ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

 

لە سەردەمێکدا کە کلتورو بیرکردنەوەو دونیابینی تەماحی " قازانج" ی زیاتر بۆتە شوناسی ئابوری ژیانی ئابوری و کۆمەڵایەتی بەشێکی زۆری کۆمەڵگە، بە تایبەتی کاتێك چینە باڵادەست و شێوازە حوکمڕانیەکان خۆیان دەبنە مۆتیڤی تەشەنە کردنی ئەم جۆرە لە دونیابینین، لە دۆخێکی وادا تێکەڵاوبوون لە باسی هەرەوەزی، پراکتیکی مەیدانیی هەرەوەزی، ساغ بوونەوەی سیاسی و کۆمەڵایەتی لەسەر هەرەوەزی وەکو بەشێك لە (ئەلتەرناتیڤی بەرەنگاری) پێش ئەوەی ساغ بوونەوەیەکی تیئۆری بێت ساغ بوونەوەیەکی "ئەخلاقیی بەرپرسیاریەتیە". 

بەرپرسیاریەتیە لە بەهێزکردنەوەی یەکگرتنەوەی کۆمەڵایەتی گروپی دیاریکراو، چینی دیاریکراو، لەسەر پڕۆسەیەك کە لێکۆڵینەوەکان و زانستی سیاسی بە لێکەوتەو پێودانگی (Socio-Economic)- (کۆمەڵایەتی- ئابوری) ڕاڤەی دەکەن و لەوێشەوە ئەگەر بەدواچوونی بۆبکەین دەبینین لە ئاستێکی بەرزی ووڵات و کیشوەرو تەنانەت دونیاش دەتوانین لەسەدەی بیست و یەکدا ئاشنای ئەوەبین کە یەکگرتوویی مرۆڤەکان و لەسەر- کاری هەرەوەزی ڕێکخراو - چ کاریگەریەکی داناوە لەپڕۆسەی بەرەوپێش بردنی کۆمەڵگە، لەسەر باشتر کردنی دۆخی بژێوی ئەو جوگرافیایەی کاری هەروەزی لێدەکرێت، لەسەر چاندن و تیژکردنەوەی ئەو ئایدیایەی کە دونیای تەماح و قازانج پەرستی تاقە ئەلگۆ نین ملکەچی بین، بەڵکو مرۆڤەکان دەتوانن لە تواناو سنووری خۆیان پراکتیسی ئەلگۆی باشترو سامپڵی باشتر بۆ شێوازی ژیان بسەپێنن.

لە ئەمڕۆی دونیادا ئەم سێکتەرە (ئەگەر بە ڕوانگەیەکی ئابوری موجەڕەد بیپیوین) دەبینین بە ملیارەها دۆلار لە نێو سیستەمی ئابوری جیهان دەخولێنێتەوە، ئەگەر بە چاویلکەی کۆمەڵناسێك سەیری بکەین؛ دەبینین ژیانی کۆمەڵایەتی ملیۆنەها مرۆڤی لە بازنەی لاوازی و پەڕاوێزیدا دەرهێناو خستیە نێو دۆخێکی بەهێزتر، دۆخێك کە ستانداردو بناغە سەرەکیەکانی لانی کەمی ژیان ی لە ڕیسک و ترسێکی موزمین گۆڕی بۆ جۆرێك لە زەمانەت ی بەردەوام و دڵنیایی.

یەکێك لەو دەرگا گرنگانەی کە کاری هەرەوەزی دەیکات بوعدی فرە ڕەهەندی هەیە، بۆ کۆمەڵگایەکی پڕ لە قەیرانی ئابوری و ئەمنی و سیاسی دەستەواژەی " دەرفەتی کار" دەستەواژەیەکە بۆ بەرەی تەماح وقازانج ریکڵامێکی بازرگانی- سیاسی بێ ناوەڕۆکە، بەڵام بۆ ئەو توێژ و گروپ و چینە کۆمەڵایەتیانەو کەسایەتیانەی لە پشتی بزوتنەوەی هەرەوەزین کردنەوەی دەرگایەکیتری عەمەلیە بەڕووی کەسانێك کە دەتوانن ئەگەر بۆ ماوەیەکی کاتیش بێت ژیانی ئابوری و بژێوی خۆیان مسۆگەر بکەن.

لە کوردستان و لە عێراق کلتوری هەرەوەزی کەمتر مانای دەرفەتی کاری بەخۆیەوە گرتووە؛ چونکە لەسەردەمی فیودالی کاری هەروەزی ماناکەی شێواندێرابوو بە دەستی چینە باڵادەستە مشەخۆرەکان، هەر ئەم جۆرە ستەمە لە ژێر ناوی هەرەوەزی دیارە کۆتایی هاتووە و ئێستا کارە هەرەوەزیەکان زۆر جیاوازە، بەڵام ئەو دەرفەتی کارانەی دەیخوڵقێنێ سنوردارە چونکە بزوتنەوەکە دەبێ فراوانتر ببێت تا توانا ئابوریەکانی فراوانتر بێت.

یەکێکیتر لەو کلیلە وشانەی کە بەروبومی کاری هەروەزی دەبێت، ئەگەر ناویشمان لێنابێت لە مەیدانی عەمەلیش ئەدرێسمان نەکردبێت بریتیە لە بنیات نانی "تواناسازی" لە مەهارەت و لە کەسێتی و دەرونی تاك بە تاکی ئەوانەی تێکەڵ بە پڕۆسەی هەر کارێکی هەروەزی دەبن. چونکە سروشت و ڕێکەوتەی کۆمەڵایەتیانەی مرۆڤ ئەوەیە کە لە کاری بە کۆمەڵدا زۆر بە ئاسانی کردەی کۆمەڵایەتی و فیزیکی و بەشداریی خۆی دەبینێت بۆ کارێك یان پڕۆژەیەك کە وەکو یەکێك لە موستەحیلاتی بەر دەمی مرۆڤە وەکو تاکە مرۆڤێك، چونکە لە ئاستی تاکدا لە پڕۆسیەکی کارکردنێکی دیاریکراو یان لە پڕۆژەیەکی هەروەزی لە بنیات ماڵێك بۆ هەژارێك تا دەگاتە بنیات نانی کێڵگەیەکی پەلەوەری هاوبەش و بنیات نانی کارگەیەکی سنورداری خاوەندارێتی دانیشتوانی گوندێك ئیتر " هێز" بۆ تاکێك تەنیا دوو دەست و هۆش و گیرفانێکی بەتاڵ و مەعنەویاتێکی داڕوخاو نیە، بێ ئومێدی نیە لە چەق وەستانی زەمەن، بەڵکو بریتیە لە جێ لەق بوونی پێناسە کۆنەکەی "تواناو توانسازی" بەرەی قازانج و تەماح، شوێن گرتنەوەیەتی بە سێتێك لە ئایدیاو پرەنسیبی کۆمەڵایەتی و لە هەندێ حاڵەتیش جێگیربوونی سێتیكی سەرەتایی لە ڕوانگەی شۆڕشگێڕی.

لێرەدا بایەخی کاری هەرەوەزی تەنیا کۆمەڵایەتی و ئابوری نیە، بەڵکو پڕۆسەیەکە دەرگیرە لەگەڵ هۆشیاری سیاسی ڕاستەقینەو هۆشیاری سیاسی ساختە. بایەخەکەی بریتیە لە توند کوتانەوەی مانا تەسك و سنوردارەکەی تاکڕەوی و خۆپەرستی و خۆویستی بۆ جۆرێك لە "تاکی هۆشیار" کە بوونی خۆی لە یەکگرتنە بە کۆمەلەکان دەدۆزێتەوە بێ ئەوەی هیچ بەهایەكی ئازادی لە دەست بدات، بێ ئەوەی ببێتە ملکەچی هیچ دیسپلینێکی تاقەت پڕوکێنی بێ یاسایی وبێ مافی کە وەك زنجیرو تەناف بە دوای تاك بە تاکی ئەو توێژە پەراوێزو خراو ئەو چینە کۆمەڵایەتیانە دایە کە بە دوای دەرفەتی باشتر دەگەڕێن بۆ بژێوی بۆ باشتر کردنی ژیانی خۆیان.

کاری هەرەوەزی بابەتێك نیە کە ئێمە بمانەوێ لەو مەلەفە دەرگای بۆ بکەینەوەو یان بەرنامە ڕێژی بۆ بکەین و بیکەینە بەشێکی لە بەشەکانی خیتابی سیاسی و بوارەکانی نوسین، بۆ ئێمە وەکو سەکۆی ڕۆژنامەیەکی چەپ وپێشکەوتنخواز، وەکو بڵندگۆیەك بۆ ئەو بزوتنەوە هەرەوەزیەی کە ئێستا لە کوردستان لە ئارادایە دەمانەوێ ببینە بە شێك لەو شکۆیە.

دەست بردنی ڕێگای کوردستان بۆ ئەم مەلەفە بەر لە هەموو شتێك ساغ بوونەوەی سیاسی و مۆڕاڵی ڕۆژنامەکەیە لەسەر بەهای کۆمەڵایەتی، ئابوری، سیاسی و بزوتنەوەی هەرەوەزی. ساغ بوونەوەی ئێمە هەڵبژاردنی بەرەیەکە نەك لە ئەمڕۆمان و نەك تەنیا لە کوردستان و لە عێراق ، بەڵکو ئاماژەیەکی مێژویشە بۆ یەکلاوبوونەوە لەسەر ئەو بزوتنەوەیە لە سەدەی بیستی عێراق و کوردستان و ناوچەکەش کە کاریگەری کردە ژیانی هەزارەها مرۆڤ لە شارەکان و لە دێهاتەکان.

بیرهێنانەوەیەکە بەو یاساو پاڵپشتیانەی کە دەزگای دەوڵەت خۆی لە نێوان ساڵەکانی ١٩٥٨ بۆ ١٩٦٣ دەریکردوون، هەروەها هەوڵێکە کە چاوەڕوانیەکانی ئەم بزوتنەوەیە لە ڕێگەی فراوان کردنیەوە بەرزتر بکرێتەوە بۆ ئەوەی بچێتە بازنەیەك لە گەشە کردن کە هاوتای ئاستی ئەزموونەکانی بزوتنەوەکە بێت لە ئاستی جیهانیدا. 

ئەم بزوتنەوەیە دەرفەتێکە؛ کە باز بدا بەسەر ئەو ڕێگری و سانسۆری و دیوار دەرونیانەی دەوری مرۆڤی کۆمەڵگەی ئێمەی داوە تا هەست بە " بوون" ی خۆی بکات وەك مرۆڤێکی خاوەن ئیرادە، لە خۆڕا نیە ئەوانەی لە سەخترین شوێنەکانی ئەم هەرێمە ڕابەڕی مەیدانی ئەم بزوتنەوەین چەندە ڕووبەروی گیروگرفتی ئیداری و لۆجیستی و پڕوپاگاندە دەبنەوە ئەوەندەیتر پێداگرتر دەبن، چونکە ئەو ڕۆڵە مێژوییەی دەیبینن بەروبومەکەی تەئجیل نەکراوە بۆ ئایندەیەك یان موژدەیەك کە لە گرەوەی گەیشتن یان نەگەیشتن بێت، بەڵکو لە حەرف و بلۆکی یەکەمی بناغەوە تا داگیرساندنی سویچی یەکەمی گلۆپی ماڵەکە، دەنگی ئاوی جۆگەلەی جوتیارەکە، زەنگی یەکەمی قوتابخانەکە هەمووی بە بەرچاوی خۆیان دەخوڵقێ!

هەموو ئەدەبیاتی سیاسی و بانگەوازەکانی"گۆڕانکاری" لە ژیان و لە کۆمەڵگە و جیهان سەرەڕای ئەوەی هێشتا بەشی زۆریان وەکو پڕۆژەی دەست لێنەدراو یان بەدی نەهاتوو لەسەرەو دەرفەتی مێژوو دان، بەڵام بارگران بوون بە دەیان ئاشوبی لە خشتەبردن وسەرکوت و بەلاڕێدابردن و تەگەرەی واقیعی، بەڵام سروشتی کاری هەرەوەزی سەرەڕای هەڵگری چەندین توخم و نوتفەیە لە ئایدیاکانی "گۆڕانکاری" بەڵام بەوە جیادەکرێتەوە کە شوێنگرەوە نیە بۆ یۆتۆپیا ڕەواکانی مرۆڤایەتی، بەڵام وەکو دەرفەت و وەڵامدانەوەی هەنوکەیی بەچەەد ئاستێك لە پێویستی کۆمەڵایەتی و ئیداری و ئابوری کۆمەڵگەدا، لە چاو کلێشەکانیتردا بواری جێ بەجێکردنی مومکینترە، لە ڕوویی هۆشیاریشەوە ڕەنگە ڕۆڵی پڕۆڤەی پێش شانۆگەریە گەورەکە بگێڕێت !

  • 1