ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

بە ڕوونی

نەتەوە یەكگرتووەكان لە ساڵی 1992وە چوارچێوەی ڕێكەوتننامەیەكی نێودەوڵەتی سەبارەت بە گۆڕینی كەشوهەوا بڕیاڕداوە.

ئامانجی سەرەكی لەو ڕێكەوتننامەیە، هەر وەك لە ماددەی دووەمیدا سەبارەت بەئامانجەكانی هاتووە، ئەوەیە كە كۆتا مەبەست و هەر پەیماننامەیكی قانونی پابەند پێی، كە بۆ بەدواداچوونی بڕیارەكانی، كۆنفرانس ببەسترێت، ئەوەیە كە چری ئەو گازانەی لە نێو بەرگی زەویدا هەن لە ئاستێكدا بمێنێتەوە، كە دەستتێوەردان لە لایەن مرۆڤەوە مەترسی بۆ هاوسەنگی ژینگە درووست نەكات و سیستمی كەشەهەوا نەشەوێنێت و، لەهەمان كاتدا كار بكرێت سیستمی ئایكۆلۆجی بە شێوەیكی سروشتی لە گەڵ گۆڕانكارییەكانی كەشوهەوادا بگونجێت و، بەم شێوەیەش مەترسی لە كەمی بەرهەمهێنانی خۆراك دوور بخرێتەوە بە جۆرەێك پێشكەوتنی كاروانی گەشەپێدانی ئابووری بەردەوام، دابین بكات.

بەشێكی سەرەكی ئەو ڕێكەوتننامەیە پەیوەندی بە بەرزبوونەوەی پلەی گەرما و، زیادبوونی ڕێژەی كاربۆن لە سروشتدا هەیە، كە بە هۆی چالاكی ئابووری هەمەجۆری وڵاتە سەرمایەدارەكانەوە كارتێكردنی نەرێنی لەسەر ئاوی ئۆقیانوسەكان و ڕەوشی جەمسەرەكان و ژیانی بایۆلۆجی و گۆڕانكاری كەشوهەواوە هەیە.

پرنسیپە سەرەكییەكانی ئەو ڕێكەوتننامەیە بریتییە لە پاراستنی سیستمی كەشوهەوا بۆ بەرژەوەندی نەوەی ئێستا و ئایندەی مرۆڤایەتی، لە ڕوانگەی بەرپرسیاری هاوبەش و دابینكردنی پێداویستییەكانی وڵاتە تازە پێگەیشتووەكان و بەهەند وەرگرتنی ڕەوشی تایبەتییان لە بواری ئابووری و گەشەسەندندا.

لە چوارچێوەی ئەم ئاراستە و بۆچونی نەتەوە یەكگرتووەكان بۆ جێبەجێكردنی ڕێكەوتننامەی 1992ی ئاماژە بێكراو، لە ساڵی 1997دا ڕێكەوتننامەی كیۆتۆ لە لایەن 195 دەوڵەتەوە واژو كرا، كە ئەرك و پابەندبوونی هاوبەشی بۆ سەرجەم دەوڵەتان دەستنیشان كرد، جگە لە پابەندبوونی تایبەت بۆ دەوڵەتە پێشكەوتووەكان بە مەبەستی كەمكردنەوەی پلەی گەرمای زەوی و ڕاگرتنی زیادبوونی ڕێژەی گاز لە بەرگی زەویدا بە هۆی چالاكی ئابووری بێ كۆنتڕۆڵ و، جگە لە پابەندبوون بە هاوكاریكردنی وڵاتە تازە پێگەیشتووەكان بۆ ئەوەی نەبنە قوربانی ئاكامەكانی سیاسەتی پیشەسازی رەها كە لەلایەن ناوەندە سەرمایەدارەكان و وڵاتە زلهێزەكانەوە پەیڕەو دەكرێن و دەبێتە هۆی پیسبوونی ژینگە.

لە 12ی دیسەمبەری 2015دا ڕێكەوتننامەی پاریس سەبارەت بە كەشوهەوا كە پێی دەوترێت كوب 21 لەلایەن 195 دەوڵەتەوە مۆركرا و، تیایدا جەخت لەسەر ئامانجی سەرەكی یەكەمین ڕێكەوتننامەی ساڵی 1992 كرایەوە و باس لەوە كرا، كە تا ساڵی 2025 كۆمەڵگای نێودەوڵەتی ساڵانە 100 ملیار دۆلار بۆ یارمەتیدانی دەوڵەتە تازە پێگەیشتووەكان تەرخان بكات و، پلەی گەرمای زەوی كەم بكاتەوە بە مەبەستی ڕەوینەوەی مەترسی تواندنەوەی بەستەڵۆكی بەفری هەردوو جەمسەری زەوی.

لە دوای ڕێكەوتنی پاریس، ساڵی پار (كۆنگرەی لایەنەكان) كوپ 26 لە ئۆسكۆتلەندا و، لە 6 تا 18ی نۆڤەمبەری ئەمساڵ لە شەرم الشیخ لە میسر كۆبونەوەی لایەنەكان كوپ 27 دەبەسترێت.

شایانی باسە هەر دوای كۆنگرەی پاریس لە سەردەمی حوكمی ترامبدا ئەمەریكا لە ڕێكوتننامەی پاریس كشایەوە و، لە كاتی دەسەڵاتی بوشی كوڕ ئەمەریكا لە جێبەجێكردنی رێكەوتننامەی كیوتۆ كشایەوە و، هۆكاری سەركی هەردوو كشانەوەش ئەوەبوو كە پابەندبوون بە بنەماكانی ڕێكەتننامەكان دژ بە بەرژەوەندی گەورە كۆمپانیاكانی وزە و پیشەسازی سەربازی سەرمایەدارانە، و مەسەلەی 100 ملیار دۆلارەكەش فەرامۆش كرا.

هەرچەندە كوپ 27ی كە تا ئێستا كۆبونەوەكانی تەواو نەبووە و، كۆمەلێك بابەت لە ئەجیندەی كۆنگرەكەیە، لەوانە جێبەجێكردنی ڕێكەوتننامەی پاریس و چۆنێتی كەمكردنەوەی گاز و ئەو پابەندبوونەی كە بۆ كەمكردنەوەی پلەی گەرمای زەوی درابوو، جگە لەو بەلێنانەی بۆ چاككردنی نەخشەی كشەوهەوا لە كوپ 26 درابوو، بەڵام تا ئێستا ئەو بەلێنانەی كە لەم كۆنگرەیە چاوەڕوان دەكرا كە پلەی گەرمای زەوی 2,5 پلە تا كۆتایی ئەم سەدەیە جێبەجێ بكرێت و، یارمەتی دەوڵەتە هەژارەكان كە كەشوهەوا بە نەرینی كاری تێكردوون، بكرێت، بەتەواوی فەرامۆش كراوە.

یەكێك لەو بابەتە گرنگانەی كە تا ئێستا ڕای گشتی چەپ و پێشكەوتنخواز لە جیهاندا سەبارەت بەم مەسەلە چارەنووسازییەی مرۆڤایەتی كاری لەسەر نەكردوە، كاراكردنی تێكۆشانی نیونەتەوەیی و نیشتمانییە سەبارەت بە مسەلەی پاراستنی ژینگە و ئەم بابەتە چارەنووسازییەی كە پەیوەندی بە نەوەی ئێستا و ئایندە و، دوا ڕۆژی مانەوەی زەوییە، خراوەتە دەستی نەتەوە یەكگرتوەكانەوە، كە لە ژێر هەژمونی وڵاتە زلهێزكانە و، ئەو سیاسەتانەیە كە ئەمڕۆ سەرمایەداری هاوچەرخ و ئاراستەی نیولیبرالیزم بە ڕێوەی دەبات.

لە هەلومەرجی ئەمڕۆدا پێویستە هێزی چەپ لە جیهاندا سیاسەتی ئەلتەرناتیفی خۆی سەبارەت بە بابەتی ژینكە بخاتە ڕوو. سیاسەتێك بابەتی ژینگە لە مەسەلەی چەوساندنەوەی سەرمایەداری و هەڵپەی بۆ كەڵەكەكردنی قازانج لە سەر حسابی بەرژەوندی چینی كرێكار و گەلانی هەژاری باشور، جیانەكاتەوە.

ئەمڕۆ چۆنێتی بەرهەمهێنان و شێوازەكەی لە لایەن كۆمپانیا و مۆنۆپۆلە سەرمایەدارەكانەوە دەستنیشان دەكرێت و، ئابووری جیهان بۆ "دەستە شاراوەكی" سەرمایەداری كە فریدمان و قوتابخانەی شیگاگو لە ئابووردا باسی دەكەن، واتە بۆ گێرەشێوێنی و هەڕەمەكی بازاڕ جێهێڵڕاوە و، لۆجیكی زیادكردنی قازانج و كەمكردنەوەی خەرجی و دەستبەسراگرتنی بازاڕی نوێ، بنەمای سیستمی موڵكداری تایبەت و پێشبڕكێ و كەڵەكەكردنی سامانە و، تێكڕای ئەم ئاراستەیەش بە زیاتر هەژاركردنی گەلانی باشوری هەژار و شێواندنی ژینگە و تێكدانی كەشوهەوا و بەرزبوونەوەی ئاوی ئۆقیانووسەكان و فراوانبوونی بیابان و شێواندنی ژینگە بایۆلۆجی كۆتایی دێت.

لە میانەی جێبەجێكردنی ئەم ئاراستەیەی كاركردندا، ناوەندە سەرمایەدارەكان لە ساڵانی ڕابووردوودا سەركەوتوو بوون لە دەستەمۆكردنی بزوتنەوەی سەوز لە وڵاتانی ناوەندی سەرمایەداری و، توانیان بۆچونی ئەو بزوتنەوانە كە لە دوای هەرەسهێنانی سۆڤیەت خۆیان بە جێگرەوەی بزوتنەوەی كۆمۆنیستی دەزانی، لە چوارچێوەی بژاردەی سەرمایەداریدا ئابڵۆقە بدەن و، بەم جۆرەش بزوتنەوەكانی سەوز لە ناوەندە سەرمایەدارەكاندا هاوبەشی شەڕەكانی ناتۆ و هەژمونی سەنتڕاڵزمی ئەوروپایی و سیاسەتی كۆلۆنیالزمی نوێ بوون و، پاراستنی ژینگەش تەنیا بوو بە تایتڵی پڕوپاگندەكان لە كاتی هەڵمەتی هەڵبژاردندا و، مانەوش بە شێوەیكی كردەیی لە چوارچێوەی ئەو بژاردەیەی كە ناوەندە سەرمایەدارەكان و ئۆلگیراشی و كۆمپانیاكانی وزە و پیشەسازی سەربازی نەخشەی بۆ دادەنێن.

ئەزموونی چەندین ساڵی ڕابووردوو دەریخستوە، كە پاراستنی ژینگە بە مانا فراوانەكەی لە مەسەلەی گەشەپێدانی مرۆیی و تێكۆشان بۆ عەدالەتی كۆمەڵایەتی و، نەهێشتنی هەژاری و دابینكردنی یەكسانی جەندەری جیاناكرێتەوە و، پێویستە هێزی چەپ لە سەر ئاستی نیشتمانی و نێونەتەوەیی جەخت لەسەر بژاردەی سۆشیالستی بكاتەوە و، سەرجەم داهێنان و دۆزینەوە زانستییەكان لە بواری تەكنولۆجیادا بە شێوازێك بەكار بهێنرێت كە لە یەك كاتدا بەرهەم بۆ زگی برسی دابین بكات و ژینگەش بپارێزێت، نەك ــ هەر بۆ نموونە ــ بەو شێوەیەی كە ماركس سروشتی بەرهەمهێنامی كشتوكاڵی لە سایەی سەرمایەداری لە كتێبی سەرمایە دەخاتە ڕوو و دەڵێت: هەر پێشكەوتنێك لە كشتوكاڵی سەرمایەداری پیشكەوتنە نەك تەنیا لە هونەری تاڵانكردنی كرێكار، بەڵكو تاڵانكردنی خۆڵ و خاك.

  • 1