ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

پەرەسەندنی پرۆسەی خوێندن لە كۆماری چینی میللیدا

ڕەوشی گشتی پرۆسەی خوێندن لە وڵاتی چیندا لە سەرجەم ڕەوشی سیاسی و ئابوری و كۆمەڵایەتی ئەم وڵاتە جیاناكرێتەوە. كاتێك دەڕوانینە مێژووی هاوچەرخی چین بۆمان دەردەكەوێت كە تێكرای گۆڕانكارییەكان بە تایبەتی لە ئاراستەی سیاسی و داڕشتنی سیاسەتی كەلتوری بە درێژایی حەفتا ساڵەی تەمەنی كۆماری چینی میللی، كارتێكردنی ڕاستەوخۆی لە سەر بابەتی پەرەسەندنی خوێندن هەبووە.

لە هەمان كاتدا ڕەهەندی خوێندن لەم وڵاتەدا ڕاستەوخۆ بە ڕەوش و پرۆسەی گەشەسەندن بەستراوە، بۆیە پرۆسەی خوێندن لە بنەماكانی داڕشتنی سیاسەتی گەشەسەندن بووە، و ئەو پێشكەوتنەی كە ئەمڕۆ گەلی چین لە سەرجەم بواری زانستی و ئابوری و كەلتوری و كۆمەڵایەتی و تەنانەت وەك هێزێكی نێودەوڵەتی لە جیهاندا دەیبینێت، لە داڕشتنی سیاسەتی خوێندن لەم وڵاتەدا جیاناكرێتەوە.

لە سەرەتای سەركەوتنی شۆڕش لە ساڵی 1949دا ئاستی خوێندن لە وڵاتدا ئێجگار دووا كەوتوو بوو. بە پێی ئامارەكان كاتێك ژمارەی دانیشتوانی چین 540 ملیون كەس بوون، رێژەی نەخوێندەواری لە وڵاتدا 80% بوو، و لە تێكرای دانیشتوانی وڵات رێژەی نەخوێندەواری نێوان ژناندا 90% بوو، و تەنها 177 هەزار كەس ناویان لە خوێندنی باڵا تۆمار كرابوو، و ئەو بودجەیەی كە بۆ خوێندن تەرخان كرابوو ئێجگار كەم بوو.

سیاسەتی ئەمڕۆی چین كە لە نۆزدەهەمین كۆنگرەی حزبی شیوعی چین ساڵی 2017دا دەستنیشان كراوە، ئاماژە بۆ نوێبوونەوەی سۆشیالستی تا ساڵی 2035 دەكات و جەخت لە سەر پەرەپێدانی بواری پرۆسەی خوێندن لە خانەی ساوایانەوە بگرە تا دەگاتە زانكۆكان دەكاتەوە بە جۆرێك هێزێكی خاوەن وزەیەكی مرۆیی و خاوەن داهێنان و ئەفراندن درووست ببێت وەك مەرجێك بۆ بەردەوامبوونی نوێبوونەوەی سۆشیالیستانە لە سەرجەم بوارەكانی ژیاندا لە چوارچێوەی ئەزمونی سوشیالستی بە تایبەمەندی چینی لە سەردەمی هاوچەرخدا و بنەما هزرییەكانی ئەمینداری گشتی حزب شی جین بینگ لەم بوارەدا.

ئەمڕۆ پرۆسەی خوێندن لە چیندا پەرەسەندنێكی گەورەی بە خۆوە بینیەوە، بەڵام ئەم پەرەسەندنەی ئەمڕۆ بە دوو قۆناغی تایبەتمەند تێپەریوە.

قۆناغی یەكەم لە ساڵی 1949 تا ساڵی 1978 كە دەكرێ بە قۆناغی كاركردن بۆ سەرلەنوێ بنیاتنانەوە و دۆزینەوەی رێگای نوێ دەست نیشان بكرێت.

ماو تسی تونگ لە سەرەتای سەركەوتنی شۆڕش ئاماژەی بەوە كردوە كە بنیاتنان و پەرەسەندنی خوێندن گرنگترین ئەركەكانە لەم هەلومەرجەدا، و مەبەست لە سیاسەتی پەرەسەندنی خوێندن ئامادەكردنی فرسەتی لەبار و گونجاوە بۆ خوێندكاران بۆ ئەوەی لە بواری ڕەوشت و هزر و جەستەوە، پەرەسەندن و گەشە بە خۆوە ببینن، و ببنە هێزێكی كارگەری خاوەن هۆشمەندییەكی سۆشیالستانەی خاوەن ئاستێكی بەرز لە خوێندندا.

كۆنگرەی ڕاوێژكاری سیاسی گەلی چین لە ساڵی 1949دا سیاسەتی كەلتوری و خوێندنی وڵاتی دەستنیشان كرد و ئاماژەی كرد كە بنەمای كەلتوری سیاسەتی خوێندن لە چیندا بریتییە لە خوێندنی دیموكراسیانەی نوێ، وانە خوێندنێكی كەلتوری نیشتمانی و زانستی و جەماوەری.

لە یەكی ئۆكتۆبەری ساڵی 1951دا ئەنجومەنی بەرێوەبەرایەتی حكومەتی ناوەندی میللی یەكەمین بریاری بۆ چاكسازی سیستمی ئەكادیمی دا، و بەم شێوەیە یەكەمین سیستمی ئەكادیمی بۆ كۆماری چینی میللی درووست بوو. لە ساڵی 1952 حكومەت گۆڕانكاری لە سیستمی زانكۆكانی وڵات ئەنجام دا، كە لەسەر تەرزی ئەمەریكایی و بەریتانی بنیات نرابوو، بۆ سیستمی زانكۆكانی شێوازی یەكێتی سۆڤیەت گۆڕدرا.

لە ساڵی 1956دا و بە پێی بریاری كۆمیتەی ناوەندی حزب و ئەنجومەنی دەوڵەت هەڵمەتی نەهێشتنی نەخوێندەواری لە ولاتدا بە تایبەتی لە ریزەكانی كرێكاران و جوتیاراندا، ئەنجام درا. لەم هەڵمەتەدا كۆمەڵێك رێگای نەرم و گونجاو بۆ سەرخستنی ئەنجام درا، لەوانە كردنەوەی پۆلی خوێندنی شەوانە و تیپەكانی خوێندنەوەی رۆژنامە و خوێندن لە وەرزەكانی نەبوونی ئەركی كشتوكاڵی، و... هتد.

لە ئاكامی دانان و جێبەجێكردنی سیاسەتی نوێی خوێندن لە ماوەی 1949 تا 1956 سەد ملیون لاو ئاستێكی باشیان لە خوێندن ئەنجام دا و ژماری نەخوێندەواری كەم بۆوە، و گەیشتە 38,1%.

بە پێی ئەو ئامارانەی كە لایەنە بەرپرسەكان لە حكومەتی چین تۆماریان كردوە و بڵاویان كردۆتەوە، لە ماوەی 1949 تا 1958 شازدە ملیۆن ژن لە نەخوێندەواری رزگاریان بووە، و ژمارەی چوونی منداڵان بۆ خوێندنی سەرەتایی لە 49,2% لە ساڵی 1949 گەیشتۆتە 94% لە ساڵی 1978دا. ژمارەی خوێنكارانی خوێندنی باڵا كە 117 هەزار كەس لە ساڵی 1949دا بوو، گەیشتە دوو ملیۆن و دوو سەدو هەشتا هەزار لە ساڵی 1978دا. لە هەمان كاتدا پشتگیریكردنی دارایی حكومەت بۆ بواری خوێندن لە ساڵی 1952 نزیكەی 895 ملیون یوان بوو و لە ساڵی 1978دا گەیشتە 6,56 ملیار یوان.

قۆناغی دووەمی پەرەسەندن و گوڕانكاری لە پروسەی خوێندن لە ساڵی 1978وە دەستپێدەكات، و ئەمەش پەیوەندی بە سیاسەتی چاكسازی و كرانەوە هەیە كە لە گەڵ وەرگرتنی جڵەوی دەسەڵات لە لایەن دنگ شیاو بینگ وە پەیڕەو كرا، و هەڵبەتە ئەم سیاسەتە سەرجەم بوارەكانی ژیانی سیاسی و ئابوری و كۆمەڵایەتی و كەلتوری لە وڵاتی چیندا گرتەوە، و بواری سیاسەتی خوێندنیش یەكێك لە بوارە گرنگەكانی سیاسەتی چاكسازی و كرانەوە بوو، كە تیایدا هەڵسەنگاندن بۆ خاڵە ئەرێنی و نەرێنییەكانی ئەزمونی پێشووی پەرەسەندن و ڕەوشی سیاسی هەمەلایەنەی وڵات لە ماوەی ساڵانی 1952 و تا 1978 كرا، و بەتایبەتی ئەوەی كە پەیوەندی بە پرۆسەی "شۆڕشی كەلتوریەوە" هەبوو كە كارتێكردنی خۆی لە سەر سیستمی خوێندن و وەرگرتن لە زانكۆكاندا هەبوو.

دنگ شیاو بینگ كە بۆ ماوەیك سەرپەرشتنی بواری خوێندنی دەكرد، ئاماژەی بە گرنگی فەراهەمكردنی هەلومەرجێكی لەبار بۆ رێزگرتن لە زانست و رێزگرتنی داهێنان كرد، بە جۆرێك سیاسەتی خوێندن لە گەل سیاسەتی گەشەپێدانی ئابوری نیشتمانیدا بگونجێت و ببێتە كۆڵەكەیەكی بتەوەی گەشەپێدان.

لە دیسەمبەری ساڵی 1978دا سیستمی تاقیكردنەوەی نیشتمانی بۆ وەرگرتن لە زانكۆكان گەڕایەوە و سەرلەنوێ كاری پێ كرایەوە لە كاتێكدا ئەم سیستمە لە ماوەی "شۆڕشی كەلتوریدا" ڕاگیرابوو.

لە ڕوانگەی بۆچونە هزرییەكانی دنگ شیاو بینگ و جەختكردنەوە لە سەر ئەوەی كە پراكتیك تەنها پێوەری تاقیكردنەوەی ڕاستییەكانە، بنەماكانی سیاسەتی چاكسازی لە بواری خوێندن لە چوارچێوەی پرۆسەی چاكسازی و كرانەوەی فرەلایەن و سەرانەسەری لە وڵاتی چیندا دانرا، و ئەوەبوو لە سبتەمبەری 1983دا دنگ شیاو بینگ لە یاداشتێكی كە بە دەستی خۆی بۆ قوتابخانەی چینگشان تۆماری كردوە، دەڵێت: پێویستە خوێندن ئاراستەی مۆدرنایەتی و جیهان و دووارۆژ، بكرێت.

لە ساڵی 1978وە چین سیاسەتی ناردنی خوێنكارانی بۆ دەرەوەی وڵات پەیڕەو كرد و ساڵ بە دووای ساڵ ژمارەی ئەو خوێندكارنە لە زیادبووندا بوو، بە جۆرێك هاندان و هاوكاری و كۆمەكی ئەو خوێنكارانە دەكرا و ئەوانیش دووای تەواوكردنی زانست و خوێندنیان بۆ وڵات دەگەڕانەوە. لە ساڵی 1978وە خوێندنی سەرەتایی بەرفراوان كرا و لە ساڵی 1986 گەیشتە 95,5%دا. لە ساڵی 2011 خوێندنی ئیلزامی بۆ تەواوكردنی نۆ ساڵی خوێندن بریار درا.

یەكێك لە بنەما سەرەكییەكانی سیاسەتی خوێندن لە چین بریتییە لە چەمكی عەدالەت لە بواری خوێندن بە جۆرێك خوێندنی منداڵانی كرێكارە ڕاگوێزراوەكان دابین بكات و كار بۆ جاككردنەوەی قوتابخانە و فێرگەكان لە ناوچە گوندنشینەكان بكرێت، و حكومەت مامۆستای لێهاتوو و كارامە بۆ ناوچە گوندنشینەكان دابین بكرێت، و جەختی لەسەر ناوچە دوور دەستەكان و ناوچەكانی پێكهاتە نەتەوەییەكان كرایەوە، و بە ئاراستەی یارمەتیدانی خاوەنپێداویستییە تایبەتییەكان.

لە ماوەری 1978 تا ساڵی 2018 دەرچووانی زانكۆكان لە چین لە 165 هەزار كەس گەیشتە 8,2 ملیون كەس.

لە دووای هەژدەهەمین كۆنگرەی حزبی شیوعی چین پرۆسەی خوێندن لە وڵاتدا چووە قۆناغێكی دیكە لە چوارچیوەی سیاسەتی بنیاتنانی سۆشیالستی بە تایبەتمەندی چینی لە سەردەمی هاوچەرخدا.

شی جین بینگ ئەمینداری گشتی حزب لە ساڵی 2018دا سەبارەت بە سیاسەتی خوێندن لە كۆنگرەی نیشتمانی خوێندن دەلێت: پلانی گەورەی وڵات خوێندنە، و پلانی گەورەی حزب خوێندنە. هەڵبەت ئەم سیاسەتەش پەیوەندی بە جێبەجێكردنی خەونی چین و بۆژانەوەی نەتەوەی چینە.

لە وتارێكی ئەمینداری گشتی حزب لە كۆنفرانسی نیشتمانی سەبارەت بە خوێندنی فەلسەفەی سیاسی لە ناوەندەكانی خوێندنی باڵادا، ئاماژە بۆ ئەوە كراوە كە چین خاوەنی مێژوو و كەلتوور و هەلومەرجی تایبەت بە خۆیەتی، و بۆیە دەبێت رێگەی خوێندنی باڵای تایبەت بە خۆی بگرێتەبەر، و دەزگا و ناوەندەكانی خوێندنی باڵا لە سەر بنەمای سۆشیالزمی بە تیابەتمەندی چینی بنیات بنرێت. خوێندنی باڵای چین پێویستە لە گەڵ ئامانجی ڕاستەقینەی گەشەكردندا یەك بگرێتەوە، بە ئاراستەی گەشەسەندنی ئایندە هەنگاو بنێت. لە درێژەی وتارەكەیدا ئەمینداری گشتی حزب ئاماژە بۆ ئەوە دەكات كە دەبێت هەوڵ بدەین دەستوبرد كۆمەڵێك پسپۆری ئەكادیمی و كتێبی خوێندنی فەلسەفە و كۆمەڵناسی چینی دابرێژین، هەروەها پێویستە سیستمێكی گوتاری ئەكادیمی نوێ و سیستمێكی شەفاف بۆ هەڵسەنگاندنی توێژینەوەكانی ئەم بوارە بە ئامانجی گەشەپێدانی سیستمێكی زانستی كۆمەڵایەتی فرەئاست و هەمەلایەن دابمەزرێنین.

شایانی باسە نۆزدەهەمین كۆنگرەی نیشتمانی حزبی شیوعی چین جەختی لەسەر بایەخدان بە گەشەپێدانی پرۆسەی خوێندن كردەوە لە سەر بنەمای داڕشتنی ئەم پرۆژەیە لە سەر بنچینەی سیاسەتی رۆشنبیری و ڕچاوكردنی پێداویستییەكانی سیاسەتی بازاڕی سۆشیالیستی كە ئاستێكی بەرزی گەشەپێدان مسۆگەر بكات، و ئەم بوارە بگاتە ناوچە گوندنیشینەكان و ببێتە بۆژاندنەوەی سەرجەم گەلی چین و جێبەجێكردنی خەونی مەزنی نەتەوەی چین. 

 

  • 1