ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

ئاسۆحەمە غەریب، كەركوك

لە سەدەكانی ناوەڕاستدا ناكۆكی لە نێوان ئایینییەكاندا تەم و مژێكی وای دروست كردبوو، دنیای ئەوروپای كردبوە شەوی ئەنگوستەچاو، بەتایبەتی وڵاتی فەڕەنسای خستبووە ناو گەردەلولێكی تەنگ و تاری واوە خەڵك جگە لە مشت ومڕو پەلاماری یەكدان بەو لاوە نە دەپەرژانە سەر ئەوەی بە خۆیاندا بێنەوە، ئەو كەلەپوورەی كە هەیانبوو، ئەویش كە لە رێگەی رۆمانەكانەوە كەوتبووە دەستیان تاووتویەكی تیا بكەن، ئەو گەنجینەیە كە هەبوو لە ناو بەهرەی خۆیاندا بیتوێننەوە بەپێی چێژو تێڕوانینی تایبەتی ئارایشی بدەن .

بەلێ ئاژاوەی كۆمەڵایەتی و ناكۆكی ڕێبازی ئایینی نالەبارترین بەر بەستە لە ڕێی تەقینەوەی بەرهەم هێنانی ئەدەبی و هونەری و ئابووری و كۆمەڵایەتیدا، ووڵاتی فەڕەنسا گیرۆدەی ئەو تەنگ و چەڵەمانە ببوو، بەڵام لە ناوەڕاستی سەدەی حەڤدەهەمدا، فەڕەنسا ڕووی لە ئاسایش نا، ناكۆكی ئایینی لە ناو خەڵك بڕێك هێمن بووەوە، ئاژاوە لەناو ناوچەكانی وڵاتدا بڕایەوە، بە پشتیوانی كاردیناڵ (ریشیلۆ) و كاردیناڵ (مازاران) لویسی چواردەهەم پشتی خۆی قایم كردو شاری پاریس بوو بە پایتەختی وڵات و هەموو ناوچەكانی وڵات بە تەوەری پایتەختەوە شەتەك دران .

پاشا كە لویسی چواردەهەم بوو بوە پشت و پەنای هونەرو ئەدەب بوو، لەهەمان كاتیشدا بنكەی هەموو دەستەڵاتێكی ڕامیاری بووە، ئەو درامایە لە سەردەمی فەرمانڕەوایی ئەودا پەرەی سەند، ئەگەر لە درامای ئینگلیزی ئەو كاتە باڵاتر نەبوو بێ لەویش كەمتر نەبووە، لێرەدا ئەمانەوێ‌ باسێكی هونەرمەندی پێیر كۆڕنای بكەین .

كۆڕنای لە شاری (روان) كە دەكەوێتە باكوری فەڕەنساوە لە ساڵی ((1636))دا لەدایك بووە، بنەماڵەكەی هەموویان بە یاساناسی و دادوەرییەوە خەریك بوون، ئەمیش لەسەرەتای ژیانیا خەریكی پارێزەری بووە، كەچی پاش سەردانێكی بۆ یەكێك لە تیپە شانۆییەكان ئارەزوی كەوتە سەر درامانووسین، یەكەم بەرهەمی درامای (ئەل سەید –السید ) بوو .

ئەل سەید تراژیدیایەكی هۆنراوەیە، لە پێنج بەشدایە و هەر بەشێكی چەندان تابلۆی ڕەنگینی تیایە .

ئەم درامایە ناوی كۆڕنای لە جیهانی دراما نووساندا كردە سەر دەفتەرو ئەستێرە گەشەی ئاسمانی هونەری ئەو جیهانە .. ئەم دەنگ دانەوە بووە بەهۆی بزواندنی حەزی ناحەزان و درامانووسەكانی تر، هەموو گەلەكۆمەیان لێ كردو دراماكەیان دایە بەر تەقەڵی ڕەخنەی نابەجێ و ڕوخێنەر، تەنانەت كاردیناڵ (ریشیلۆ)ش كە خۆی درامانووسێكی سەرنەكەوتوو بوو، داوای لە (ئەكادیمیە) كرد كە لەسەر دراماكەی كۆڕنای بكۆڵێتەوە و ڕای خۆی بۆ جەماوەر دەرببڕێ، دیارە ڕیشیلیۆ وای لە ئەكادیمیە دەویست كە دراماكە نەنگدار بكات،كورتەی ڕای (ئەكادیمیە) وابوو : (درامای ئەل سەید جۆریكە لە جۆرەكانی شانۆگەری .. بەڵام ئەو ڕێبازەی كە كۆڕنایگرتوویەتی بەر ئەوە نییە كە لەتەك ئەم كاتەدا تابابێ) .

راكەی ئەكادیمیە بوو بە وانەیەكی كاریگەر بۆ دراماكانی تری كۆڕنای، هەروەها ئەو مشت و مڕە كە لەو بارەوە ڕوویدا، ڕێگەی بۆ هاتنی ڕاسین ڕووناك كردەوە .

ئەوەی گومانی تیا نییە درامای (ئەل سەید) لە یاسا و بنەما كلاسیكییەكان لای نەداوە و هەمووی تیا جەمە، ڕووداوەكان لە ماوەی بیست و چوار ساتدا تەواو دەبن، هەمووشیان لەدەوروبەری كۆشكی پاشادایەو، چیرۆكەكە پڕیەتی لە هەڵچوون و داچوونی سۆزو مەگیزە دەروونییەكان، پاڵەوانەكانیش هەموو خاوەن كۆشك و تەلارن، ڕووداوەكان هەموو زنجیرەیەكی یەك لەدوای یەك و پەیوەندییەكی ئەندامی بە یەكییانەوە گرێی داون، بەڵام ئەوەندە هەیە دراماكە كە خۆی تراژیدیە بە كارەساتی دڵتەزێن كۆتایی پێ نەهاتووە بەڵكو كۆتاییەكەی بەختەوەرییە .

ئەم كۆتایی پێ هێنانەی دەمی هەموو نووسەرە نەگریسەكانی كردەوە و ئەوەش بۆ دەوڵەت و (ئەكادیمیە)یش بەشداریان كرد، هەموو ئەم پرسیارەیان ئاڕاستە دەكرد : ئایا لە تراژیدیادا پێڕەوكردنی یاسای تراژیدیا زۆرتر مەبەستە – بێ گومان تراژیدیای گریك و ڕۆمان دەبوو كۆتایی بە كارەساتی ناخۆش بێ ئەمە یاسا بوو – یان بەر ئەنجامی ڕووداوەكان؟ دەشێ لە تراژیدیادا هەردووكیان كۆبكرێنەوە ؟ئەگەر دەشێ داخۆ چۆنی بێ ؟ كەواتە لەم كاتەدا مەبەستی تراژیدیا لە چیایە ؟

تراژیدیای ئەل سەید، ئەو گۆمە مەندەی شڵەقان و هەر بابا بوو پرسیاری دەكردو هزری دەخستەكار .. ئەو هەموو ڕەخنەو تاوتووكردنە، بەقەد بستێك جەماوەری لە شانۆگەری دراماكە دوور نەخستەوە .

دراماكە تراژیدییە كەچی كۆتاییەكەی بە بەختەوەری هاتووە، بنیات نانی تراژیدیا بەو جۆرە بوو بە مایەی لێكۆڵینەوەو پرسیار كردن، ئەو لێكۆڵینەوەش وەك وتمان كۆڕنای هۆشیار كردەوە.

كۆڕنای جگە لە درامای ئەل سەید ئەم درامایانەی خوارەوەشی هەیە :

هۆراس _ 1640.

سینا _ 1640.

پۆمپی _ 1642.

ڕۆدۆجینی _ 1659.

هیراقلیوس _ 1646.

نیكۆمید _ 1651.

ئۆدیب _ 1659.

سەرتریۆس _ 1662.

سۆفۆنیسبی _ 16