ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

لە درێژایی مێژووی ( ململانێدا)، جا ململانێکە لەنێوان (چینەکاندا) بێت یان لە نێوان (جەماوەر و دەسەڵاتدا) یان (بەربەرەکانێی نێوان لایەنە سیاسەکان) بوو بێت، بابەتێکی گرنگ دەبێتە بنەمایی سەرەکی بۆ دیاری کردنی شێواز و چۆنیەتی بەڕێوەچوونی ململانێکان، تاچەند ئەم ململانێیە ئاراستەی دیموکراتی و یاسایی وەرگرتووە یان ڕەچاوی مافەکانی مرۆڤی کردووە، یاخود بەپێچەوانەوە ڕەوتی دیکتاتۆری و سەرکوتکردن و زەبروزەنگ زاڵ بووە بەسەر واقیعی ململانێکەدا.

بۆ خوێندنەوە و بڕیاردان لەسەر هەر ململانێیەک پێویستمان بە بابەتێکی گرنگ هەیە ئەویش پرس یان چەمکی (ئازادی)ە، کە هەرلایەنێکی ناو کێشمەکێشە سیاسییەکە تاچەند بەرجەستەی دەکات یان فەرامۆشی دەکات؟

لە ڕوانگەی فەلسەفەی سیاسییەوە پرسیارێکی گرنگ دێتە گۆڕێ کە زۆر پڕ بایەخە.

بۆچی پرسی (ئازادی) گرنگە و دەسەڵات هەمیشە دەیکەنە وێردی سەر زمانیان؟ بەڵام بەکردەوە دژین؟

دیارە ئازادی پانتاییەکی گەورەی داگیرکردووە لەناو مێژوو و دنیای فەلسەفەدا بەوەی بەردەوام هانی مرۆڤ دەدات بەئازادی و بێ ترس پرسیار لە سەر کایە جیاوازەکانی ژیان بکات، وەک کایەی فەلسەفی پرسی (بوون و نەبوون) یان کایەی سیاسی لەسەر (ماف و بێ مافی). فەلسەفە ئازادت دەکات لەپرسیار و هاندەدات هەمیشە بپرسیت، و مرۆڤ بەرەو ناسینی خۆی دەبات بەئاگای دەکات لەوەی هەیە و لەوەی دەگوزەرێت لە دەوروبەریدا، بۆیە ئازادی ڕێگەی ناسینی دیکتاتۆر و دەسەڵاتی چینی باڵادەست و بۆرژواکان بۆ دەکاتەوە و ئاسانی دەکات.

بۆچی گەنجان بێکارن بۆچی داهات هەیە و خەڵک هەژارە؟ ئەمانە و دەیان پرسیاری تر. بۆیە دەسەڵات بۆ فریودان و چەواشەکردنی جەماوەر بوەتە ئاڵاهەڵگری دروشمی ئازادی.

بەڵام دەبێ بزانین فەلسەفەی سیاسی دەسەڵاتی هەرێم و تێڕوانینی لەمەڕ (ماف و عەدالەت و ئازادی) چییە و چۆنە؟ لێرەوە تێدەگەین و دەگەین بەو بەرەنجامەی کە بڕوای دەسەڵات چییە لەبارەی ئازادی ململانێ و بەرجەستەکردنی مافەکانی بەرانبەر لە ژیاندا .

لێرە ئەوەی بەواقعی بینیومانە خەڵک دەبێت تەنیا لە چوارچێوەی پاراستنی بەرژەوەندییەکانی دەسەڵاتدا تەماشای چەمکی ئازادی و ماف بکات و نەبێتە مەترسی لەسەر بەرژەوەندییەکانی بەتایبەت دەسەڵاتی هەرێم کە بەڕواڵەت دیموکراسی و بەناوەڕۆک و کردەوە ستەمکار و هەموو داهات و ئیمتیازاتێکی بۆ چەند کۆمپانیا و بنەماڵە و گرووپی دیارکراوی ناو حزبە.

هەر بۆیە کاتێک هێزێک یان لایەنێکی سیاسی یان چینێکی دیاریکراو یاخود جەماوەر بەگشتی ناڕەزایەتی دەردەبڕێت، ڕاستەوخۆ دەسەڵات ڕێگری دەکات لە بەکارهێنانی مافی ئازادی ڕادەربڕین یان توندوتیژی بەکاردێنێت دژی خۆپیشاندەران یان پێشێلکاری دەکات بەرانبەر پیشەی ڕۆژنامەوانی و کاری میدیایی.

نمونەی دەستگیرکردن و هەڵکوتانە سەر ناوەندی کار و ژیانی چالاکوان و ڕۆژنامەنووسان و لێدان و سوکایەتی پێکردن کە لەماوەی چەند سەعاتێکدا چەند سەد کەسێک دەستگیر دەکەن و ڕاپێچی زیندانی دەکەن.

ئەمە لەکاتێکدایە ناڕەزایەتییەکان گەیشتۆتە لوتکە و زۆربەی چین و توێژەکانی گرتۆتەوە، بەڵام لەبەرئەوەی ڕێکخراو و بەبەرنامە و سەرانسەری و یەکگرتوو بێ سەرکردەیەکی مەیدانییە. هێشتا ترسی لەناوچوونی دەسەڵات ئاسان و نزیک نییە دیارە جیا لەچەندین هۆکاری تر کە لەم بابەتەدا جێی باسی نییە، بەڵام هێشتا دەسەڵاتە بۆرژوا مشەخۆر و بیرۆکراتەکەی هەرێمی کوردستان بەم شێوە دڕندە و نادیموکراتی و نایاساییە مامەڵە دەکات لەگەڵ ئەوانەی ناڕەزایەتی دەردەبڕن و ئەوانەی خەریکی پیشەیەکی ڕێگە پێدراون کە کاری رۆژنامەوانییە، ئەمە دەلیلێکی بڕاوەیە لەسەر هەوڵی بەردەوامی دەسەڵاتە بۆ سنوردارکردنی زیاتری مەوداکانی ئازادی و لەسیاسەت خستنی خەڵک و بێهودەکردنی زۆرترین جەماوەر لە بڕوا بوونی بە گۆڕانگاری. لەپێناوی ئەوەی درێژە بەدەسەڵات و پاراستنی بەرژەوەندییە چینایەتییەکانی خۆی بدەن .

ئەمەیە جەوهەری فەلسەفەی سیاسی حزبە حوکمڕانەکانی هەرێمی کوردستان کە نابێ ئینسانەکان (بواری پرسیار و مەیدانی ململانێ و فرسەتی ئازادی کارکردنی هەبێت) لەکاتی کێشمەکێش و ناکۆکیەکاندا. ئەمەش پێمان دەڵێ ئەمانە بواریان بۆ چاکسازی نەهێشتۆتەوە بواریش نادەن بە بەرانبەر، بۆیە تاکە ڕێگە چارەسەر جیاکردنەوەی تەواوەی هێڵی سیاسی جەماوەر و لایەنی سیاسی نەیار بەم دەسەڵاتە لەگەڵیاندا دەبێت هێز و دروشمی گۆڕانگاری ریشەیی هەڵبگیرێ و کاری لەسەر بکرێت.

  • 1