ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

 

- زۆرترین كاغەز بە كتێبی بێ ناوەرۆك لە ناو كوردا خەساركراوە. 

من منداڵی كۆڵانەكانی شاری قەڵادزێم، ئەو كۆڵانانە لە ساڵانی كۆتایی شەستەكان و حەفتاكاندا. چەندان كەسم دیوە بە قەرتاڵە ترێ و زەرفە هەنجیر و عەلاگە گۆشت و مەنجەڵە ماستەوە، بەڵام ڕۆژێك حەزم نەچووە هیچیان و ئیرەیم بەهیچیان نەبرد. تاكە شتێك، كە بە دەستی خەڵكەوەم دیبێت و ئیرەیم پێبردبێ و حەزم كردبێ كە هی من بێت، كتێب بووە، من هەرگیز دیمەنی ئەو چەند كەسە كەمەم لە بیرناچێتەوە كە ڕۆژیك لە رۆژان بە كتێبەوە بە بەردەممدا تێپەڕیوون.

زۆر جاریش دوای كەسەكان كەوتووم و عەوداڵی ئەوە بووم بزانم چ كتێبێكە و باسی چیدەكات و چ تامێكی هەیە. چونكە لە زەینی مندا تا ئەمڕۆ هەر وشەیەك و تامێكی تایبەتی هەیە. وەك تامی میوە و خواردن نییە، كە تامەكەیان ناسراوە و دووبارە دەبنەوە، بەڵام تامی وشە دووبارە بوونەوەی تێدا نییە. بێگومان كە (وشە) بێت.

كتێب دوو لایەنی زۆر تایبەت و گرینگی هەیە:

یەكەمیان، نووسینی دەق یان لێكۆڵینەوەكە و پێداچوونەوە و ڕاستكردنەوە و ئیدیتكردنەوەی كتێب لایەنی هەرە سەرەكی داهێنانی بەرهەمی كتێبن و بەبێ دەق و نووسین كتێب وجوودی نابێت. ئەو لایەنە جێگای گرینگی ئەم وتارە نییە.

دووەم: دیزاین و ڕێكخستنەوەی لاپەڕەكان و بەرگ و چاپكردنی لایەنی دووەم كتێبن و ڕووخساری بەرجەستە و ڕاستەقینەی كتێبن. چاپخانە و چاپكردن و سایزی كتێب وبڕین بابەتێكی تایبەت و سەربەخۆن.

- بەپێی سەردەم كاركردن لەسەر كتێب گۆڕاوە، هەر سەردەمە شێوەی تایبەتی خۆی بە كتێب و لاپەرەكانی بەخشیوە.

- پێش داهێنانی مەكینەی چاپ و ئەو گۆڕانكاریە خێرایانەی ئامێر (بە ئامێری كانزای و ئەلیكتڕۆنییەوە) بەسەر شێوازی چاپكردنیاندا هێنا. پێش ئەو سەردەمە وەستایانی كارامە بە هەزاران جۆر كتێبیان دەڕازاندەوە. كە دەكرێ ناو سەردەمی كلاسیكی كتێبیان لێبنێین.

- لەو سەردەمەدا هەموو كتێبێك نوسخەیەكی دانستە و تاك و تەنها بووە.

- بەرگی هەموو نوسخەی كتێبێك تایبەت بووە بە خۆی و بە دەستوپەنجەی وەستا و هونەرمەندانی كارامە دەنەخشێنراو، كتێبی ئەو سەردەمە هەزاران چێژی لە خۆیدا شارد بۆوە، لەزەتێك بۆ خوێنەر و دەیان لەزەت بۆ بەرگساز و هەزاران لەزەت بۆ هونەرمەندی نەخشونیگاری بەرگساز.

- هەموو لاپەڕەیەك لەگەڵ لاپەڕەیەكی دیكە جیاواز بووە، پەراوێزی نەخشێنراو و نیگار و هێڵكاری نایاب.

- هونەرمەندی كتێبساز و نووسەر لەسەر هاڕمۆنیایەك كاریاندەكرد و ڕووحی داهێنەرانەیان لە ناو وشە و ڕووخساری كتێبەكەدا تێكەڵ دەبوو.

سەدان و هەزارن نوسخە لەو جۆرە كتێبانە لە كتێبخانە و مۆزەخانەكانی جیهاندان هێشتا پارێزراون و ئیلهام بە گیانی كتێبپەروەران دەبەخشن. ناشمەوێ بە مێژوودا بچمەوە و سەدان نموونەتان لەو كتێبانە بخەمەوە بەرچاو.

كتێبی كوردی و چاپی كلاسیك

كۆنترین كتێب لە كتێبخانەكەی مندا دیوانێكی (نالی)یە، كە لە ١٩٣١ لە چاپخانەی (دار السلام) لە بەغدا چاپكراوە، خۆشەویستترین كتێبیشە لە لام. لە سەری نووسراوە (نرخی ٨ انە یە)، ئەو دیوانەی نالی زنجیرەی یەكەمی لە كتێبەكانی (كوردی مەریوانی) دراوەتێ. ئەوە نموونەیەكە لە كتێبی كوردی، كە نووسین و دیزاین و نەخشەسازییەكەی لەو پەڕی هەژاریدایە، كە دیارترین و بەرزترین شاعیری كوردە، لەو كاتەوە كە دیوانە بەناوبانگەكەی كە خێزانی مودەڕیس بە پەراوێز و ڕاڤەی دانستەوە چاپیانكردوە هیچ دەستنووسێكی دیوانی نالی نییە بەو شێوازە بەرزەی باسمانكرد لەسەردەمی چاپكردنی كلاسیكدا نە بۆ نالی، نە بۆ هیچ كتێبێكی دیكەی كوردی كرابێ.

ئێستای كتێبی كوردی 

پێشكەوتنی چاپی كتێبی كوردی لەو بەشەی كوردستاندا هەمیشە لە پەراوێزی كتێبی عەرەبیدا بووە. تا كۆتای نەوەدەكانی سەدەی ڕابردوو، هەر بەهەمان ئاستی نزمی خۆیەوە مایەوە، لەگەڵ شتێك لە بەروەپێشچوون. سەرەتای نەوەدەكانیش بە هەمان ئاستی خۆیەوە دەستی پێكردەوە.

دوو هەزارەكان كتێبی كوردی لە هەموو ڕوویەكەوە هەنگاوێكی گەورە بەرەو پیشەوە نا، بێگومان بەراورد لەگەڵ مێژووی خۆیدا، نەك بەبەراود لەگەڵ كتێبی نەتەوەكانی دیكە.

سەرنجە گشتیەكان

- كورد زۆرترین كاغەزی لە كتێبی (بێناوەرۆكدا) بە خەسارداوە.

- كتێبسازی هێشتا ڕەوشنبیرییەكی فراوانی لەگەڵدا نییە. ئەوەش لەبەر ئەوەیە لە ناو كورددا كتێب چاپكردن نەبۆتە پیشەسازی و خەڵكی لەسەر ناژی.

- هەر بۆیە ئەو قۆناغانەی دروستكردنی كتێبی پێدا تێدەپەڕێ ناوی تایبەتیان نیە، جگە لە (جزوبەند) كە بۆ چاكردنەوەی كتێب بەكارهاتووە نەك دروستكردنی. 

- پێناسی كتێب، لە هەموو كتێبێكدا لاپەڕەیەك بۆ (هەویە) یان پێناسی كتێبەكە تەرخان دەكرێت. كە تێیدا ناونیشانی كتێبەكە و ناوی نووسەر، یان وەرگێڕ و بابەت و تیراژو كۆمەلك زانیاری دیكە دەنووسرێ.

- ئەو پێناسە لە كتێبی كوردیدا زۆر ناتەواوە، هەمیشە كەموكوڕییەكی تێدایە، بەتایبەتیش (بابەت)، وەك ئەوەی كتێب ڕێكخەر وكتێبخانەسازان شارەزای ناوەرۆكی هەموو كتێبێك بن، بابەتی كتێبەكە نانووسن، ئەوەش گەورەترین كێشەی ڕێكخەران و خوێنەرانی كتێبە. گەورەترین كێشە ڕێكخستنی كتێباخانەكانیشە.

- بەشێكی نەنووسینی بابەتی كتێبەی كوردی پەیوەندی بە دیزانەر و كتێبسازانەوە هەیە، بەشێكی هەرە زۆری پەیوەندی بە ناوەرۆكی كتێبەوە هەیە، كە نووسەری كورد كە لە نووسینی كتێبەكەش دەبێتەوە دڵنیانییە چی نووسیوە، جارێك بە فەلسەفەی پێناسەدەكات و جارێك بە لێكۆڵینەوە و جارێك بە تێزێكی تایبەت.

- داوادەكەم وەشانخانە یان دەزگاكانی چاپ گرینگیەكی زیاتر بە پێناسی كتێب بدەن.

- درود بۆ گیان نەجمەدین مەلا كە زۆرترین دەستنووسی دیوانی شاعیرانی كوردی، بە شێوەی كتێب بۆ خوێنەران نووسیوەتەوە.