ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

 

هەوراز ئەحمەد- ڕێگاى کوردستان

 "ڕێگاى کوردستان" لە وڵاتى ئەڵمانیاوە چاوپێکەوتنى لەگەڵ پرۆفیسۆر دکتۆر سالار باسیرە ئەنجامدا، سەبارەت بە ئایندەى عێراق و چارەنووسى کورد لەو وڵاتەدا، کە بەبۆچوونى ئەو لە ئایندەدا نەخشەى ڕۆژهەڵاتى ناوەڕاست وەکوو خۆى نامێنێت و ئەگەرى دابەش بوونى عێراق هەیە و کوردیش دەبێت سیاسەتى نوێ بگرێتە بەر بۆ سوود وەرگرتن لەو دۆخە.

 - خوێندنەوەى تۆ بۆ ئێستاى عێراق چییە؟

عێراق دەوڵەتێکى دەستکردە نەک نەتەوەیى، ئەم دەوڵەتە بە پینەوپەڕۆ هەتاوەکوو ئێستا بەڕێوە دەبرێت، عێراق بە تێگەیشتنى مۆدێرن دەوڵەتى بەڕێکەرە نەک ماف، بەبۆچونى ئێمە ئەم دەوڵەتە چارەنووسى نابێت. عێراق وڵاتێکى فرەنەتەوە و ئایین و فرە ئیتیکە، دەتوانین بڵێن کەس لەگەڵ کەس ناتوانێت بە ئاسودەیى پێکەوە بژین، عێراق دەوڵەتێکە هەمیشە لە جەنگدا ژیاوە بە ئیستاشەوە کە ڕووبەڕووى جەنگى نوێ دەبێتەوە لە ئایندەدا، ئەوە جگە لەو شەڕە ناوخۆییەى کە لە نێوان گرووپە جیاوازەکان دەکرێت، بۆیە جەخت دەکەمەوە کە عێراق دەوڵەتێکى بێ دواڕۆژە.

جا لە بەر ئەوە عێراق بەم شێوازەى ئێستاى ڕەنگە ڕۆژگارێک بە هۆى بارودۆخەکانى نێو عێراق و هەرێمایەتى و نێودەوڵەتییەوە ببێتە چەند بەشێکەوە، بۆ ئەمەش بە ئەزموونى خۆم چەند نموونەیەکم لایە لەوانەیە:

یەکەم: پێدەچێت عێراق ببێت بە سێ بەشەوە کە پێک بێت لە هەرێمێکى سوننە و هەرێمێک بۆ شیعە و هەرێمێک بۆ کورد، دیارە ئەمەش بێکێشە نییە بەهۆى ئەو دیمۆگرافیایەى عێراق وا تێکەڵ بووە بە یەکدا لە ڕووى مێژوییەوە جیاکردنەوەى ئەستەمە.

دووەم: پێشبینییەکى دیکە ڕەنگە لە ئایندەى عێراق ببینرێت ئەوەش دروستبوونى دوو دەوڵەتە، دەوڵەتێک بۆ عەرەب و دەوڵەتێکیش بۆ کورد.

سێیەم: دابەشبوونى عێراق بەسەر هەرێمى جیاجیادا کە سیستەمێکى فیدراڵیان هەبێت هاوشێوەى وڵاتى سویسرا، کە چارەسەرى هەموو کێشەکانى تێدا کراوە، کە گەل و ئایینە جیاوازەکان پێکەوە بە ئاشتى دەژین.

 -چى عێراقى بەم دۆخە گەیاندووە؟

عێراق دەوڵەتێکى دەستکردە کاتى خۆى کە ئینگلیزەکان کە عێراقیان پێکەوەنا، بیریان لەوە نەکردووەتەوە کە کێشەى کورد و شیعە و سوننە و نەتەوە و ئایینە جیاوازەکان چارەسەر بکەن، لە ڕابردوودا و لە پاش ڕووخانى عوسمانییەکان دەسەڵات درایە دەستى سوننەکان، لەو دەسەڵاتەدا شیعەکانیان بێبەرى کرد، ئەو دۆخە مایەوە تاوەکوو ڕووخانى ڕژێمى بەعس، دواتر شیعە دەسەڵاتى گرتە دەست، دیارە ئەوانیش مامەڵەیەکى زۆر نادروست لەگەڵ عەرەبە سوننەکان دەکەن، ئەم سیاسەتەى کۆلۆنیالیزم واى کردووە کە کێشەکانى عێراق هەمیشە بە چارەسەرنەکراوى بمێنێتەوە کە تاوەکوو ئێستاش بەردەوامى هەیە، ئەگەر لە سەردەمى خۆیدا ئینگلیزەکان کێشەى کورد و عەرەب و ئایین و نەتەوە جیاوازەکانیان چارەسەر بکردایە، ئەو هەموو کێشەیە ڕووى لە عێراق نەدەکرد، بۆیە ئێمە واى دەبینین کە عێراق بەبێ چارەسەر نەکردنى کێشەى کورد دۆخەکە هێشتا بەم جۆرە دەمێنیتەوە، دیارە هۆکارەکان چەند لایەنەن کە عێراقیان بەم دۆخە گەیاندووە، هۆکارى دەرەکى و ناوخۆیین، بۆیە ئەوەیش بە حوکمى دیین و مەزهەب و چەوسانەوە و لێک تێنەگەیشتن و نەبوونى دیموکراسیەت و نەبوونى سیستەمێکى سیاسى دروست کە بتوانێت چۆن مامەڵە لەگەڵ دۆخەکەدا بکەن.

 -ڕۆڵى کورد چى دەبێت لە عێراق؟

پاش جەنگى کۆیت کورد ناوچەیەکى هەرێمى بۆ دروستکرا لە سەرووى هێڵى 36 کە لەو سەردەمەوە کورد حوکمڕانى خۆى دەکات بەناو هەرێمێکى سەربەخۆ، بەڵام لە عێراقدا فیدراڵیەت نەچەسپیوە، کورد تاوەکوو ئێستا نەیتوانیوە سوود لەو بارودۆخەى وەربگرێت لەبەرئەوەى:

یەکەم: یەکێتى ناوخۆیى نییە و ململانێکانى ناوخۆى قورسە، ئەو کێشە و یەک نەبوونە واى کردوە کە نەتوانن نە مامەڵە لەگەڵ مادەى 140دا بکەن، نەتوانراوە ناوچە دابڕێنراوەکان بخرێتە سەر هەرێم، نەتوانراوە لە پەرلەمان و حکوومەتى بەغدا کە پشکێکى بەرچاوى بەر کورد دەکەوێت بتوانێت لێى سوودمەندبێت بۆ کێشەى کوردى و عەرەبى، ئەگەر بارودۆخى عێراق وا بڕوات دەبێت کورد بیر بکاتەوە کە چارەنووسى خۆى چۆن دیارى دەکات لە عێراقدا، ئەو ڕیفراندۆمەش کە کرا زۆر زەرەرمەندبوو، چونکە نە کاتەکەى گونجاو بوو، نەزەمەنەکەشى لەباربوو، لە ڕووى سیاسى و نێودەوڵەتیشەوە گونجاو نەبوو ئەمەش یەکێک بوو لەو مامەڵە چەوتانەى بەشێک لە سەرکردایەتى سیاسى کورد لەگەڵ حکوومەتى عێراق کردى کە بەزیان گەڕایەوە بۆ کوردستان.

 -داهاتووى کورد لە عێراق چۆن دەبینى؟

چارەنووسى کورد لە عێراق بەندە بە چەند فاکتەرێکەوە: یەکەم: فاکتەرى ناوخۆیى کورد خۆى، دووەم: فاکتەرى عێراقى وەک دەوڵەت لە بەغدا کە چى سیستەمێک لە داهاتوودا حوکم دەکات و چۆن مامەڵە لەگەڵ کوردا دەکات وەک مەلەفێکى تایبەت، کە چۆن لەگەڵ هێزى پێشمەرگە و ناوچە دابڕێنراوەکان و کێشەى نەوت و سنور و جوگرافیا مامەڵە دەکرێت. سێیەم: فاکتەرى هەرێمایەتییە کە بارودۆخى ناوچەکە بەرەو کوێ دەڕوات. چوارەم: فاکتەرە نێودەوڵەتییەکان کە ئایا نەخشەى زلهێزەکان چى دەبێ و چۆن دەبێ، من واى دەبینم نەخشەى ڕۆژهەڵاتى ناوەڕاست وەکوو خۆى نەمێنێتەوە، گۆڕانێکى سیاسى و جوگرافى بەسەر ناوچەکەدا دێت، پێشبینى دەکەم کوردیش بەر ئەو گۆڕانکارییە بکەوێت، بابەتەکە لەبەرئەوەى زۆر ئاڵۆزە و ململانێکان، ململانێى زلهێزەکانە و هەرێمایەتییەکانە کارێکى وا ئاسان نییە لە ئێستاوە پێشبینى بکەى بەوەى چى ڕوودەدات، تەنیا دەتوانین بڵێین ئەو ناوچەیە تاوەکوو سەر ئاوا نامێنیت، جا لەو کاتەدا کورد چۆن دەتوانێت سوود لەو بارودۆخە وەربگرێت ئەوا کەوتۆتە سەر خۆى بەتایبەت کە کوردستانى عێراق هەرێمێکى سەربەخۆیە.

ئەگەر بە ڕووکەشیش بێت، حکوومەت و پەرلەمان و دامودەزگا و ئەحزاب و بودجەى خۆى هەیە، کەواتا دەتوانین بڵێین دەوڵەتێکى ڕانەگەیەندراوە، بەڵام تاوەکوو ئێستا نەیتوانیوە سوود لەو بارودۆخە وەربگرێت.

 -وڵاتە زلهێزەکان شەڕى خۆیان هێناوەتە عێراقەوە، ئایا ئایندەى عێراق بۆ وڵاتانە یان بۆ خەڵکەکەى؟

لەلایەکەوە هێزێکى ئیقلیمى هەیە کە ئێرانە، کە بەشیوەى ڕاستەخۆ دەستێوەردان لە بارودۆخى عێراق دەکات، لە ڕووى سیاسى و سەربازى و ئابوورییەوە، دەتوانین بڵێین عێراق دوو هێز فەرمانڕوایەتى دەکات کە ئێران و ئەمریکایە، ئێستا ئەمریکا جارێکى دیکە دەیەوێت بەهێزێکى نوێوە بگەڕێتەوە بۆ عێراق و ڕێککەوتنى ئەمنى هەیە لە عێراقدا کە دەیەوێت سوود لەوە وەربگرێت و نایەوێت عێراق بۆ ئێران بەجێبهێڵێت، بە تایبەتى کە ئێستا ئاڵۆزییەک و ئابڵوقەى لە سەر ئێران داناوە و دەیانەوێت ئێران چ لە عێراق چ لە سوریا و وڵاتانى دیکە بێهێز بکات و دەریانپەڕێنن یان واى لێبکەن بە هۆى ئەو ئابڵوقە ئابوورییەوە، ئێران خۆى تواناى ئەوەى پێى نەمێنێت و لە سیاسەتى دەرەوە بێهێزی بکەن، عێراقیش یەکەم ئەڵقەى ئەو زنجیرەیە کە ئێرانى پێ بێهێز بکرێت، جا لەبەرئەوەى باسمان کرد عێراق ئەو لایەنەی کە  حوکمى دەکات ئێران و ئەمریکایە، بەڵام دواڕۆژ بۆ ئەمریکایە، بەڵام دەبێت ڕووسیاشمان بیر نەچێت وەک زلهێزێک دەیەوێت جێ پێى خۆى لە ڕۆژهەڵاتى ناوەڕاستدا بکاتەوە.

 -خۆپیشاندانەکانى باشوور و ناوەڕاستى عێراق چى لە دۆخەکە دەگۆڕێت؟

یەکەم جارە لە عێراقدا خۆپیشاندانى ئاوا گشتگیر و بەهێز بکرێت لەلایەن سەرجەم چین و توێژەکان، دیارە خۆپیشاندانەکانیش هۆکارى نەبوونى خزمەتگوزارى و هەبوونى سیستەمێکى گەندەڵە لە عێراقدا حوکم دەکات، بوونى دزى و مافیایە، واتا ئەو سیستەمە کە هەیە لە ئاست داخوازییەکانى خەڵکدا نییە، جا لەبەر ئەوە هاووڵاتییان هۆشیارییەکى لادروست بووە کە بە جۆرێکە هەست بە بەهارێکى عێراقى دەکەى کە ڕووبەڕووى ئەو سیستەمە بۆتەوە، خۆپیشاندانەکان بەردەوامە، ئەگەرچى ئاڵۆزییەکى زۆر هەیە، بەڵام هیوادارم بەشێوەى ئەرێنى بۆ گەلى عێراق بگەڕێتەوە، لایەنى کەم بە گۆڕینى ئەو نیزامە یان فشارێکى ئەوەندە گەورە و بەهێز بکرێت کە دەست بە چاکسازى بکرێت، چونکە ئەو سیستەمە ناتوانرێت فەرمانڕەوایی بکات، دەبێ پشتگیرى لە خۆپیشاندەران بکرێت، چونکە بۆ نان و ئازادییە و چینى زەحمەتکێش و کرێکار و بێدەرامەتە کە هاتوونەتە سەر شەقام، ئێستا چینى ناوەڕاست و بەشێک لە توێژەکانى دیکەش هاتوونەتە  سەر خەت بۆ پشتگیریکردنیان.

 - بۆچى عێراق نائارامى لێ نابڕێت؟

لەوەتەى هەیە عێراق ئارامى بە خۆیەوە نەبینیوە، هۆکارى هۆکارى ئەمانەش زۆرن لەوانەش، ئەو سیستەمە دیکتاتۆرییەى کە هەمیشە حوکمى عێراقیان کردووە و بەردەوام لە جەنگدا ژیاون و هەڕەشە بوون بۆ سەر دراوسێکانیان، پاشان بە میکانیزمى ئیرهاب و زەبروزەنگ سەقامگیرى عێراقیان ڕاگرتووە، حزبى بەعس بە سەرۆکایەتى سەدام حوسێن کە هەموو ئەو 35 ساڵەى فەرمانڕەوایەتى کرد بە سیستەمى ئیرهاب فەرمانڕەوایەتى کردووە و سەقامگیرى ڕاگرتبوو، بەڵام ئەمەش هەتا سەر نابێت، چونکە ئەو شتانە پەنگیان خوادۆتەوە، جگە لە بیرى دینى و مەزهەبى وەک چۆن لە سەدەکانى ناوەڕاستدا، مەسیحییەکانى ئەوروپا دەیان ساڵ شەڕى خوێناوییان دژ بە یەک کرد لە نێوان کاسۆلیکەکان خۆیان کاسۆلیک و پرۆستانتەکاندا شەڕى خوێناویان کرد، بەڵام ڕۆژێک بیریان گۆڕا و پرۆسەى ڕینساس بە ناو ئەو دەوڵەتانەدا ڕۆیى، بەڵام ئێمە هێشتا بەو قۆناغەى سەدەى ناوەڕاستى ئەوروپادا دەڕۆین، کە تاوەکوو ئێستا شەڕى مەزهەب هەیە و سوننە و شیعە خوێنى یەک دەڕێژن، هاوکات ئەو شەڕانە دەستکردیشە، ئەوانەى سوود لەم بارودۆخە دەبینن پێیان باشە بەم جۆرە بمێنێتەوە، چ جا ئە  سیاسەتە ئەمریکا بێت یان وڵاتانى ئەوروپى یان سیاسەتى ناوخۆى عێراق بێت، ئێستاش هەر ئەم شەڕە واى کردووە کە داعش و گرووپە توندئاژۆکان دروست ببێت لە ئەنجامى زوڵم و زۆرى شیعەکان بەرانبەر سوننەکان، بەڵگەش بۆ ئەوە (هیلارى کلنتۆن) گوتى؛ "ئێمە پشتگیرى داعشمان کردبوو بۆ ئەوەى ئاژاوە لە عێراق و ڕۆژهەڵاتى ناوەڕاست دروستت ببێت، بەڵام نەمانزانى لەوەى کە دەبێتە هەڕەشەش بۆ خۆمان". ماناى وایە تاوەکوو شەڕ هەبێت، لە ناوچەکە چ ئێران یان سعودیە و ئەمریکا و عیراق ئەوا چەک دەفرۆشرێت و جەنگ بەرپا دەبێت، بەتایبەتى ئەو جەنگانەى بە وەکالەت دەکرێت، جەنگى دابەزینى نرخى نەوت و هەرزانى بازاڕە بۆ کەرەستەى خاو و دەستى کارى هەرزان و لەو ڕێگایەشەوە شوێن پێى خۆیان دەکەنەوە جا وتەیەکیش هەیە دەڵێت؛ "ئەگەر دەتەوێت سیاسەت بکەى دەبێت قاچێکت لە ڕۆژهەڵاتى ناوەڕاست بێت".

 

 

 

دیدارو چاوپێكەوتنەكان