوە دەگەرێت بۆ هەناردەكردنی گازی سروشتی وڵاتەكەی لەو چوارچێوەیەشدا ڕووسیا گرێبەستێكی بۆ ماوەی 30 ساڵ لەگەڵ چین واژو كردوە كە بەهاكای دەگاتە 400 ملیار دۆلار، بەپێی ئەو گریبەستە ڕووسیا ساڵانە 10 ملیار پێی سێجا گازی سروشتی هەناردەی چین دەكات،لەساڵی 2024 یشەوە ئەم رێژەیە زیاد دەكات‌وساڵانە دەگاتە 38 ملیار پێی سێجا،لەكاتێكدا هەناردەی ڕووسیا بۆ ئەوروپا لەگازی سروشتی ساڵانە دەگاتە نێوان 150 بۆ 190 ملیار پێی سێجا.

لەكۆتاییدا پێویستە ئەوە بخەیەنە ڕوو لەساڵی 2011 وە زۆربەی ئەو جەنگانەی لەجیهان لەئارادابوون لەژێر پەردەی مافەكانی مرۆف‌وبەگژاچوونەوەی تێرورۆ‌وگێرانەوی ئاسایش‌وئارامی بەرێوەچووە،بەڵام ناوەڕوكی ئەو جەنگانە ملمڵانییە لەسەر وزە‌ودەست گرتن بەسەر سەرچاوەكانی وزەیە،چونكە زۆربەی وڵاتان ئەوە دەزانن كە جەنگی وزە‌وئاو جەنگیكە ئەگەر چی دوابخرێت هەر هەڵدەگرسێت.

 

سەرچاوەكان :

[1] https://www.rudaw.net/english/business/27092018

2- سایتە ئەڵكترونیەكان.

3- روسیا الیوم.

 

 

  • 1