ئەم هەواڵە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

دووەهەمین جارە ئەم چەمكە لە رۆژنامە موناقەشە دەكەم، جارێك بۆ سیاسەت و جارێكی تر بۆ ئەدەب، بەڵام لەراستیدا لەدوتوێی كتێبێكدا بە فراوانی موناقەشەم كردووە و پشتم بە سەرچاوە بەستووە، لەهەموو حاڵەتێكدا چەمكیكَە دەبێ‌ لەسنووری ترس دەرباز بكرێ‌، لەرووی تیۆرییەوە رەخنە چەمكێكە لەمێژووی كۆمەڵگەی بەشەریدا هەم بەهایەكی كۆمەلایەتی و مەعریفی هەبووە، هەم چەمكێكی تابۆ و بڤەبووە، چونكە رووبەڕوی دەسەڵاتدار و حكومەت كراوە، بەڵام وەكو چەمك ئەگەر لەهەموو شتێكی دابماڵێنین، بریتییە لە تێڕوانین لەدەرەوەی دەقنووس یان خاوەن كار، یانپشكنین و جیاكردنەوە ئەو ماتریاڵە كە لە رووی تیۆرییەوە ئاراستەی دەكرێت، لەبارێكی دیكەدا رەخنە بریتیە لە رووحی توێژینەوەیەك كە ئامانجەكەی ئەركی سەرەكی سەرزەنشتكردنی ئەو بابەتە ناجۆرانەیە كە بۆ گشت خراپ دەكەوێتەوە، واتە بابەت یان كردارێكی نیگەتیڤ كە كاردانەوەكەی بۆ هەموو كۆمەڵگە خراپ دەكەوێتەوە، بە بارێكی تردا رەخنە چەمكێكە بۆ هەر بابەت و خودێك لەهەموو بارەكاندا كە زیاتر لە مانایەك رەهەندێك وەربگرێت و لە رەهایەتی دووربخرێتەوە، ئەمەش بریتییە لە فشاری دوولایەنەی هەموو هەرێمە كۆمەڵایەتییەكان لەسەر یەكتر، لەلایەكی ترەوە پاسیڤی گشتی و كورتبینییەكە لەدۆخێكدا كە درك بە ناجۆری بابەت دەكرێت كە حاڵەتی نیگەتیڤ درووستدەكات.

رەخنە وەزیفەیەكی عەقلانیە و لەهەمانكاتیشدا دژی ناعەقلانیەتە، هەروەها بەڕووە نیگەتیڤەكەشی كارێكە بۆ دوورخستنەوەی خوێنەر لە چێژی ئەو چەمكەی بڕوای پێیەتی، چونكە دەقی فكری وەها هەیە كاریگەری نیگەتیف دەخاتە سەر خوێنەر، بەدیوێكی دیكەشدا خوێنەری دووەم واتە دوای ئەوەی خوێنەری یەكەم كە خوێندنەوە بۆ تێكست دەكات، خوێنەری یەكەم ئاڕاستە دەكات و رەواج بە تێكستێكی دیاریكراو دەدات، هەندێكجاریش لەرێگەی رەخنەوە تێكست نابوت دەكرێت، ئەم عەقلانیەتە دژوارییە بۆ هیچ بوارێك ناهێڵێتەوە موناقەشە نەكرێت.

هەڵبەت رەخنەگر ئەو كارەی دەیكات دەبێتە هەڵقەیەك لەنێوان تێكست و خوێنەر، بۆ ئەوەی خوێنەر ئەزموون پەیدا بكات و بتوانێ‌ تێكستەكە بنرخێنێ‌، بەڵام بۆچوونێكی دیكە هەیە كە رەخنەگر بەكەسێكی بەخیل و بەرچاوتەنگ و دڵڕەق ناسراوە لەلای دەقنووسەكان، بۆیە هەوڵ دەدات رەخنە لەدەقەكە بگرێت و لەبایەخی دەقەكە كەمبكاتەوە، لەلایەكی دیكەوە وا ناسراوە كە بەرگری لەخودی دەقەكە دەكات، سابا ئەو دەقە فكری یان ئەدەبی یان ئایینی بێت، بەمەش پاكێتی دەپارێزێ‌ لە پێناو خۆشەویستی بۆ خودی فكر، نەك خاوەنەكەی، بەرووییەكی دیكەشدا شێوەیەكە لە رەخنەگرتنی كلاسیكی و لاسایكردنەوەی رابردوو، ئەم میتۆدە لەژێر كاریگەری دیالیكتیكی كە گومانی هەبوو لەوەی تێكستێك ئایا رەوایە یان نا، بۆیە پێیان دەگوترێت مشەخۆر، چونكە رەخنە و رەخنەگر خاوەنی هیچ بەرهەمێك نییە و تەنها لەسەر بابەتی كەسانی دیكە دەنووسێت، بۆیە بەرهەمی كەسانی دیكەش بەوشێوەیە دەبینن، رستەیەكی بەناو بانگ هەیە دەڵێ‌ (ئەو كەسەی رەخنە دەگرێ‌ ناتوانێ‌ داهێنان بكات). بەڵام سەرەنجام ئەوەی كە رەخنەگر دەیكات، ئەوەیە كە شوناسی دەق و سەربەخۆیی و كاریگەرییەكان پشتی دەقەكەمان بۆ ئاشكرا دەكات، بەروویەكی دیكەشدا روحی نووسەر و روحی خوێنەر بەیەكتر دەگەێنێ‌ لەرێگەی رەخنە یان خوێندنەوەكانیەوە بۆ دەقەكە، سابا ئەو دەقە هەر بابەتێك بێت.

رەخنەی كۆمەڵگە بابەتێكی كۆمەڵناسییە، بۆیە رەخنە لەكۆمەڵگە كە لەفەزایەكی فكری فراوانتر داشی خۆی دەگەڕێنێ‌، ستایلێكە لەبری بیركردنەوەیە بەرامبەر ئەو دۆخەی كە رق و قین و دووبەرەكیی دەخوڵقێنێ‌، ئەمەش لە ئەنجامی ئەخلاقێكی بەناو ناكۆك و گوماناوییەوە سەرهەڵدەدات كە رەگەزی دەسەڵاتێكی نادیار دژ بە خۆیان درووست دەكەن، ئەمانە هەموویان هەڵسوكەوتێك دەخەنە ژێر پرسیارەوە و دەیكەن بەخۆراكی رەخنە، چونكە بەشێكە لە چارەسەری كێشەكان.

 

  • 1