ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

 

 

ئاودێر

لەم دیدارەدا ئاسۆ کەریم پەرلەمانتارى خولى پێشووى ئەنجوومەنى نوێنەرانى عێراق باس لە ڕۆڵ و بایەخى دەستوور لە سەقامگیرى سیاسی دەکات وەکو وەسیقەیەکی قانوونی زۆر گرنگ ناوى دەبات، هاوکات هۆکارى نەبوونى دەستوورى هەرێم تا ئێستا بۆ ناکۆکى هێزە سیاسییەکان دەگەڕێنێتەوە و جەختیش دەکاتەوە کە دیاریکردنى دەسەڵاتەکان، لە جۆرى جۆرى سیستەمە سیاسییەکە گرنگترە.

 گرنگی دەستوور بۆ‌ وڵاتان چییە؟ ئایا گرنگە هەرێمی کوردستان خاوەنی دەستووری خۆ‌ی بێت؟

زۆ‌ربەی هەرەزۆ‌رمان لەسەر ئەوە هاوڕاین کە بوونی دەستوور بۆ هەرێمی کوردستان گرنگە. ئاخر‌ دەستوور، یان یاسای بنەڕەتی بە دایکی یاساکان دادەنرێ و، ئەگەر دەستی پێوە بگیرێ و جێبەجێ بکرێ جۆ‌رێک لە سەقامگیریی یاسایی و سیاسی لە وڵاتدا دێنێتە کایەوە. بۆ؟ چونکە دەستوور، ئەگەر نیمچە سڕ (جامد) بێ، بەپێچەوانەی یاسا ئاساییەکان بە ئاسانی ناگۆ‌ڕێت، یاخود دەستکاری ناکرێت، ڕێکارەکانی پەسەندکردنی دەستوور جیاوازن لەڕێوشوێنەکانی پەسەندکردنی هەر یاسایە‌کی دیکە لەناو پەرلەماندا. دەستووری عێراق، لە مادە (120)ی خۆیدا، ڕێگەی بە هەرێمی کوردستان داوە کە دەستووری تایبەت بە خۆ‌ی هەبێت، بەشێوەیەک کە لەگەڵ دەستووری عێراقدا ناکۆ‌ک نەبێت. ئێمە وەکوو هەرێمێکی فیدراڵی لەناو عێراقدا، ڕاستە بەیاسا زۆ‌ربەی بوارەکان ڕێکخراون‌ و، تەواو لەسەر نەبوونی دەستوور پەکمان نەکەوتووە و دەسەڵاتە گشتییەکان وەکوو پارلەمان و ئەنجوومەنی وەزیران، یان دەسەڵاتی دادوەری، بە گوێرەی یاسا بوار و ئەرک و فەرمانەکانیان دیاریکراوە. بەڵام هۆکارێکی دروستبوونی ئیستیقراری قانوونی و سیاسی بوونی دەستوورێکە. دەستوور جۆ‌ریک لەسەقامگیریی سیاسی دروست دەکات. جگەلەوەش بوونی دەستوور لانی کەم کۆ‌تایی بە جەدەلێک دەهێنێ، کە تەبیعەتی سیستەمی سیاسیی وڵاتەکە چۆنە،مافە سیاسی و مەدەنی و ئابووری و کۆ‌مەڵایەتی و کولتوورییە‌کان تا کوێ بڕ دەکەن و نەتوانرێ لێیان کەم بکرێتەوە. چونکە لە نەبوونی دەستووردا، بمانەوێ و نەمانەوێ  مەترسی ئەوە دەمێنێ کە بە قانوونێکی ئاسایی لە قۆ‌ناغێکی دیاریکراودا پاشەکشە بە مافەکانی هاووڵاتیان بکرێ یان کۆتوبەندیان بۆ دابندرێ. لە لایەکی دیکەوە بوونی دەستوور، رێگە لە لێکدانەوەی جیاجیا بۆ ماف و ئازادییەکان، پێوەندیی نێوان دەسەڵاتە گشتییەکان و ئەرک و فەرمانی هەر یەکەیان دەگرێ. ئەویش بە بوونی دادگەیەکی باڵای دەستووری لە وڵاتدا کە یەکێ لە وەزیفەکانی لێکدانەوەی بڕگە و مادەکانی دەستوور بێ.

 بۆ‌چوونێک هەیە پێی وایە ئەگەر ئێمە پێش ساڵی 2003  دەستوورمان هەبوایە، بەغدا ناچار دەبوو لەو چوارچێوەیەدا وتوێژمان لەگەڵدا بکات، ئێستاش کە هەوڵێک بۆ‌ هەموارکردنەوەی دەستووری عێراق هەیە، تاچەند گرنگە پێش ئەم هەموارکردنەوەیە دەستووری هەرێم بنووسرێتەوە؟

هەموارکردنەوەی دەستووری عێراق کارێکی ئاسان نییە، هەلومەرجی سیاسیی ئێستای عێراق لە ڕەوش و بارێکدا نییە ‌کە دەستووری تێدا هەموار بکرێتەوە، بەڵام ئەمە بەو مانایە نییە کە نابێ‌ دەستوورمان نەبێت. هەقوایە پەرلەمانی کوردستان جارێکی دیکە ئەو لیژنەیە کارا بکاتەوە کە بۆ‌ نووسینەوەی پرۆژەی دەستوور پێکهێنرابوو، یاخود لیژنەیەکی نوێ دیاری بکات، ئێستا دەرفەتێکی باش بە لایەنە سیاسییەکانیش دراوە کە بە باشی و واقیعییانە بیر لەو خاڵانە بکەنەوە کە ناکۆ‌کییان لەسەر هەبووە و بتوانن بگەنە چارەسەرێکی مامناوەندی.

 یەکێک لەو خاڵانەی کە پێشتر لایەنە سیاسییەکان لەسەری ناکۆ‌ک بوون، جۆ‌ری سیستەمە سیاسییەکەی هەرێمی کوردستان بووە، سیستەمی پەرلەمانی، سەرۆ‌کایەتی یاخود تێکەڵ، بۆ‌چوونی تۆ‌ لەم بارەیەوە چییە و کامیان بۆ‌ هەرێمی کوردستان گونجاوە؟

 عێراق دەوڵەتێکی دەستکردی شێواوە، هەمیشە لەقەیراندایە، نە حکوومەتێکی یەکگرتووی هەیە، نە یەک میللەت. بە بۆ‌چوونی من ئاساییە لەبەر هەندێ ئیعتبارات، بۆ کوردستان خراپ نەبێ، جارێ لەچوارچێوەی دەوڵەتی عێراقدا بمێنینەوە، بەڵام دوو سیستەمی سیاسیی جیاوازمان هەبێت. ئاخر شیعەکان زۆ‌رینەی عێراقن، لە پەرلەمانی عێراقدا نیوە زیاتری پەرلەمانتاران شیعە مەزەبن و سەر بە ئەحزابی دینیی شیعەگەرن، ئەوان هەر یاسایەکیان بوێ دەتوانن بە زۆرینە و کەمینە تێی بپەڕێنن، هەندێک حاڵەتی تایبەت نەبێت کە لە دەستووردا هاتووە، واتە ئەوان نەپێویستیان بە کوردە، نە بە سوننە، ئێمەیان تەنیا بۆ ڕەواییدان بە حوکمڕانیی خۆیان دەوێ. لەکاتێکدا لە هەرێمی کوردستاندا هێزە سیاسییە باڵادەستە‌کان  ئەحزابی دینی نیین و تا ڕادەیەک هەرێمی کوردستان ڕێچکەیەکی دیکەی سیاسیی- ئابووری- کۆ‌مەڵایە‌تی خۆ‌ی هەیە لەناو عێراقدا، واتە دەکرێت مەسەلەی یەک دەوڵەت و دوو سیستەم بخەینە ڕوو. مەرج نییە دەقاودەق دەستوورەکەمان کۆ‌پی ئەوەی عێراق بێت، مەرج نییە ئەوەی بۆ‌ تەواوی عێراق دەگونجێت بۆ‌ هەرێمی کوردستان گونجاو بێت. ڕاستە و زۆ‌ر گرنگە‌ هەموو دەسەڵاتەکان لە عێراقدا لە دەستی یەک کەس، یان یەک دەستەیەک یان دەسەڵاتێکی گشتی (پارلەمان، حکوومەت) کۆ‌نەبنەوە، چونکە عێراق لە ڕابردووی خۆ‌یدا غەدرێکی زۆ‌ر لە پێکهاتەکانی کردووە. سوننە کە دەسەڵاتدار بوون، ستەمیان‌ لە شیعە و کورد دەکرد، لەدوای 2003ەوە، نوخبەی حوکمڕانی شیعە هەوڵ دەدات ئەزموونی سوننە لەگەڵ کورد و سوننە دوبارە بکاتەوە، بۆ‌یە ئەگەر دەسەڵاتەکان لە دەستی یەک لایەن کۆببنەوە مەترسیدارە، بەڵام‌ هەرێمی کوردستان ڕەوش و دۆخێکی دیکەی هەیە.

 جیاوازییەکە لەچیدایە، بۆ‌چی سیستەمی پەرلەمانی بۆ‌ عێراق باشە، بەڵام بۆ‌ هەرێم گونجاو نییە؟

جیاوازیی هەرێمی کوردستان لەوەدایە کە زۆرینەی دانیشتووانەکەی کوردن. لە هەرێمی کوردستاندا شیعایەتی و سوننایەتی نییە وەکوو باقی ناوچەکانی دیکەی عێراق. ڕاستە پێکهاتەی تورکمان و کلدان-سریان-ئاشوور لێرەش هەن، پێڕەوان‌ و شوێنکەوتەی ئایینی دیکەی وەکوو کریستیان و ئێزدی و کاکەیی هەن، بەڵام دابەشبەندییەکی قووڵ نییە و خەندەک و سەنگەر لێکدی نەگیراوە. بە پێچەوانەوە ژیان و تەناهیی هەمووان پارێزراوە و تا ڕادەیەکیش مافەکانیان، بۆیە دەبێ لە عێراقدا سیستەمی سیاسی، سیستەمێکی تەوافوقی بێ، بەڵام لە کوردستان مەرج نییە و دەکرێ سیستەمی زۆرینە و کەمینە پێڕەو بکرێ.

 بەڵام ڕەنگە بەشێکی ئەو جیاوازییەی باسی دەکەیت پەیوەندی بەوەوە هەبێت کە سیستەمە سیاسییەکەی هەرێمی کوردستان تا ڕادەیەک سیستەمێکی تێکەڵاو بووە، یان دەسەڵات لەدەست یەک هێز و لایە‌ندا نەبووە بەتەنیا؟

 گرفت‌ لە سیستەمەکەدا نییە، گرنگ ئەوەیە سیستەمەکە دیموکراتی بێ جا پەرلەمانی دەبێ یان سەرۆکایەتی یان نیمچە تێکەڵاوی ئەو دووانە. هەندێ لایەن پێیان وایە، مادام سەرۆکی هەرێم ڕاستەوخۆ لەلایەن خەڵکەوە هەڵدەبژێردرێ، ئیدی سروشتی سیستەمەکە دەگۆڕێ. من پێم وایە ئەوەی سروشتی سیستەم دەگۆڕێ، تەنیا لە شێوازی هەڵبژاردندا چڕ ناکرێتەوە، بەڵکە ئەو سەرۆکە تا چەند دەسەڵاتی هەیە، ئایا بەرپرسیارەتی مومارەسەی ئەو دەسەڵاتانەی هەڵدەگرێ یان نا، کێ هەقی لێپرسینەوەی لێ هەیە و چۆن و بە چ میکانیزمێک؟ بۆیە دەکرێت قسە لەسەر دەسەڵاتەکانی سەرۆ‌کی هەرێم بکرێت، قسە لەسەر دابەشکردنی دەسەڵاتەکان لەنێوان پەرلەمان، سەرۆ‌کی هەرێم و ئەنجوومەنی وەزیراندا بکرێت. ئەمەیان گرنگە و سروشتەکە دەگۆ‌ڕێت، نەک ئەوەی سەرۆ‌کی هەرێم لەکوێ و چۆن هەڵدەبژێردرێت.

 بەڵام ڕەخنەی ئەوە دەگیرێت کە بەشێکی زۆ‌ری دەسەڵاتەکان لای سەرۆ‌کی هەرێم کۆ‌ کراونەتەوە؟

سەرۆ‌کی هەرێمی کوردستان لە هیچ بوارێکدا دەسەڵاتی موتڵەقی نییە، ناتوانێت بەتەنیا حاڵەتی لەناکاو ڕابگەیەنێت، دەبێت پاش ڕاوێژ و بە موافەقەی سەرۆکی پەرلەمان و سەرۆکی حکوومەت بێ، ناتوانێت سوپا بنێرێتە دەرەوەی سنوور، ناتوانێ مەرسومێک دەربکات کە هێزی قانوونی هەبێ ئەگەر ڕاوێژی بە سەرۆکی پەرلەمان و سەرۆکی حکوومەت نەکردبێ و موافەقەتی ئەوانی وەرنەگرتبێ لە حاڵەتێکی دیاریکراوی ئەمنی و سیاسییدا. بەڵام بەو مانایەش نییە کە سەرۆ‌کێکی بێ دەسەڵاتە، مافی ڤیتۆ‌ی لەسەر یاساکان پێ دراوە، بەڵام ئەگەر پەرلەمان لەسەر ڕای خۆی سوور بێ، ئەوا ڕای پەرلەمان دەخوا. بە بۆ‌چوونی من ڕەنگە تاکە شتێک کە پێویست بێت قسەی زۆرتری لەسەر بکرێت ئەوەیە کە سەرۆک لە بەرانبەر کێدا بەرپرسیارە؟ مادا‌مەکێ سەرۆ‌ک مومارەسەی دەسەڵات دەکات، کەواتە دەبێت بەرپرسیاریش بێ بەرانبەر پەرلەمان، با ڕاستەوخۆش لەلایەن خەڵکەوە هەڵبژێردرابێ بۆ ئەوەی هیچ سەرۆکێک لە ئایندەدا دەسەڵاتەکانی خراپ بەکارنەهێنێت، لەگەڵ ئەوەشدا دەبێت ڕێزێکیش بۆ‌ ئەم سەرۆ‌کە کە ڕەمزی وڵاتە، دابنرێت، ناکرێت بە ئاسانی دابنرێت و لاببرێت.

 دیاریکردنی سیستەمی سەرۆ‌کایەتی لە هەرێمی کوردستاندا، پێچەوانەی دەستووری عێراق نییە؟

بەگوێرەی مادە (120)ی دەستووری عێراق، نابێ دەستووری هەرێمی کوردستان لەگەڵ ئەوەی عێراقدا پێکناکۆک بێ. تۆ سەیر کە، هۆ‌نگ کۆ‌نگ، بەشێکە لە وڵاتی چین، ماکاو کە نیمچە دورگەیەکە بەشێکە لە وڵاتی چین، بەڵام سیستەمی سیاسیی هەردووکیان لەوەی چین جیاوازە. واتە یەک وڵات و دوو سیستەم. واتە لە ماکاو و هۆنگ کۆنگ سیستەم سیستەمی سەرمایەدارییە لەکاتێکدا لە چین سیستەم سیستەمێکی کۆمۆنیستییە. هەم ماکاو و هەم هۆنک کۆنگ، یاسای بنەڕەتی (واتە دەستوور)ی تایبەت بە خۆیان هەیە و تا ڕادەیەکی زۆر خۆیان خۆیان بەڕێوە دەبەن: ئاڵای تایبەت، پۆلیسی تایبەت، دراوی تایبەت و حکوومەت و پەرلەمانی خۆیان هەیە، بێ لەوە سیستەمی سیاسیی لە هەرێمی کوردستاندا، حاڵی حازر، سیستەمێکی پەرلەمانییە و شتێکی ئەوتۆی لەگەڵ ئەوەی عێراقدا فەرق نییە.

 یەکێکی دیکە لەو خاڵانەی کە گرفتیان لەسەرە، پرسی تێکەڵکردنی دین و شەریعەت، یاخود بنەماکانی ئایینێکی دیاریکراو، ئەمە تاچەند گرفت دروست دەکات لەگەڵ پرەنسییپەکانی مافی مرۆ‌ڤ؟ لەکاتێکدا هەرێم پێکهاتەی جیاوازی تێدا دەژین؟

ڕاستە ئەمە خاڵیکی دیکەیە کە گرفتی لەسەرە. دەستووری عێراق دەڵێت نابێ هیچ یاسەیەک دەربکرێ کە پێچەوانەی پرەنسیپەکانی دیموکراسی بێ لەلایەک و لەگەڵ (سەوابت)ەکانی بنەما و بنەواشەکانی ئیسلام پێکناکۆک بێ. ئەمە کۆمەڵێ ئیشکالیاتی تێدایە. پرەنسیپەکانی دیموکراسی چین؟ ئەی (سەوابت)ەکانی ئیسلام چین؟ ئەو سەوابیتانە ڕەنگە لای خەڵکی سوننەمەزەب شتێک بن و لای خەڵکی شیعەمەزەب شتێکی دیکە. ئەمە بێ لەوە وەکوو دەزانرێ بزووتنەوە ئایینییە سیاسییەکان کە ئیسلام و سیاسەت تێکەڵ دەکەن، لێکدانەوەی جیاوازیان هەیە. چ لایەنێک مەرجەعە بۆ ساغکردنەوەی سەوابیتەکانی ئایینی ئیسلام کە بڵێ ئەوەیان سەوابیتە و ئەوەیان سەوابیت نییە، بۆیە و هەقە، ئەم مەسەلەیە لە پرۆژەی دەستووردا یەکلا بکرێتەوە.

 ئەی چی بکرێت بۆ‌ دەرباز بوون لەم دۆ‌خە؟

ڕاستە ئیسلام ئایینی زۆربەی خەڵکی کوردستانە، بەڵام خەڵکی دیکەی ناموسڵمان هەن وەکوو ئێزدی و کریستیان و کاکەیی. هەقە ئیسلام تێکەڵ بە سیاسەت و قانوون نەکرێ و ئەو پرسە بۆ نوێنەرانی خەڵک لە پەرلەماندا جێ بهێڵدرێ.

 دیاریکردنی سنووری هەرێمی کوردستان کێشەیەکی دیکەی بەردەم نووسینەوەی دەستووری هەرێمی کوردستانە، چۆ‌ن دەتوانرێت مامەڵ لەگەڵ کێشەی ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی هەرێمدا بکرێت؟

ئەمە پرسێکی گرنگە. کە هەر دەستوور و قانوونێ لە باری جیوگرافییەوە تا کوێ بڕ دەکا و بەسەر کێدا جێبەجێ دەبێ. دیاریکردنی سنوور، پرسێکی زۆر گرنگە. گرفتەکە لێرەوە دەست پێ دەکات کە هێشتا سنووری هەرێمی کوردستان دیاری نەکراوە، چونکە بەپێی مادە 140ی دەستووری عێراق، هەندێ ناوچە هەن پێیان دەگوترێ ناوچەی کێشەلەسەر و تا ئێستا بەپێی میکانیزمەکانی ئەو مادەیە ساغ نەبوونەتەوە کە لە ڕووی کارگێڕییەوە سەر بە بەغدان یان هەرێمی کوردستان. لەناو مادە 140دا، تەنیا ناوی کەرکووک بەناو هاتووه، دەنا ناوچەکانی دیکە ناویان نەهاتووە. ئەمە خۆی لە خۆیدا گرفتێکە. پاشان بەداخەوە، ئەو ناوچە کوردستانییانە لە دەستووردا کە خۆمان دەنگمان بۆ داوە، کردماننە ناوچەی کێشە لەسەر. لەکاتێکدا ئەو ناوچانە لە باری مێژوویی و جیوگرافییەوە بەشێکن لە کوردستان. دەکرێت ئەمە بەکراوەیی بەجێ بهێڵت، چونکە تۆ‌ لە دەستووری عێراقدا ئەمەت قبوڵکردووە، تەنیا دەکرێت ئاماژە بەمادەی 140 بکرێت و جێبەجێکردنی بکرێ.

 

 

دیدارو چاوپێكەوتنەكان